Búginde myltyq asynyp, ıt júgirtip, qus salatyn ańshylyq pen saıatshylyq kásipten góri sporttyq maǵynaǵa aýysqandaı. Áleýmettik jeliden ıt jarystyryp, tóbelestirip nemese qyran qusty ańǵa salýdan jarysqan jańalyqtar biren-saran bolsa da ushyrasyp jatady. Endi biri dala ańyn qyzyq úshin baýdaı qyryp, onymen birge sýretke túsip jatady. Tabys úshin aqbókenderdi aıaýsyz atyp jatqandar qanshama? Iá, bul bólek áńgime. Bizdiń jazbaǵymyz ańshylyqty ata jolymen ustap kele jatqan azamattar týraly bolmaq.
Qaztalov óńirinde ańshylyq týraly sóz qozǵasaq, tilimizdiń ushyna Shamǵon, Seksenbaı aǵalarymyzdyń aty eriksiz oralady. Olardyń ańǵa shyqqan kezdegi mergendigi men iz kesý qasıeti týraly el aýzynda biraz ańyz áńgime bar. Búginde Shamǵon aǵamyz zeınetke shyǵyp, Oral qalasynda turyp jatsa, Seksenbaı aǵamyz Birik aýyldyq okrýginiń ortalyǵy Ájibaı aýylynda turady. Qazirgi kúnde 60-ty alqymdaǵan Seksenbaı Dúısenǵalıev byltyrdan bastap «Sultan» sharýa qojalyǵyn quryp, atakásip – mal ósirýmen aınalysýda. Seksenbaı aǵanyń ákesi men anasy Qalabaı kóli mańynda 1971 jyldan bastap jylqy baqqan. Qalabaı qystaǵy ataqonys esebinde. Sol ataqonys Qalabaıdan jer alyp, úı salǵan. Sharýashylyqta 50-ge tarta iri qara 15 shaqty jylqy bar. Alla sátin salyp, Seksenbaı aǵamyzben kezdesip, áńgime-dúken qurdyq. Áńgimemizdiń tórkini ańshylyq týraly boldy.
– Meniń ákem de, naǵashylarym da ańshy bolǵan adamdar. 3-synyp oqyp júrgende ań aýlaýǵa alyp shyǵatyn. Myltyqty sol kezde atyp úırendim. Sodan keıin ańshylyqqa qumarttym. Mektep bitirgende ańshylyq kýáligin aldym. Kóbinese túz taǵysyn atýǵa mashyqtandym. Osy kúnge deıin sanaıtyn bolsam, 219 qasqyr atyppyn. Alǵashqy qasqyrdy da bala kúnimde atyp aldym. Meniń balalyq shaǵym Keńes zamanynda ótkendikten, túz taǵylary aýylsharýashylyq salasyna kóp zııanyn tıgizetin. Ol kezde mal da, qasqyr da kóp edi. Ilkide ákemiz ben anamyz 1969-1970 jyldary Bershimbaı sory mańyndaǵy Túıequdyq qystaǵynda qoı baqty. Áke-sheshemiz ártúrli sharýamen qoıdy bizge tastap kete beretin. Bir kúni ata-anamyz bir sharýalarymen aýdanǵa ketti. О́zimnen keıingi Jumaq esimdi inimiz ekeýmiz qoı baǵyp júrmiz. Bir kezde qyrdyń qabaǵynan bes ıt túsip kele jatyr. Túsi kók, nemistiń ovcharkasy sekildi, birinen-biri aýmaıdy. Inim ıt dep oılap: – Ká, ká, – dep aıqaılap shaqyryp, aldarynan júgire jóneldi. Al men ol ıtterge ishim jylymaı, qarap otyrmyn. Bir ýaqytta qoıdyń sheti dúrlige túsip, jınalyp qaldy. Álgi ıtter qoıdy qorshaı ár jerge otyryp aldy. Shaýyp barǵan inim de qasha jóneldi. Ittiń bireýi qoıǵa qaraı tike shapty. Meniń qolymda ákemniń myltyǵy bar bolatyn. Ol kezde shopandarǵa 16 kalıbrly dara aýyz myltyq beredi. It qoıǵa jaqyndaı bergen kezde myltyqpen kózdep turyp, shúrippeni basyp kep qaldym. Myltyq gúrs etti. Oq tıgen ıt qyńsylap, tońqalań asa qulady. Ákem kelgen soń: – Áke, qoıǵa ıt shaýyp, men atyp aldym, – dedim. Atqan ıtimdi kórgen ákem: – Bershimbaı soryndaǵy Toqal araly – qasqyrlardyń mekeni. Bul ıt emes, qasqyr. Qasqyrdyń qanshyǵy eken, – demesi bar ma? Bul 1970 jyl bolatyn. Eń alǵashqy atyp alǵan qasqyrym sol edi.
Aǵamyzdyń úıinde qatyrylǵan túz taǵysynyń músini bar. Bul qasqyr týraly suraǵanymyzda ol: – 2008 jyly Qalabaı qystaǵynyń malshylaryna qasqyrlar maza bermedi. Sol qasqyrdy aýyzdyqtaý úshin bir kún júrdim. Aqyry tuzaqqa túsirdim. Ańshylyqtan bir eskertkish bolyp qalsyn dep terisin esh jerge tapsyrmaı, tórge qoıǵanym ǵoı, – dedi aǵamyz.
Jalpy, ol kisiniń aıtýynan ańǵarǵanymyz, dalanyń jazyqsyz ań-qustaryn retsiz atýǵa tyıym salǵan durys. Kóbine oblystan arnaıy kelgen ańshylar aǵamyzdy jer jaǵdaıyn bilesiń dep birge alyp shyǵady eken. Alaıda jer jaǵdaıyn kórsetken aǵamyz dala zańdarynyń jón-jobasyn da qalalyqtarǵa kórsetip otyrýǵa tyrysady.
Aǵamyzdyń taǵy bir qasıeti – mergendigi. Mergen bolǵanda kózdep emes, qolmen atatyn qolmergen. Bul da bir ańshylyqta kerek erekshelik. Iz kesýde de Seksenbaı aǵadan asqan sheber joq. Aǵanyń ańshylyq týraly áńgimesin saǵattap, jalyqpaı tyńdaı berýge bolady.
«Tekti tegine tartyp týady» demekshi, aǵamen áńgime soǵyp otyrǵanymyzda qasymyzǵa nemeresi júgirip kelip: – Ata, aspanda qustar ushyp barady. Qaz ba, úırek pe? Atyp alaıyq, – dep qyran-topan kúlkige battyq. Rasymen, úıden shyǵyp qarasaq, qazdar ushyp bara jatyr eken.
Áńgime sońyn aǵamyz: – Ańshy tek ań atýshy ǵana emes, ol jan-janýardy sýyq qoldardan qorǵaýshy da bolýy kerek, – dep túıdi. Shynymen de dalanyń sulý jáne ór janýarlaryn ár kez qorǵap júrý – árqaısymyzdyń paryzymyz bolsa kerek.
Qaırat JAQYP
Batys Qazaqstan oblysy,
Qaztalov aýdany
