Tór Altaıdaǵy tóte jol ashyla ma?

Shyndyǵataıymyz túý túk­pir qazir. Qoryqshy men qoı­shydan basqa turaqtap qalǵan tiri pende joq. Joq deımin, ózen­­niń arǵy jaǵasyndaǵy zas­ta­vada sarbazdar shekara­ny kúzetedi. Shekara mine ǵana, ańǵardaǵy soqpaqpen ózen­di boılaı tike tartsań, Reseı­ge tumsyǵyń tireledi. Eki el­di bólip jatqan syzyq bol­masa, odan ári Mońǵolııa sek­sen-aq sha­­qyrym. Tór Altaı­dyń qos qap­­talyn qatar jaıla­ǵan aýyl­dardyń tirshiligi toq­sanynshy jyldarǵa deıin qazandaı qaınap jatqan-dy. Qazir ǵoı, jaryǵy kómeskilenip barady.

Joq, bul keńestik kezeńdi kók­seý emes, shekara shebi ıen qala ma degen alań­daýshylyq qana. Qazir el buryn­ǵydaı úıi sa­tyl­ǵansha aýyl­da otyrmaıdy, esi­gine qara qu­lypty iledi-daǵy kóshe bere­di. Shyǵystyń she­kara­­syn­daǵy bes aýdannyń áleý­­­mettik-ekonomıkalyq ahýalyn arttyrý úshin qazynadan qar­jy quıylyp-aq jatyr. Biraq buǵan bola aýylda jastar turaq­taı ma?! Kúrmeýi qıyn suraq. Al Shyndyǵataıdyń tusy­­­nan Re­seı­men eki orta­daǵy shekara ashylsa, katon­qa­ra­ǵaılyqtardyń ǵana emes, shy­ǵys­tyń shekarasynda jatqan aýda­n­dardyń tamyryna qan júgirer me edi?!

Bul áńgime el arasynda oqtyn-oqtyn aıtylyp qalǵany bolmasa, osyǵan deıin kóterilmegen másele. Áıtpese, úsh elge de tıimdi tustary bar. Altaıdyń tabıǵatyn kórýge yntyq Reseı men Moń­ǵolııanyń halqy Shemonaıhany shyr aınalmaı, tótesinen top ete qalar edi. Aınalma joldyń ózin alyssynbaı, Katon­qaraǵaı, Marqakól, Alakóldi aralap júretin reseılik týrıster qanshama?! Al tóte jol ashylsa, saıahatshylardyń aǵyny odan saıyn artady. Jergilikti halyq qabyldap úlgerse bolǵany. Biri úıin jalǵa bersin, endi biri atqa mingizip, taý-tasyn aralatsyn... Eńbek etem degen adamǵa jumys jetedi. Eki ortaǵa jol tússe, bá­seńdep qalǵan tirshilik qumyrsqanyń ıleýindeı jandanbaı ma?! Sonda ǵana qalany betke alǵan kósh báseńdep, Jer-ananyń bergen yryzdyǵynan nápaqa taýyp otyrar edi.

Muztaýdyń joly – Qazaqstanda

Iá, maqtanamyz. Katonqaraǵaıdy Shveı­sarııaǵa, Alakóldi Antalııaǵa te­ńeı­miz. Ortada Baıqaldaı bolyp Zaı­sanyń, móldirep Marqakóliń jatyr. Tabı­ǵatymyz uqsas shyǵar, al áleýetimiz she?!

Sońǵy jyldary kóp el shyǵystan shyqpaıdy. Olarǵa baǵyt-baǵdar berip, baram degen jerine jetkizip júrgen jas­tar da joq emes. Solardyń biri – Muz­taý­dyń ushar basyna jol bastaýshy katon­qaraǵaılyq Vıacheslav Orlov. Qazaq­standaǵy ǵana emes, sheteldik týrızm salasynan da habary bar V.Orlovtyń aıtýyn­sha, Muztaý dep keletin týrısterdiń kóbi – reseılikter.

– Reseıden tóte jol ashylsa, úsh memleketke de tıimdi. Sebebi Shyǵysqa qatynaıtyn týrısterdiń kóbi Reseıde. Mysaly, Reseıden Muztaýǵa 800-1000 adamǵa deıin keledi. О́ıtkeni eki eldiń shekara syzyǵynda jatqan Muztaýdyń ushar basyna Qazaqstannyń terrıtorııa­sy arqyly 10 kúnde shyqsańyz, Reseı aýmaǵynda 14-15 kún ýaqyt ketedi. Qar tó­senip, muz jastanyp júrgen alpınıst úshin ár mınýt qymbat. Sondaı-aq bizdiń jaqta qyzmet kórsetý sapasy jaqsy. Eger shekara ashylyp jatsa, abyr-sabyr, alys-beris artady. Jergilikti el jumys taýyp, jaıly ómir súre bastaýyna sep bolady. Demek kóshý tejeledi. Biz de óz tarapymyzdan qyzmet kórsetýdiń sapasyn arttyryp jatyrmyz. Kókkólge spýtnıkti ınternet tartýdy da oılastyryp qoıdyq. Pandemııadan keıin reseılik fırmalar bizben jumys isteýge nıet bildirip otyr, – deıdi Altay Pro týrıstik fırmasynyń jetekshisi Vıacheslav Orlov.

