Iá, bul oıǵa biz osydan bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn búkil álemniń janyn túrshiktirgen «Tıtanık» tragedııasyna oı júgirtip otyryp keldik. Alyp muztaýmen betpe-bet soǵylǵan laıner aınalasy eki jarym saǵattyń ishinde tuńǵıyq túbin qushqan qasiretti kún – shynymen adamzat tarıhyndaǵy qaraly datalardyń biri edi. Jeti qarańǵy túnde 2224 adam, 2224 taǵdyr Atlant muhıtynyń muzdaı sýyq aǵysynda ajalmen arpalysyp, onyń 1513-i ókinishke qaraı keleńsiz oqıǵadan kóz jumady.
Aıtpaǵymyz qanshama jannyń tosyn apattan tuńǵıyq túbine shyrqyraı batqany degenimizben, biz sol qaıǵyly oqıǵa oryn alǵan jerdegi adam janyn osyp ótetin taǵy bir sumdyq kórinisti aınalyp óte almaıtyndaımyz. Árıne, «Tıtanıkpen» birge bárimiz muztaýǵa soǵylmaǵan shyǵarmyz, biraq sol túni muzdaı sýyq qara muhıtty qarmana sabalap, ulardaı shýlap jatqan myńdaǵan adamnyń daýystary áli qulaǵymyzda jańǵyryp turǵandaı. Ony sol oqıǵany kózimen kórgen tiri kýágerler de aıtady. Eva Hart esimdi kýáger sol kezde «Tıtanıkte» bolǵan segiz jasar jolaýshy eken. «Tıtanık batyp bara jatqandaǵy eń qorqynyshty sát – ol adamdardyń ashy daýystary edi», deıdi ol. Evanyń ózi, anasy, ápkesi tiri qalǵanymen ákeleri kishkene qaıyqtarǵa syımaı sý túbine ketken myńdaǵan adamnyń ishinde kóz jumypty.
Bizdińshe sol qasiretti daýystarmen aralas, batyp bara jatqan laıner palýbasynan shyqqan muńdy mýzyka da adam janyn shyrqyratyp jibergen bolar. Ol qandaı mýzyka dersiz?..
Iá, qaı ýaqytta bolsyn adamdar apatpen betpe-bet kelgende aldymen er adamdar áıelder men balalardy qutqarady. Eva Harttyń ákesi de sol qaharmandyqpen kóz jumǵan. Biraq sondaı erlikterdiń de erligi ol – «Tıtanık» tuńǵıyqqa ketkenge deıin skrıpkalary men vıolonchelderin qoldarynan túsirmegen mýzykanttar der edik.
Jalpy ondaı ólim men ómir arpalysy aldynda adam balasy shybyn jany úshin bárine daıyn bolatyny ras. «Tıtanık» týraly estelikterge kóz júgirtip otyryp nebir oqıǵaǵa kýá bolasyz. Tosynnan kelgen qyrǵyn kezinde aıarlyq ta, adamgershilik te, satqyndyq ta, meıirimdilik te, mahabbat ta, saýda da, tonaý da, para da oryn alatyn kórinedi. Keıbir aqsúıek tuqym ózderiniń asqaq bolmystaryn alasartpaı, ólimdi tik turyp qarsy alsa, keıbir baı-manap kedeı-kepshikti qaǵyp-soǵyp az qaıyqqa aldymen ózderi otyrysyp alǵan. Onyń týra aqıqatyna qazir eshkim kýálik ete almas. Degenmen adam tabıǵatynyń ajalmen arpalysta nebir oıǵa kelmes áreketterge baratyny bizdi árkez alańdatpaı qoımaıdy.
Biz sol túni qaıǵyly oqıǵany shyn ónerpazdardyń qalaı qarsy alǵany týraly, sońǵy sátterde olar qandaı áýendi qaıǵymen aralastyryp qaıyrǵanyn aıtqymyz keledi. О́lim aldyna ónerdiń áz basyn ıgisi kelmegen orkestr ómirleriniń sońǵy sátterinde de aspaptaryn qoldarynan tastamaı, esteri shyǵyp, boılaryn úreı bılegen jurttyń kóńilin uly mýzykalarmen aýlaǵylary kelgen.
