– Qoǵamda ata-analar kóbinese balanyń tamaǵynyń toqtyǵy men kıiminiń bútindigine mán berip jatady. Al balanyń rýhanı jaǵynan damýy mekteptiń enshisinde dep biledi. Otbasynyń balanyń kitap oqytýǵa degen beıjaılyǵyn qalaı túzetýge bolady?
– Abaıdyń «Qaryny toqtyq, kóılegi kóktik, ermegi joqtyq, azdyrar adam balasyn» degen ǵaqlııasyn menińshe, ərbir ata-ana bala tərbıesinde udaıy eskerýi tıis. Hakim bul jerde «ermek» sózin meniń túsinigimde, «eńbek», «óner úırený» həm «borysh», «paryz» maǵynasynda qoldanǵanǵa uqsaıdy. Iаǵnı, əke-sheshe men qoǵam aldynda ótelýi tıis paryzy baryn túsingen, boryshy baryn biletin adamnyń asyp-tasýy, ıakı, Qudaıyn umytyp, eshkimdi tanymaı, jan balasyn kózine ilmeı, astamsýy múmkin emes nárse.
Muhtar Áýezovtiń «Otbasy ónegeli bolsa, Otan kemel bolady» dep aıtqany bar. Al kitap oqý, oqyǵanyńdy zerdeńe myqtap toqý – kemeldikke jetkizedi. Eger «Arbanyń aldyńǵy dóńgelegi qalaı júrse, artqy dóńgelegi solaı júretindigin» eskersek, bala kitap oqýy úshin, aldymen ata-ananyń ózi kitap oqýy tıis. Máselenkı, dastarqan basynda nemese emen-jarqyn áńgime-dúken barysynda áke-sheshe perzentine ózi oqyǵan kitaptyń áseri, ádebı shyǵarmadaǵy keıipkerlerdiń oń-teris áreketteri týraly áńgimelep otyrsa, qandaı ǵanıbet hám ǵıbrat! Tap osyndaı tásildi shákirtterimen tárbıe saǵattaryn ótkizgende nemese bir oraıy kelgende muǵalimder nege jappaı qoldanbasqa?! Búginderi oqyǵan kitabynan alǵan áserin shákirtterine áńgimelep beretin muǵalim neken-saıaq, ilýde bireý ǵana. Nege? Sebebi muǵalimderdiń ózderi qazir kitap oqyp, tipti kórkem ádebıet túgili, kúndelikti gazet-jýrnal oqyp jarytpaıdy. Orys dramatýrgi Andreı Bıtovtyń «Eger adam balasynyń ómirinen kórkem ádebıet pen ónerdi alyp tastasa, onda adamzat qoǵamynda zeńbirektiń gúrsili men tıynnyń shyqyry ǵana qalady» degen kózqarasy sizge de málim bolsa kerek. Mine, osy qaýipti deńgeıge qazaqstandyq qoǵam ábden taqalyp kelip, qazir týra jar basynda tur... Álemdi tán sulýlyǵy emes, jan sulýlyǵy qutqarady. Al ol, jan sulýlyǵy kórkem ádebıet arqyly qalyptasady. Toq eterin aıtqanda, álemdi ádebıet qutqarady.
– Bir jaǵynan, búgingi urpaq – kitap oqymaıtyn urpaq. Bul – aqıqat. Ekinshiden, balalarǵa arnalǵan shyǵarmalardyń az ekendigi, sırek jarııalanatyny taǵy bar. Osy eki qarama-qaıshylyqtyń qosyndysynan shyǵyp otyr ǵoı búgingi máselemiz. Tarazy basyn qalaı teńestiremiz? Eki tarapty ortaq ıgi iske qalaı biriktiremiz?
– Balalar ádebıetiniń tynysy ashylyp, kókjıegi keńeıip, kósegesi kógerýi úshin úshbý máselege qatysty memlekettik deńgeıdegi uzaq merzimdi qamtıtyn tujyrymdama kerek. Al endi mundaı qujatta qandaı mańyzdy máseleler mindetti túrde qamtylýy tıis, ol jaǵyn mınıstrlik pen Jazýshylar odaǵy belgili balalar aqyn-jazýshylary men bastaýysh synyptardyń bilikti muǵalimderin qatystyra otyryp, keń aýqymda talqylaǵany jón.
