«Qazaqsha shyǵatyn kitaptardyń tırajy, taralymy mandymaı, óspeı qoıdy, sony jolǵa qoıý kerek» degen tapsyrma berildi maǵan. Kelgen boıda jaǵdaıdy zerttep qarasam, ásirese soltústik oblystardaǵy kitap saýdasy mekemelerin basqaratyn adamdardyń da, qyzmetshileriniń de barlyǵy túgel orystar, ózge ult ókilderi eken. Qaısybir kitap saýdasy mekemelerinde qazaqsha biletin bir adam da bolmaı shyqty. Baspalardan kelesi jyldyń taqyryptyq josparyna engen kitaptardyń tırajy «Kazknıgada» kúzde bekitiletin. Ony «tırajırovanıe», «tırajdaý komıssııasy» deıtinbiz. Sondaı alǵashqy tırajdaý komıssııasyn ótkizgenim de esimde. Qazir naqty ataýy esimde joq, qazaqsha shyǵatyn bir kitapqa soltústik oblystardyń birindegi kitap saýdasy uıymyn basqaratyn ulty qazaq emes áıel adam: «bizdiń oblysqa jıyrma dana» dep jaýap berdi.
– Nege sonshalyqty az? – dep suradym.
– Biz «Kazpotrebsoıýz» emespiz. Bizdegi qalalar men poselkelerde qazaqsha oqıtyndar joqtyń qasy, – dedi álgi áıel.
– Siz muny qandaı negizge súıenip aıtyp tursyz? Oblysyńyzdaǵy qazaqsha kitap oqyǵysy keletin adamdardyń qansha ekenine zertteý júrgizdińiz be? Siz olardyń suranysyn tolyq qanaǵattandyryp otyrmyz dep aıta alasyz ba? – dep suradym.
– Bylaı da belgili ǵoı.
– Joq. Eshqandaı da belgili emes. Qazaq tilindegi kitaptardy nasıhattaý úshin naqty qandaı jumystar júrgizesizder? Astanadan, biz arqyly, kitap oqýshylarymen kezdesýler ótkizip, óz kitaptaryn, ózge avtorlardyń, baspalardyń jańa kitaptaryn nasıhattaý úshin qazaqtyń aqyn-jazýshylaryn, baspa qyzmetkerlerin shaqyrǵan kezińiz boldy ma? Oblystyq qazaq gazeti, radıo, teledıdar arqyly qazaqsha kitaptardyń nasıhattalýy jaıynda ne aıta alasyz? О́zińiz basqaratyn oblystyq kitap saýdasy uıymynda qazaqsha kitap oqıtyn, qazaq aqyn-jazýshylaryn, avtorlaryn biletin qyzmetkerler bar ma? – degen suraqtar qoıýyma týra keldi. Olarǵa álgi áıel ne aıtaryn bilmeı, qyzaraqtap, qatty qysyldy. – Qazaqsha shyǵatyn kitaptarǵa bizdiń «Kazknıganyń» beretin tapsyrystary «Kazpotrebsoıýzben» qosa alǵanda poezııa úshin 7-10 myńnan, proza úshin 20-30 myńnan kem bolmaýǵa tıisti. Al kitapty nasıhattaýdyń qandaı ádisteri men túrlerin paıdalanyp otyrýymyz kerek ekeni óz aldyna jeke áńgime. Ondaı máselelermen uıymdastyrý bólimi aldaǵy ýaqyttarda naqty aınalysady. Oblystyq kitap saýdasy uıymdaryna qoıylatyn talaptar kúsheıtiledi, – deýime týra keldi.
О́zge respýblıkalardyń kitap saýdasy uıymdary «О́zbekkitap» «Qyrǵyzkitap» bolyp atalyp júrgende, bir kezde ózimizdegi, Máskeýdegi resmı oryndarda «Kazknıga» bolyp bekitilip ketken ataýdy «Qazaqkitap» dep ózgertip, bekittirýge (Máskeýmen kelisip, árıne) jarty jyldaı ýaqyt ketti. Sodan taǵy bir-eki jyldaı ýaqyt ótkende qazaqsha kitaptardyń tıraj alýy máselesi biryńǵaı ornyqty sheshilgen bolatyn.