Orkestr jetekshisi 33 jastaǵy Ýollas Hartlı óziniń jeti áriptesimen birge djentelmendik jasap, tipti qutqarýshylar qoldaryna ustatqan qorǵanysh kıimderin de kımeı, ysyryp qoıa salǵan desedi. Olar «Tıtanık» batyp bara jatqan qasiretti mınýttarda da kóbine shirkeýde oınalatyn muńdy da aýyr áýen – «Qudaı, men saǵan sapar shektim» týyndysyn oryndap turǵan eken.
Qaı maǵynasynan alyp qarasań da olardyń bul áreketteri shyn ónerge degen adaldyq, Qudaı aldyndaǵy sońǵy sózderin osy qaıǵyly mýzykamen aıtyp ketkendeı kórinedi.
Biz kóbine sazgerler men aqyndardyń jany názik keledi degen tirkesti kóp qoldanamyz. Alaıda naǵyz erjúrek qaharman jandar ónerdiń osy ókilderi desek qatelespegen bolar edik. Oǵan jáne ózimizdiń qazaq tarıhyndaǵy Qaztýǵan, Dospanbet, Shalkıiz jyraýlardyń joryq jyrlarynan da kesek-kesek mysaldar keltirýge bolady. «Tıtanık» tragedııasynda sońǵy sátterge deıin zarly áýendi ajaldyń aldynda qaımyqpaı sarnatqan álgi segiz mýzykanttyń jany shynymen erjúrek, batyr edi. Biz ol jerde olardy mýzykant ıa batyr dep bólýimiz qate. Batyrlyq degenimiz shyn máninde – jan kúıi. Ol meıli naıza ustap jaý qolynda ólsin, ıa bolmasa arnaly aspabyn ustap halyqtyń rýhyn janysyn, ekeýi aınalyp kelgende bir ǵana paryz.
«Tıtanık» qasiretinde oryndalǵan sońǵy áýen kóbine shirkeýlerde adam qaıtqanda oınalatyndyǵy aıtylady. Bizdińshe bul áýenniń máni týra «Tıtanık» konteksinde kóbine dinı astardan góri jalpy adamzattyq gýmanızm turǵysynan tereńirek kórinedi.
Erjúrek segiz mýzykant týraly «Tıtanık» apatyn kózben kórgen, keıin jantúrshigerlik oqıǵa jaıly kitap jazǵan Archıbald Greısı kóp estelik jazǵan eken.
Orkestr jetekshisi Hartlıdiń múrdesin keıin taýyp alǵandar onyń keýdesine qushaqtap qysyp alǵan skrıpkasy bolǵanyn aıtypty. Qandaı aıanyshty sýret edi... Qasiretke toly bul kórinisten biz jalǵyz «Tıtanık» tuńǵıyqqa batyp bara jatqanda oınalǵan kúıdi ǵana keshpeımiz, biz jalpy óner ataýlyny qorǵap, túgel adamzattyń janyn emdep kele jatqan barlyq ónerpazdyń tragedııasyn ón boıymyzdan ótkizgendeı haldi de qosa kesher edik. VVS tilshisi Dankan Kennedı «Tıtanık» ajal aýzyna jutylyp bara jatqanda segiz mýzykanttyń bireýi oınaǵan skrıpkanyń keıin aýksıonǵa qoıylyp 1,5 mıllıon dollarǵa satylǵanyn jazypty.
Bizdi tolǵandyrǵany onyń qanshaǵa ıa bolmasa qashan saýdalanǵany emes, ajalmen betpe-bet kelgen shyn talanttyń qolynda qashanda óner týdyrýshy qasıetti aspaby bolatyndyǵy edi.
