Rıchard Devıd Bah, amerıkalyq qalamger, ózi de áskerı ushqysh, Lıvıngstonnyń 1928-1942 jyldar aralyǵynda áýede jasaǵan manevrleri, jankeshtiligi men sheberligi, adamı bolmysy men óz isine degen mahabbatyna qaıran qalsa kerek, onyń beınesinen ushý úshin jaralǵan jannyń aıshyqty obrazyn kórse kerek. Avtor óz keıipkerin shaǵala obrazy arqyly beredi. Onyń aty-jónin de aına-qatesiz, qaz-qalpynda qoldanady.
Biz povesti oqı bastaǵanda birden teńiz jaǵalaýyndaǵy jartasqa japyrlaı qonyp, top-tobymen dembil-dembil teńizge kúmp berip qoıyp ketip, jemin alyp júrgen shaǵalalardy kóremiz. Jáne sol shaǵalalar tobynan bólek qonyp, qaıta-qaıta zaý kókke zymyraı kóterilip, qaıtadan teńizge qaraı quldyrap qulaıtyn jalǵyz shaǵalany ańǵaramyz, ol – Djonatan Lıvıngston.
Djonatan tańnyń atysy, kúnniń batysy tek qana bir áreketti qaıtalaı beredi. Sharyqtap kóteriledi, zýyldap qulaıdy. Biraq qansha teńizge qulasa da, balyq ilip shyqpaıdy. Nege?
Sebebi Djonatanǵa jem emes, ushý – mańyzdy. Ol ushýdyń barlyq qyry men syryn meńgergisi keledi. Áýede ushýdy, teńizde júzýdi úırenýge den qoıady. Bir kári shaǵalanyń munymen qosamjarlanyp ushyp kelip, jem alyp jatqanyn kórgende, ishteı kúızelip ketedi: «shirkin-aı, osy jem alýǵa jumsaǵan kúsh pen qaıratty ushýdyń tabıǵatyn tanýǵa jumsasa ǵoı», dep oılaıdy. Árıne, Djonatannyń mundaı qylyǵy shaǵalalar tobyna unamaıdy.
Ne kerek, Djonatan jalǵyz qalady. Ony shaǵalalar toby úıirinen alastap jiberedi. Jalǵyzdyń kúıi – jalqy kúı, jabyǵýmen kúni ótedi. Biraq ol óziniń muratyn umytpaıdy: ushýdyń qyr-syryn úırene beredi. Bir kúni oǵan mynadaı oı keledi: «eger bizdiń ushýymyzdyń bar máni men maqsaty – jem tabý bolsa, onda ushýdyń qajeti ne?». Osylaısha, jalǵyz shaǵala jemnen de, ushýdan da bas tartyp, taqýanyń kúıin keshedi.
Osy tusta bizdiń oıymyzǵa qazirgi Nepal jerinde patshanyń otbasynda ómirge kelgen Sıddhartha Gaýtama ómiri oralady. Gaýtama muragerlik jóni boıynsha patsha bolyp týady. Bir kúni onyń anasy aıan tús kóredi: «seniń ulyń patsha bolady, ıa taqýalyqpen kún kesher dárýishke aınalady» deıdi túsinde.
Muny estigen patsha balany jas kúninen jabyq ortada ustaıdy. Ol saraı turǵan qorǵannyń ishinde ǵana júredi jáne álem degenimiz de osy qorǵannyń ishi eken dep oılaıdy. Kúnderdiń kúninde bozbalalyq jasqa kelgen Gaýtama qorǵannyń syrtynda shynaıy álem men ómir bar ekenin biledi. Biledi de, janyna nókerin ertip, syrtqa shyǵady. Qorǵannyń syrtynda ol kárilikten ábden qaljyraǵan qarııany kóredi. «Bul adam nege qaltyraıdy?» dep suraıdy nókerinen. «Adam ómiri degenimiz osy, jastyq basta máńgi turmaıdy, kárilik kelip jetedi» deıdi olar. Sonda Gaýtama «eger onyń aqyry osylaı aıaqtalatyn bolsa, jastyqta ne mán bar?» dep oılaıdy.
Ekinshi márte qorǵan syrtyna shyqqanda, dertke shaldyqqan dimkás jandy kóredi. Úshinshi serýeninde qaza bolǵan jandy órteýge alyp bara jatqan qaraly sherýdi kóredi. Sonda Gaýtama: «eshkimniń qartaıǵysy kelmeıdi, biraq qartaıady; eshkimniń aýyrǵysy kelmeıdi, alaıda aýrý almaı qoımaıdy; eshkimniń ólgisi kelmeıdi, biraq ajal aıaýsyz jetedi. Demek, bul ómirde eshqandaı maǵyna bolmaǵany ǵoı» deıdi.
Tórtinshi shyqqan kezinde dárýishtiń kúıindegi áýlıe kisige jolyǵady. Ol áýlıe «biz ómir súrip jatqan dúnıede óz úıińdi tabý múmkin emes» deıdi.
Osy tórt belgiden keıin Gaýtama pendeliktiń kúıki tirliginen bas tartyp, ómirdiń máni men máńgilik aqıqatty izdep el kezip ketedi. Sol Sıddhartha Gaýtama ózi izdegen aqıqatty taýyp, álemdegi tórt negizgi dinniń biri – býddızmniń negizin qalaǵan paıǵambar Býddaǵa aınalady.