Orlovtyń oıyn árkim ózinshe salmaq­taıdy álbette. Taıaqtyń eki ushy bar de­mek­shi, shekara ashylyp, eldiń ál-aýqaty artty delik. Alaıda adam aıaǵy basa ber­meı­tin tabıǵatqa kóptiń tabany tıip jatsa, erteńi ne bolar degen kúpti suraq ta bar. Biraq Katonqaraǵaıdy jıi telıtin Shveı­sarııanyń ár pushpaǵyna deıin asfalt emes pe? Tabıǵaty qulpyryp tur­ǵany bolmasa, quryp bara jatyr degendi estimedik...

Týrızmniń damýyna serpin beredi

Shekara ashyla qalsa, Mońǵolııa men Reseıdiń saıahatshylary Altaıdy aralap, eski Aýstrııa jolymen Marqakól túser edi. Odan Zaısan kólin jaǵalap, Mars planetasyna uqsas Qıyn Kerishti qyzyqtaıdy. О́skemen – Taldyqorǵan baǵytyndaǵy kúre joldyń qurylysy aıaqtalsa, Alakóldiń shıpaly sýyna shomylyp qaıtýǵa bolady. Mine, shyǵys sheńberi degen osy. Týrıster legi artsa, aýyl turǵyndarynyń ál-aýqaty álbette jaqsarady. Búginniń ózinde aýyl týrızmi myqtap qolǵa alyna bastady. Jergilikti turǵyndar kásip kózin sezinip, arnaıy kýrstardan ótedi. Qarjylaı grant alyp, óz úılerin qonaqúı retinde jalǵa berýge nıet bildirip otyrǵandar da jeterlik. Sonymen qatar aldaǵy ýaqytta eko-qonystaný, etnotýrızm syndy baǵyttary qolǵa alynady.

Aıtqandaı, etnotýrızm Mońǵolııada kóshilgeri. Ilgeri bolatyndyǵy, at tó­belindeı qazaqtardyń qus salyp, dástúrli túrde búrkitshiler toıyn ótki­zýinde. Sol toıdy kórý úshin jyl saıyn týrısterdiń aǵylyp jatqanyn bilemiz. О́tken jyldary búrkit kótergen qazaqtyń shynashaqtaı qyzy Aısholpan álemniń nazaryn ózine aýdardy emes pe?! Árıne, sheteldikter Mońǵolııaǵa Kúltegin, Tonykók, Bilge qaǵandardyń jazba eskertkishin kórýge de at basyn burady. Eger tótesinen shekara ashylsa, Mońǵolııaǵa taban tiregen el irgesindegi Qazaqstanǵa da soǵa ketýi múmkin. Týrızmi damyǵan mońǵol eliniń belgili týrıstik operatory Amangúl Sákeı de Reseıdiń Altaı ólkesi men Katon­qara­ǵaıdyń eki ortasyndaǵy shekaranyń ashylýy týrızmniń damýyna serpin beretindigin aıtady.

– Mońǵolııanyń Altaı ólkesinde júr­gizgen saıahattarymdy Qazaqstannyń Altaıynda da júzege asyryp jatyrmyz. Shyraıly shyǵysqa, Katonqaraǵaıǵa alǵash ekotýrızmdi aparǵanyma shúkir aıtamyn. Shette júrsem de, qazaq eli tanylsyn, týrıster tartylsyn degen maqsatta eńbek etip kelemin. Mońǵolııadan Reseıdiń myńdaǵan shaqyrymyn basyp ótip, Qazaqstannyń shyǵysyna saıahatshylardy aparyp júrmiz. «Jol azabyn júrgen biledi» deıdi ǵoı. Kásibim jolmen, Tór Altaımen tikeleı baılanysty. Eger tótesinen shekara beketi ornasa, Mońǵolııadan baratyn qonaqtar sany áldeqaıda artady. Kezinde Mońǵolııanyń batysy qazaq elimen jalǵasyp jatqandaı edi. Sonda toı-tomalaǵymyzǵa, ólim-ji­timimizge atpen-aq qatynaı beretin, – deıdi týrızm salasynda uzaq jyldar eńbek etip kele jatqan Amangúl Sákeı.

Úkóktegi úzilgen jol jalǵansa eken...

