Vaksınalardy barynsha taratý – kezek kúttirmeıtin qajettilik. Pandemııa eń kedeı jáne áljýaz adamdarǵa asa aýyr tıip, teńsizdikti kúsheıtti. Ásirese damýshy elderde áıelder, balalar, kedeıler jáne beıresmı sektordyń qyzmetkerleri qatty zardap shekti. О́ıtkeni koronavırýs saldarynan kúnkóris kózderinen aıyrylyp, synyptar jabylyp, shuǵyl áleýmettik shyǵyndar toqtatylyp tastaldy.
Damýshy elderde vaksınalaý bastalýynyń keshigýi álemdik teńsizdikti tereńdetip, júzdegen mıllıon qart pen áljýaz adamdarǵa qaýip tóndiredi. Osy oraıda vaksına qory jetkilikti elderdi jetkizý baǵdarlamalary bar damýshy elderge qosymsha dozalaryn múmkindiginshe tezirek jiberýge shaqyramyn.
Keı elder qaýipti topqa kiretin azamattardyń bárine vaksına salyp úlgerdi. Al basqa memleketterde kóptegen adam áli eshqandaı doza alǵan joq. Áljýaz toptaǵylar týraly áńgime qozǵamaı-aq qoıalyq. Kóptegen kedeı eldiń vaksınalaý qabileti shekteýli jáne qaýipti topqa kiretinderge jappaı ekpe salý úshin birneshe aı qajet.
Sanaýly elde vaksına artyǵymen bar kezde kirisi tómen jáne ortasha tabysy bar elder bir dozanyń ózin uzaq kútýiniń máni joq ári bul – qısynsyz tásil. Kóptegen adam qaza taýyp, jahandyq ekonomıka teń dárejede óspeıdi. Tipti vaksınalaý deńgeıi joǵary elderdiń ózinde koronavırýstyń jańa nusqalarynan keletin qaýip seıilmeıdi. Osal toptaǵylardy jappaı vaksınalaý uzaq ýaqyt alǵan saıyn 2021 jáne 2020 jyldary asa kedeıshilikke urynǵandar sany artyp, keleshekte densaýlyq saqtaý salasy men áleýmettik salany daǵdarysqa ushyratady.
Vaksınalaýdy keń kólemde júrgizý kez kelgen el úshin mańyzdy mindet. Biraq materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý resýrstary shekteýli jáne densaýlyq saqtaý júıesi álsiz elder úshin bul óte qıyn. Úndistanda jalǵasyp jatqan koronavırýs apaty jáne Latyn Amerıkasyndaǵy ınfeksııalar men ólim-jitimniń kóbeıýi kez kelgen pandemııanyń álemdegi kedeılerge ońaıǵa soqpaıtynyn taǵy bir márte dáleldedi.
Jahandyq vaksınalaýdy sátti júrgizý úsh máselege negizdelýi tıis. Birinshiden, tıisti vaksına qory bar elder jedel túrde búkil álemdegi osal toptarǵa artyq dozalaryn jiberýi kerek. Bul – túrli tásildi qoldaný, vaksınalardy basqa elderge baǵyttaý nemese zańnamalyq máselelerge qaramaı-aq óndirýshilerdiń vaksınalardy tez jiberýin qamtamasyz etý bolýy múmkin. Nemese kedeı elderge mólsherdi teń dárejede bólý úshin halyqaralyq qoǵamdastyq qurǵan Covid-19 vaksınasyna qol jetkizý (COVAX) bastamasy arqyly qarjylandyrýǵa qatysty mindettemelerdi oryndaýdy qamtýy yqtımal.