Biz Djonatan Lıvıngston esimdi shaǵalanyń ómiri men muratynan osy áýlıelik sáýlesin kóremiz. Djonatandy da osy oılar mazalaıdy emes pe? Erteń solatyn jastyqtyń kúshin nege bilim men óner tabýǵa emes, jem izdeýge arnaý kerek, aýrýǵa beıim tándi nege shyńdamaı, toıdyrýdy ǵana oılaý kerek, aqyry ajal kelerin bilsek, nege az ǵumyrdy arzan qundylyqtarmen ótkerý kerek, máńgilik ómirdiń eshqashan tozbas dańq saraıyn turǵyzý ornyna, bes kúndik jalǵannyń lashyǵyn nege sándeı berýmiz kerek?
Avtor, árıne tikeleı Býdda ómirin mysal etip alyp otyrmaǵan da bolýy múmkin, biraq árbir kúreskerlik, qasıet pen qasiret, ózgemen jaýlaspaý men ózińdi jeńý, zulymdyqpen kúrespeý men zııaly nurdy tabý, tán qalaýyn jan qalaýyna jeńdirý, sátti seziný men máńgilikti túısiný, izgilik taratý men jańa ıdeıalar dáýirin ashý sekildi barlyq oıshyldardy mazalaǵan suraqtar men qundylyqtardyń jıyntyǵy retinde avtor shaǵala obrazyn usynyp otyrǵandaı áser qaldyrady. Sondyqtan da biz bul povestegi oılardyń astarynan kóne dúnıe danyshpandaryn kórsek, túp-tórkininen Nısshe bastaǵan jańa zaman fılosoftarynyń tujyrymdaryn tanımyz.
Bizge beseneden belgili «tamaq tabý úshin ómir súrý qajet pe, álde ómir súrý úshin tamaq tabý qajet pe?» degen paradoks taǵy da aldymyzdan shyǵady. Shaǵala úshin «ushý – jem tabý úshin» emes. Demek, adam úshin de ómir súrý – qaryn toıdyrý emes degen oı tóbe kórsetedi.
Djonatan jalǵyz qalǵan kez-
de oǵan qanaty jarqyraǵan nurǵa malynǵandaı eki shaǵala tap bolady. Eki shaǵala «sen basqa deńgeıge óttiń, endi sen – bizge baýyrsyń» dep tym bıikke, zaý kókke alyp ketedi. Djonatan eki shaǵalamen birge tańǵajaıyp álemdi kórip, ushýdyń qozǵalys qana emes, óner ekenin sezinedi. Olar oǵan «mahabbatty sezin» deıdi. О́mirdiń bar máni – mahabbatta degen oı aıtady. Máńgilik mahabbat qana ózin de, álemdi de qutqaratynyn meńzeıdi. Hakim Abaıdyń da «mahabbatsyz dúnıe – bos» deýi, «ımanıgúl ıaǵnı úsh súıýi», «pendeliktiń kamálaty» degeni, «jáýanmárttilik» uǵymy da osy emes pe edi?..
Shaǵala aqyry kemeldikke jetedi. Al kemeldik degenimiz ne? Jalpy, adamdyqtyń aqyry nede? Kemeldiktiń shegi – ustazdyq eken. Shaǵala endi óziniń bar bilgenin basqa shaǵalalarǵa da úıretý úshin jerge, ózin áldılep ósirgen teńizge qaıtyp oralady. Uzaq jyldardan soń, óziniń eń úzdik shákirtteriniń birine ustazdyǵyn berip, kókke órlep ushyp ketedi.
Zaman ótedi, ustazdyń ornyna qalǵan shaǵala da qartaıady, ol da kókke ketedi.
Povest dál osy tusta aıaqtalatyn. Biraq araǵa qyryq tórt jyl salyp baryp ıaǵnı 2014 jyly avtor tórtinshi bólimdi qosty. Ol bólimnen biz qundylyqtardyń qalaı ózgeretinin, ıdeıalardyń burmalanatynyn, tipti izgi oılardyń ózi adasatynyn, birinshi orynǵa ıdeıa emes, kýlttiń qalaı shyǵatynyn kóremiz.
Jańa shaǵalalar toby alǵashqy ustaz ıdeıalaryn emes, onyń kóleńkesin ǵana kóredi. Tipti ony ómirde bolmaǵan adam, bar bolǵany ańyz ben ápsana degen de pikir týdyrady. Endi olar alǵashqy ustaz úıretken ilim men ónerge emes, Djonatannyń syrtqy beınesine, onyń tulǵasyna tabynatyndy shyǵarady. Ushýdy óner retinde tanymaıdy, tipti ózderiniń kúndelikti jattyǵýlaryn jasaýdy da doǵarady.
Iаǵnı fılosof aıtqandaı, olarǵa ilim emes, ilimdi týdyrǵan adamnyń tulǵasy, ǵylymnyń ózi emes, ǵalymnyń ómiri, fılosofııa emes, fılosoftardyń qandaı bolǵany, qaıratkerdiń qurbandyǵy emes, onyń turǵan úıi, óner emes, óner adamdarynyń ishken tamaǵy men kıgen kıimi qyzyqty ári mańyzdyraq bola bastaıdy.
Aqyr sońynda Djonatan meńgergen jáne úıretken ushý óneriniń qyr-syry umytylyp, onyń maǵynasyz kýlti ǵana qalady.
Jazýshy Edýardo Galeanonyń osyndaı bir sátke aıtqan sózi bar eken: «biz marqumnan onyń jerleý rásimi, mahabbattan saltanatpen óter toı sáni, sanadan syrt kelbet mańyzdyraq bolǵan álemde ómir súrip jatyrmyz. Biz óziniń ishki mazmunyn tárk etýge umtylatyn qaptamalar mádenıetin týdyrdyq».