Ras-aý, alda-jalda Shyndyǵataı tu­syndaǵy soqpaqqa qaıta iz salatyn bolsaq, Baıan-О́lgeı qazaqtary úshin de súıinshili jańalyq bolmaq. Álbette, shekara ashý – aýlanyń esigin ashý emes. Jan-jaqty tarazylanyp baryp, júzege asady. Ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi-tıimsiz tustary esepteledi. Onyń bárin jergilikti halyq bilmeı otyrǵan joq. Dese de, shekaradaǵy eldiń turaqtaýyna sep bola ma degen úmit bar. Halyqaralyq dárejedegi bul usynysty shyǵystyń azamattary qýana qoldap qoldap otyr.

– 1989 jyly Úkók ústirtinen «Úkók hanshaıymy» tabylyp, ol óńir «Tynyshtyq aımaǵy» mártebesin aldy. Sóıtip, ǵa­syrlar boıy saırap jatqan Mońǵolııa-Qazaqstan eli arasyndaǵy dáliz jabyldy. 2016 jyly «Er Jánibek» halyqaralyq qorynyń muryndyq bolýymen Mońǵolııa, Reseı, Qazaqstan, Qytaı qazaqtarynyń kezdesýi boldy. Sonda Mońǵolııanyń Uly Quryltaı múshesi, Baıan-О́lgeı aımaǵynyń Ulanbatyr qalasyndaǵy Jerlester keńe­siniń tóraǵasy Bákeı Aǵyparuly Moń­ǵolııa men Qazaqstan arasyndaǵy Reseı aýmaǵy arqyly ótetin tóte jol salý Reseı basshylarynyń sheshimine tire­lip turǵanyn aıtqan edi. Eger jol ashylsa, Baıan-О́lgeı qazaqtarynyń shırek ǵasyrda úzilip qalǵan baılanysy qaıta jandanatyndyǵyn alǵa tartqan, – deıdi Katonqaraǵaı ólketaný mýzeıiniń burynǵy dırektory Oralǵazy Qajaev.

Katonqaraǵaı aýdandyq máslıhatynyń hatshysy Dúısen Bralınovtiń pikirinshe, shyǵystyń, Katonqaraǵaıdyń týrıstik áleýeti jyldan-jylǵa ósip keledi. Al­taı Respýblıkasynda da týrızm salasy aıtarlyqtaı damyǵan. Mońǵolııa memle­ketiniń ózinde 500-ge jýyq tirkelgen týrıstik kompanııa bar eken.

– Katonqaraǵaıdyń turǵyndary Qos­aǵash­taǵy nemese Baıan-О́lgeı aımaǵyn­daǵy týystaryna barý úshin Shemonaıhadaǵy kedennen ótip, Shúı traktisi arqyly 1700 shaqyrymnan astam jol júredi. Eger Úkók ústirtimen jol ashylsa, Qos­aǵashqa jol 1,5 myń shaqyrymǵa qys­qarar edi. Taǵy bir aıta keterligi, dúnıe júziniń týrızmi qaryshtap damyǵan zamanda Shyndyǵataıdyń tusynan Úkók ústirtindegi joldy týrıstik baǵytta ashsa, bárimizge tıimdi bolar edi, Altaıdyń qaıtalanbas tabıǵaty osyǵan suranyp-aq tur, – dep óz oıyn jetkizdi D.Bralınov.

Burynǵydaı myńǵyrtyp Semeıge mal aıdamasa da, jatqan jolǵa iz tússe, halyqaralyq týrıstik brendke aınalary sózsiz.

– Eń bastysy, Reseı Federasııasyna Úkók arqyly burynnan bar joldy ashsa, eki el dostyǵynyń belgisindeı bolar edi. Ásirese Altaı Respýblıkasynyń bıýdjetine mol qarjy quıylady. Osyny altaılyq aǵaıyndarǵa dáleldegen abzal. Al bizdiń qandastarymyz qolsozym jerde turyp, 2 myń shaqyrym aınalyp, sharshap-shaldyqpas edi. Myńdaǵan shaqyrymǵa sozylǵan «Bir beldeý, bir jol» jobasy júzege asyp jatqanda, 40-50 shaqyrymdyq qasqa joldan óte almaı otyrǵanymyz qalaı?! Meniń oıym­sha, ári týys, ári kórshi, ári dos Reseı Federasııasyna aıtyp, qasqa joldy ashýǵa bolady dep oılaımyn. Han Altaıdyń qasqa joly ashylsa, menen súıinshi surańdar, – deıdi Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıiniń dırektory Tursyn Shańbaı.

Búgingi tańda Baıan-О́lgeı aımaqtyq azamattar ókilderi basqarmasynyń jáne Mońǵol Halyq hýralynyń múshesi, «Eshım» kompanııasynyń dırektory Murat Dákeıulynyń sózine súıensek, Qazaq­stan Reseı jaǵymen kelisip, óziniń shekarasyna deıingi 80 shaqyrym joldy ashsa, Mońǵolııa jol salýǵa daıyn otyrǵan kórinedi. «Kóp birikse el bolar,  kóp tilegi kól bolar» degendeı, súıinshi surasyp jatatyn kún týsyn.

Shyǵys Qazaqstan oblysy