Dúnıejúzilik bank keńesi 22 damýshy elge jiberiletin qarajatty maquldady. 2020 jyly koronavırýsqa baılanysty shuǵyl kómek úshin paıdalanylǵan jedel tásil arqyly bıylǵy jyldyń ortasyna taman taǵy birneshe memleket bul tizimge qosylady. Osylaısha, quny 12 mıllıard dollarǵa jetetin vaksınalar densaýlyq saqtaý júıelerine jyldam jetkizilip, qajet bolǵan jaǵdaıda vaksına satyp alý men jetkizýge ketetin shyǵyndardy jabady. Ádiletti jáne teń úlestirýdi uıymdastyratyn standarttalǵan, ashyq kelisimsharttar óte mańyzdy. Eger vaksına jetkizilimderi COVAX arqyly ótse, onda eldegi halyqtyń osal topqa kiretin 20 paıyzyna ekpe salý kózdelse, Dúnıejúzilik banktiń qarjylandyrýy kóbirek vaksına satyp alyp, ony jetkizýge, qosymsha quraldar satyp alýǵa paıdalanylýy múmkin.
Ekinshiden, bılikten farmasevtıkalyq kompanııalar men vaksına óndirýge jáne jetkizýge qatysatyn uıymdar arasyndaǵy kelisimsharttarǵa qatysty ashyqtyqty talap etemiz. Sonda ǵana qarjylandyrý tıimdi baǵyttalady. Al kóptegen memleket ekpeni qabyldaý men bólýdi josparlaı alady. Bul sondaı-aq óndiristi ulǵaıtýǵa qajetti jeke sektordaǵy ınvestısııalardy qamtamasyz etý úshin óte mańyzdy.
Osy aptada Dúnıejúzilik bank bizdiń jobalarymyz jóninde, sonyń ishinde jekelegen elderdi qarjylandyrý operasııalary týraly aqparatqa ońaı qol jetkizýge múmkindik beretin keshendi onlaın-portaldy iske qosty. Sondaı-aq portal Gavi, Vaksınalar alıansy, Jahandyq qor, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy jáne IýNISEF-pen tyǵyz baılanysta jumys istep, onda keıingi jarty jylda 140-tan astam elde vaksınanyń ázirligin baǵalaý jónindegi jumys ta qamtylady.
Sondyqtan, Banktiń onlaın-portaly – vaksına óndirýshilerdi, satyp alýshylardy jáne deldaldardy úlgi alýǵa shaqyrý. Sondaı-aq maquldanǵan vaksınalardy jetkizýmen aınalysatyndardy baqylaýshylarǵa olardy qaýipsiz, jaqsy qarjylandyrý baǵdarlamalaryna jiberýge múmkindik beredi.
Úshinshi másele – vaksına óndirisin arttyrý. Dúnıejúzilik banktiń jeke sektordaǵy ókili – Halyqaralyq qarjy korporasııasy (IFC) densaýlyq saqtaý salasyna, onyń ishinde vaksına óndirýshilerge 800 mıllıon dollardan astam qarjy quıdy. Qazirgi tańda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý platformasy arqyly 1,2 mıllıard dollar qarajat quıýǵa ázir. Vaksınalarǵa, medısınalyq jabdyqtarǵa jáne densaýlyq saqtaý qyzmetine qajettilikti qamtamasyz etý úshin qurylǵan bul baǵdarlamanyń quny 4 mlrd dollar. IFC kommersııalyq turǵydan tıimdi farmasevtıkalyq óndiris jobalaryn, onyń ishinde Covid-19 vaksınalaryn ázirleý boıynsha úkimettermen jáne kompanııalarmen belsendi túrde jumys isteıdi.
Jahandyq koronavırýs vaksınasyn jasaý isi – tarıhtaǵy eń aýqymdy naýqan ekeni sózsiz. Mundaı talpynys aýqymy, jyldamdyǵy jáne kúrdeliligi boıynsha buryn-sońdy bolmaǵan. Bizdiń maqsatymyz ony múmkindiginshe tez, keń jáne qaýipsiz túrde júzege asyrý.
Devıd MALPAS,
Dúnıejúzilik bank tobynyń prezıdenti
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