Rýhanı quldyraýdan qutylýdyń taǵy bir joly – kórkem ádebıetti júıeli ári saýatty nasıhattaý. Búginde qazaqstandyq telearnalar tanym-túsinigi taıaz ánshisymaqtardy jarnamalaýǵa ásire áýes. Nege telejýrnalıstıka asqaq gýmanızmdi arqaý etken kórkem shyǵarmalardy, kókeıkesti máselelerdi ózek etken pýblısıstıkalyq týyndylardy nasıhattaýǵa úles qospaıdy? Mundaı qadam ár adamnyń da, tutas qoǵamnyń da ıntellektýaldyq deńgeıin kúrt kóterip, parasat-paıymyn da arttyrar edi.
– Balalar taqyrybyna jazý qanshalyqty qıyn? Jalpy, balalar ádebıetine qoıylatyn basty talap qandaı?
– Balalarǵa jazý úshin jan-dúnıeńizde eń bolmasa bir sátke bolsa da, myna ý-shýy kóp dúbirli dúnıege, myna qýlyq-sumdyǵy taýsylmaıtyn álem-jálem álemge balanyń beıkúná kózimen, sábıdiń perishte peıilimen qaraı alatyndaı ba-
lalyq ańǵaldyq, ıaǵnı jan tazalyǵy saqtalýy shart. Onsyz balalar ılanatyndaı, baldyrǵandardy eliktiretindeı shynaıy dúnıe jazý múmkin emes. Al jalpy alǵanda adamzat qoǵamynyń damýyna, dáýirdiń talabyna balalar ádebıeti de laıyqty bolýǵa mindetti. Mundaı qarym-qabilet, qadir-qasıetsiz qarýsyz maıdan – ıdeologııa salasynda balalar ádebıeti básekege qabiletti bola almaıdy. Endeshe, mundaı údeden kórinýi úshin eń aldymen balalarǵa arnap ádebı shyǵarmalar jazatyn qalamgerlerdiń oılaý kókjıegi meılinshe keń bolǵany lázim.
– Burynyraqta jazylǵan bir mysal-áńgimeńizde etikshi obrazy arqyly bolashaq urpaqty eńbekke tárbıeleýdiń ónegesin baıandapsyz. Sondaı-aq osy shyǵarmada bıliktegilerdiń óz isine salǵyrttyǵyn, ortaq sharýaǵa orasholaqtyǵyn áshkereleısiz. Synyńyzǵa ilikken sol keıipkerler qazir ózgerdi me?
– Shynymen de etikshiniń uqyptylyǵy, eńbekqorlyǵy óz mindetine adamı da, kásibı de turǵydan úlken jaýapkershilikpen qaraıtyndyǵy, tól mıssııasyn aq-adal atqaratyndyǵy kim-kimge de úlgi bolarlyqtaı. Qazaq arasynda «Adal kásiptiń jamany joq» degen mátel bar. Endeshe múıizi qaraǵaıdaı saıasatkerlerdiń ózderi etikshiden biraz jaqsy qadir-qasıet jamaı alady. Máselen, AQSh-tyń XVI prezıdenti Avraam Lınkolnniń ákesi etikshi bolǵan. Qarapaıym etikshiniń ulyn álemdegi iri de irgeli memlekettiń nómiri birinshi basshysy bolatyndaı deńgeıde tárbıelegenine qalaı súısinbeısiń?! Kánigi etikshiligimen el-jurtqa tanymal bolǵan kisiler qazaq arasynda da bolǵan. Tipti tanymal tulǵalar da barshylyq. Máselen, sońyna qaldyrǵan rýhanı murasy mol ánshi, kompozıtor Mádı Bapıuly, sondaı-aq Álıhan Bókeıhanovtyń, Baýyrjan Momyshulynyń ákeleri etikshi bolǵan desedi.
Keńes ókimetinen jırenetinge qosa, úırenetin jaıttar da barshylyq. Mysaly, ol kezeńde joǵary bilimdi jas maman meıli ol dáriger bolsyn, mılısııa bolsyn, agronom bolsyn, zootehnık bolsyn jumysty eń tómennen bastaıtyn. Al qazir bılik býyndarynda jeń ushynan jalǵasqan sybaılas jemqorlyq aıylyn jııar emes. Ashyǵyn aıtqanda, qazaqstandyq qoǵamda merıtokratııa ustanymdaryna qatysty áli kózboıaýshylyq kóp.
– Keıbir shyǵarmalaryńyzdyń aǵylshyn, fransýz, bengal, parsy, orys tilderine aýdarylǵanynan habardarmyz. Shyǵarmalaryńyzdy kimder tárjimalady?