Taǵy bir anyqtaǵanym sol ýaqytqa deıin qazaqtar kóp turatyn ózge respýblıkalarǵa, shetelderge de mektep oqýlyqtarynan basqa birde-bir qazaqsha kitap jiberilmeı kelipti. Osy dástúrdi, úrdisti buzý úshin Reseıdiń, О́zbekstannyń, Qyrǵyzstannyń, Túrikmenstannyń, Mońǵolııanyń, Qytaıdyń kitap saýdasy uıymdarymen baılanys jasap, kitap saýdasy qyzmetkerleri men jazýshylardan brıgada jasaqtap, shetelderdegi, shet jerlerdegi qazaq jurtymen kezdesýler ótkizdik. Kórshi respýblıkalardaǵy jergilikti partııa, keńes uıymdarynda bolyp, kelissózder júrgizip, solardaǵy, sondaı-aq Qytaıdaǵy, Mońǵolııadaǵy kitap saýdasy uıymdarymen qazaq tilindegi kitaptardy jylma-jyl jetkizip berip otyrýdy mindetimizge alyp, sharttar jasastyq.
Sondaı bir brıgadany Qazaq-
stanmen kórshiles Astrahan oblysyna ózim bastap barǵan edim. Astrahan qalasy ortalyǵyndaǵy bir úlken kitap dúkeninde qazaq kitaptaryn satatyn bólim ashyp, vagonǵa tıep ózimizben ala barǵan qazaqsha kitaptardy sórelerge jaıǵastyryp, jyl saıyn Qazaqstan baspalarynyń kitap shyǵarýǵa arnalǵan taqyryptyq josparlaryn biz arqyly alyp, shyǵatyn kitaptarǵa tapsyrys berip, satylatyn kitap qoryn únemi tolyqtyryp otyratyndaı etip, oblystyq kitap saýdasy uıymymen shartqa otyrdyq.
Sodan soń oblystaǵy qazaǵy basym úsh aýdannyń biri bolyp tabylatyn, Qurmanǵazy babamyzdyń súıegi jatqan Volodar aýdanyna sapar shektik. Aýylǵa jaqyndaǵanda, kishkene kópir janynda qazaq jigitimen jáne qyzymen tildestik. Olar ózara orys tilinde sóılesip tur eken. Bizdiń qazaqsha aıtqanymyzdy túsindi me, túsinbedi me, «Izvınıte, davaıte lýchshe po rýsskıı», dedi qyz. Tańyrqadyq. Kolhozǵa kelgen boıda qarttar ǵana bolmasa, balalardyń da, jastardyń da bir-birimen tek oryssha sóılesip júrgenin ańǵardyq. Osyndaǵy orta mektepte aýyl turǵyndarymen kezdesý ótkizdik. Men ózimizdiń kelgen maqsatymyzdy aıta kele:
– Biz sizderge qazaqsha kitaptar jetkizip turmaqpyz. Biraq olardy kim oqıdy? Qarttaryńyz ǵana bolmasa, jastaryńyz qazaqsha kitap oqı almaıdy eken. Sondyqtan kolhozdaǵy orys tilindegi balalar baqshasyn qazaq tiline kóshirip, mektepte de birinshiden bastap, qazaqsha klastar ashqan jón emes pe? Olarǵa tárbıeshiler men muǵalimderdi Qazaqstannan jibertýge kómekteser edik, – dedim óz sózimde. Mektep dırektory, jas jigit, onyń da qazaqshaǵa shorqaqtyǵy kórinip tur:
– Ol bolmaıdy. Qıyn sharýa, – dep sóz qosyp jiberdi.
Zalda birnárse tars ete qaldy. Aldyńǵy qatarda otyrǵan ıman júzdi qarııa taıaǵymen taqtaı edendi tars etkizip, ornynan turǵan eken.
– Áı, shyraǵym! – dedi ol mektep dırektoryna ashýlana qarap. – Almatydan kelgen jigit durys aıtady. Osyndaı sózdi men saǵan qashan aıttym, esińde me? Anaý dep, mynaý dep mańyna jolatpaısyń. Qazir aýylda qazaqsha balabaqsha, klastar ashýǵa aldymen sender qarsysyńdar. Bári qaıtadan qazaqsha bolyp ketse jumyssyz qalamyz dep qorqasyńdar, – dedi.
Qarııanyń sózi unap qaldy. Artynan onymen jeke áńgimelestim.
– Baıaǵyda osy kolhozdy men basqarǵanymyn. Elýinshi jyldardyń aıaǵyna deıin jaǵdaıymyz jaqsy edi. Ol kezde kolhozymyzdaǵy balabaqsha da, mektep te qazaqsha bolatyn. Aýdanymyzda qazaq tilinde gazet shyǵatyn, radıo jumys isteıtin. Mektepke, balalar baqshasyna kadrlar daıarlaıtyn pedagogıkalyq ýchılıshemiz de bolatyn. Elýinshi jyldardyń aıaǵynda jaǵdaı ózgerdi. Áýeli obkomnan kisi keldi. Ol:
– Sizderdiń aýyldan shyqqan jastar Máskeýdiń, Lenıngradtyń joǵary oqý oryndarynda oqı almaıdy. Orysshalary óte nashar. Biz kómekteskimiz keledi. Áýeli aýyldaryńyzdaǵy balalar baqshasyn orysshaǵa kóshirsek. Astrahannan tárbıeshiler jiberemiz. Sodan soń kelesi jyldary birinshiden bastap oryssha synyptar ashsaq. Sonda olar mektep bitirgen soń kez kelgen joǵarǵy oqý ornyna qınalmaı túse alady. Qyzmette de jyldam ósedi, – dedi qamqorlyq tanytyp.
Ańqaý halyqpyz ǵoı. «Jaraıdy», dedik.
Sóıtip on jyldyń ishinde aýyldaǵy burynǵy qazaq mektebi birte-birte orys mektebine aınalyp shyǵa keldi. Qazaqsha aýdandyq gazet te, radıo da, pedagogıkalyq ýchılıshe de jabyldy. Balalar baqshada, mektepte oryssha sóılegen soń ózara da, ózgelermen de oryssha sóılesýge daǵdylandy. Jastar arasynda qazaq tili umytyla bastady. Sóıtip ata-babamyzdyń jerinde júz paıyz qazaq bolyp otyryp (osy kolhozda áli kúnge deıin qazaqtan basqa bir ulttyń da ókili joq), jas urpaq, ókinishke qaraı, baıyrǵy ana tilimizden, al biz ósip kele jatqan urpaǵymyzdan aıyrylyp qalýǵa jaqyndadyq, dedi qarııa aǵynan jarylyp, kúızele, qynjyla, taýsyla sóılep.
Qarııanyń aıtyp bergen sol áńgimesi Keńes Odaǵy kezinde barlyq ulttardy orystandyrý úshin júıeli, tııanaqty túrde júrgizilgen eń nátıjeli, jemisti, sheshýshi saıasatqa kózimizdi ashqan edi. Ol – Reseıde, ult respýblıkalarynyń bárinde, astanasynan bastap barlyq úlken qalalarynda, eldi mekenderinde balabaqsha men mektepterin orys tiline kóshirý. Bul saıasat úzdiksiz, júıeli, qatań júrgizildi, sóıtip óziniń jemisin berdi. Búkil Keńes Odaǵynda ulttary basqa bolǵanymen tilderi oryssha jańa urpaq qalyptasty.
Búgingi tańda respýblıka halqynyń 72 paıyzy qazaqtar bolsa (keı derekterde odan áldeqaıda kóp), mektep jasyndaǵy qazaq balalarynyń da sonsha paıyzy qazaq tilindegi mektepterge barady eken. Qazaq balalarynyń qalǵan 28 paıyzy, ıaǵnı úshten birine jýyǵy óz elinde, óz jerinde týyp ósse de, orys bala baqshalary men mektepterine barý arqyly olardyń ana tilderi orys tili bolyp qalyptasyp, ósip keledi. Bul úrdis memlekettik deńgeıde tıisti sharalar qabyldanbaǵandyqtan táýelsizdik alǵan otyz jyl boıyna osylaı jalǵasyp kele jatqanyn, bolashaqta da osylaı jalǵasa beretinin ómirdiń ózi kórsetip otyr. Mundaı jaǵdaı elimizdiń barlyq úlken qalalarda, soltústik jáne shekaralas oblystarymyz ben kóptegen aýdanymyzda oryn alýda. Sózimiz jalań bolmaýy úshin qazirgi tańdaǵy Qostanaı oblysynyń ómirinen mysal keltirýimizge bolady. «Egemen Qazaqstan» gazetinde (2.11.2020 j.) jarııalanǵan derek boıynsha Qostanaı oblysynda búgingi tańda 488 memlekettik, 6 jekemenshik mektep bar eken. Sonyń 118-i ǵana qazaq mektebi. Oblystaǵy mektep oqýshylarynyń jalpy sany 110 206 bolsa, sonyń 32 784-i ǵana qazaq tilinde bilim alady eken. Bir kóńil aýdaratyn másele búgingi tańda keıbir orys mektepterinde oqıtyn oqýshylardyń basym kópshiligi ózimizdiń qazaq balalary bolyp otyrǵany. Sondaı-aq memlekettik mekemelerimizde qyzmet atqaratyn ulty qazaq azamattardyń kópshiligi ózderiniń ana tilin bilmeıtin, ne shala biletin qandastarymyz ekeni de belgili. Muny olarǵa kiná etip taǵýǵa da bolmas múmkin. О́ıtkeni olar balabaqshada, mektepte ana tilinde bilim ala almaǵan, oryssha oqyǵan, aýlada, kóshede de bir-birimen oryssha sóılesip ósken.