– Eresekterge arnalǵan «Kıe» atty prozalyq shyǵarmamdy jáne «Aq kóbelek», «Kishkentaı «komandır», «Qonaqjaı Qutjol» degen balalarǵa arnalǵan áńgimelerimdi aǵylshyn tiline Alpamys Faızolla aýdardy. Sondaı-aq «Kıeni» parsy tiline aýdarmashy Gaýhar Omarhanova, fransýz tiline Talǵat Ábdirahmanov tárjimalady. Al úndistandyq jazýshy Amar Mıtra «Aq kóbelek», pen «Kishkentaı «komandırdi» bengal tilinde sóıletti. Balalarǵa arnalǵan birneshe áńgimemdi Belarýs Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary, jazýshy-jýrnalıst Elena Stelmah belorýs, Aqjaıyq aýdandyq «Jaıyq tańy» gazetiniń tilshisi Borıs Myrzaǵalıev orys tiline tárjimalady. Stýdenttik ómirden jazylǵan «Uıalshaq mahabbattyń ǵumyry uzaq» atty kólemdi áńgimemdi qyrǵyz tiline Oljobaı Býbataev, al «Ortaq erlikti» uıǵyr tiline Minámjan Ásimov aýdardy.
– «Balalar ádebıeti – úlken ádebıettiń kirispesi» degen birjaqty pikir qoǵamda áli kúnge deıin beleń alyp tur. Oǵan balalar ádebıetiniń búgingi ahýaly anyq dálel. Alaıda, bıyl mınıstrliktiń bastamasymen túrli joba qolǵa alyndy. Árıne, onyń barlyǵy aıtarlyqtaı nátıje bere me – ol ýaqyttyń enshisinde. Balalar ádebıetinde úlken ózgeris bolýy úshin naqty ne isteýimiz kerek?
– Balalar ádebıeti úlken ádebıetke qosa, jalpy tutastaı alǵanda, búkil adamzat qoǵamynyń gýmanızm turǵysyndaǵy irgetasy. Al irgetasy berik emes, kez kelgen nysan qaýipti. Balalar ádebıetinsiz durys qoǵam qalyptastyrý, hakim Abaı armandaǵandaı, kemel tulǵa, ıakı tolyq adam tárbıeleý múmkin emes.
Amerıkalyq áleýmettanýshylar uzaq jyl áleýmettik zertteý júrgize kelip, mynandaı uıǵarymǵa kelgen kórinedi: «Ul bolsyn, qyz bolsyn, eger bala 10 jasqa deıin ádebı kitap oqýǵa daǵdylansa, demek bul balanyń sanasynda ózin-ózi jamandyqtan saqtandyratyn, ıaǵnı bireýge qorlyq-qııanat kórsetýden, bireýge zorlyq-zombylyq jasaýdan, urlyq-qarlyqqa barýdan, basqa da tolyp jatqan jaman ádetterden boıyn alshaq ustaýǵa, irgesin aýlaq salýǵa jeteleıtin túısik qalyptasady».
Balalar ádebıetine júıeli túrde aıaly kózqaras kerek. Bir jyldy arnaǵanmen, bul saladaǵy jyldar boıy qordalanǵan kúrmeýi kóp kúrdeli máseleler túpkilikti sheshilmeıdi. Balalarǵa arnap jazatyn aqyn-jazýshylarǵa qomaqty qalamaqy tólep, olardyń kitaptaryn baldyrǵandardyń nazaryn birden tartatyndaı etip ádemi bezendirip, memlekettik tapsyrys arqyly jetkilikti taralymmen turaqty shyǵaryp turý kerek. Jáne bir óte mańyzdy másele, balalarǵa arnalǵan kórkem shyǵarmalar baıqaýy ádil ótýi tıis. Balalar ádebıeti – móldir bulaq. Osy kirshiksiz tunyq dúnıeni biz laılamaýǵa tıispiz. Aıtpaqshy, balalarǵa arnalǵan merzimdi baspasózde qyzmet isteıtin áriptesterdiń de eńbegi laıyqty baǵalanýy tıis. Sonymen qatar jetkinshekterge arnalǵan gazet-jýrnaldardyń tanymdyq-taǵylymdyq sıpatyn arttyryp, bezendirilýin estetıkalyq joǵary deńgeıge kótere alsaq, tipti keremet.
Áńgimelesken
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»