Álemge áıgili saıasatker Ýınston Cherchılldiń mynadaı sózi bar eken: «Saıasattyń da serti bolady. Onyń birinshisi – keshikpeý. Ulttyq múdde utatyn jerde esh ýaqytta keshikpeý kerek. Sheshimdi tez qabyldaǵan jón. Ekinshi – asyqpaý. Ulttyq múddege nuqsan keletin, ıa bolmasa aıaq asty etiletin jaǵdaıda sheshim qabyldaýǵa esh ýaqytta asyqpaý kerek. Saǵyzdaı sozyp, sozbuıdaǵa salyp, ony kelesi býynnyń úlesine qaldyryp ketý kerek», depti ol. Qalaı tereń aıtylǵan!
Prezıdent, Úkimet, Parlament, Joǵarǵy sot, Prokýratýra, mınıstrlikter apparattaryna, barlyq memlekettik mekemege qyzmetke alý kezinde memlekettik tildi biletinderge basymdyq berilýi qajet. (Qazir, ókinishke qaraı, olaı bolmaı júr). Memlekettik qyzmette isteıtin, biraq memlekettik tilde sóıleı almaıtyndarǵa óz biligin arttyrý, memlekettik tildi meńgerý úshin belgili bir ýaqyt belgilenýi qajet ekeni de tolǵaǵy jetken másele. Elimizdiń 1997 jylǵy shildeniń 11-i kúni qaıta bekitilgen til týraly zańynyń 23-babyndaǵy: «Memlekettik tildi belgili bir kólemde jáne biliktilik talaptaryna sáıkes bilýi qajet kásipterdiń, mamandyqtardyń jáne laýazymdardyń tizbesi Qazaqstan Respýblıkasy zańdarymen belgilenedi» degen talaptyń da sodan bergi 23 jyldan beri Úkimet tarapynan áli kúnge oryndalmaı, júzege asyrýǵa áreket te jasalmaı kele jatqany túsiniksiz.
Osy tusta Baltyq jaǵalaýy elderiniń memleket qarjysymen jumys isteıtin balabaqshalaryn bir kezdegi bizden de qysyltaıań, qıyn jaǵdaıda táýelsizdik alysymen-aq ana tilderine birden kóshirip jiberip, endi sonyń jemisin kórip otyrǵan, synaqtan ótken jemisti tájirıbesin bizge nege qoldanbasqa degen oı keledi.
«Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi» degendi Elbasymyz da, Prezıdentimiz Q.Toqaev ta anyqtap aıtty. Ol úshin memlekettik tildi baldyrǵandarǵa balabaqshadan bastap úıretý isi durys jolǵa qoıylyp, mektepterimizde odan ári jalǵasýyna laıyqty qamqorlyq jasalýy qajet-aq.
Tilimizdi óziniń laıyqty ornyna, tórge shyǵarý – ultymyzdyń júzege aspaı kele jatqan asyl armany. Osy armandy júzege asyrýǵa uıtqy bolyp, halqymyzdyń, elimizdiń kósegesin kógertýge qol jetkizgen ult basshylary men qoǵam qaıratkerleriniń esimi tarıhymyzǵa altyn árippen jazylyp qalatyny kúmán týdyrmaıdy.
Bolat BODAÝBAI,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń ıegeri
