Zańmen qorǵalǵan, biraq...
Al «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Bala quqyqtary týraly» zańǵa sáıkes tegine, násiline jáne ultyna, áleýmettik jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, tiline, bilimine, dinge degen kózqarasyna jáne turǵylyqty mekenjaıyna qaramastan barlyq balanyń quqyqtary teń.
Minekı, osyǵan qarap balalarymyzdyń ómiri men quqyǵy zańmen qorǵalǵan dermiz. Atalǵan zańdar men zańdy talaptar oryndalyp otyr ma? Qoǵamdy eseńgiretetin jáne jyl saıyn qaıtalanatyn balalar óliminen keıin olardy qorǵaýdyń joldary qandaı degen saýalǵa jaýap izdeımiz. Máselen, birer kún buryn elordadaǵy erke Esildi jaǵalap kele jatqanda bir top balaǵa kózimiz tústi. Olar ózennen shomylyp shyǵyp, kıinip jatyr eken. Keıbiri áli sýǵa súńgigisi keledi.
Al bergi jaqta «Sýǵa shomylýǵa bolmaıdy» degen jazýy bar taqtaısha tur. Osy kórinis 1 maýsym – Halyqaralyq balalardy qorǵaý kúninde qaıta kóz aldymyzǵa keldi. Bul kúndi qalaı atap ótip júrmiz? Eń bolmasa jylyna bir ret «Urpaǵymyzdy kimnen, neden, qandaı jaǵdaıda, qalaı, qaıtip qorǵaımyz?» degen salmaqty suraqqa jaýap berip, ózimizden esep alamyz ba?
Bul rette zańger Jandos Tuıaqbaev: «Zań salasynyń mamany retinde qorǵaý degendi – jaǵdaı jasaý dep túsinemin. Bizde eń jaman jeri jaǵdaı jasalmaı jatyp, qorǵaý týraly áńgime aıtylady. Jáne taǵy bir kóńilge qonymsyz nárse, baldyrǵandardyń quqyǵy buzylǵanda ǵana soǵan kináli adamdy jazalaýmen aınalysamyz. Bul – sebeppen emes, saldarmen kúresý. Mysaly, órtten bala qaıtys bolsa, órtke jaýapty mamandardy jazalaıdy. Al zardap shekken kishkentaılardyń jaǵdaıy qandaı ekeni bizdi buǵan deıin mazalamaǵan. Eger elordada órtenip ketken 5 qyzdyń ómir súrý jaǵdaıyn aldyn ala anyqtap, olarǵa qolaıly orta jasasaq, onyń sońy ókinishti jaǵdaıǵa uryndyrmas edi», dep jaýap berdi.
Sarapshynyń sózinde jan bar-aq, qorǵaýdyń jaǵdaı jasaý ekenin mekteptegi oqýshy qyzdyń aýladaǵy ájethanada zorlyq kórgeninen keıin túsingendeımiz. Osy oqıǵadan soń oqý oshaqtaryn jyly dárethanalarmen qamtamasyz etýge basa nazar aýdardyq. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev tikeleı tapsyrma berdi, bir jyldyń ishinde túıtkildiń túıini túbegeıli tarqatylǵaly tur. Árıne, bul – bir ǵana mysal. Endi zańmen qorǵaý máselesine qaıta oralaıyq. Biz zańgerden «Bir oqýshy otbasynda jaǵdaıy joqtyqtan, úsh aýysymdy mektepte áýpirimdep oqysa, ekinshisi ata-anasynyń qoldaýymen jyldyq aqysy 1 mln teńge turatyn oqý oshaǵynda bilim alady. Osyndaı jaǵdaıda «Bala quqyqtary týraly» zańda kórsetilgendeı, eshbir ereksheligine (tiline, dinine, áleýmettik jaǵdaıyna) qaramastan, balalardyń quqyqtary teń bola ala ma?» dep suradyq.
«Zań boıynsha balalar jalpyǵa birdeı bilim, jalpyǵa birdeı medısına qyzmetin alýǵa quqyly. Bul saqtalyp otyr. Bizde qazir naryqtyq ekonomıka, al joǵarydaǵy jaǵdaıdy boldyrmaý úshin sosıalızmge qaıta kelýimiz kerek qoı. Balaǵa bilim berilmeı qoısa, bolmasa medısınalyq kómek kórsetilmeı qalsa, onda quqyǵy buzyldy deýge bolady. Oqýshynyń yntasy tómen bolsa, 1 mln teńgelik mektepten de nashar bilim alyp shyǵady», dedi J.Tuıaqbaev.
Biz «Bilimge muqtaj erekshe balalarǵa karantınniń kesiri tıip otyr» atty maqalamyzda densaýlyǵyna baılanysty úıden oqıtyn keıipkerimizdiń 5-6-7-synyptardy oqı almaǵanyn, sebebi muǵalimderdiń úıine kelmegenin, mektep dırektorynyń oqytty dep jalǵan qujat toltyrǵanyn jazyp edik. О́kinishtisi, mundaı jaǵdaı az emes... Sonda balalar quqyǵy zańmen qorǵalǵan ba? Buǵan ár ata-ananyń, mundaı máselemen betpe-bet kelgen ár adamnyń óz jaýaby bary anyq.
Kompıýterdegi kórinbeıtin qater
Pandemııa, sonyń kesirinen májbúrlikten engizilgen qashyqtyqtan oqytý formaty bizge balalardy jańa bir qaýipten qorǵaý kerek ekenin uqtyrǵandaı. Árıne, kórinbeıtin jaý – koronavırýstan ózimizdi, aınalamyzdy, kishkentaılarymyzdy da qorǵaǵanymyz jón ekeni túsinikti. Bizdiń aıtpaǵymyz – kompıýterdegi kórinbeıtin qaterden qorǵaý.
Qashyqtyqtan oqytý kezindegi aqtóbelik oqýshylarǵa ótkizilgen onlaın sabaqtyń birinde beıádep sózder aıtylǵan uıatsyz beınejazba qosylyp ketkeni esimizde. Ony oqýshylar kórgen. Sabaq ýaqytyna jetpeı toqtatylǵan. Ár óńirden birneshe ata-ana osyndaı oqıǵanyń olarda da qaıtalanǵanyn aıtyp, shaǵym jasaǵan edi. Aıtpaqshy, álgi jaǵdaıdan keıin Aqtóbedegi muǵalim eskertý aldy. Áne, taǵy saldarmen kúrestik. О́ıtkeni biz qashyqtyqtan oqytýǵa kóshpeı turyp muǵalimderdi de, oqýshylardy da atalǵan formattyń qaýipsizdigimen tanystyrmadyq. Kıberqaýipsizdik mamany Ernat Atanbaev beriletin bilim jańa zamannyń talabyna saı bolýy qajet ekenin aıtady.
«Negizi beıádep beınejazbalar tek sabaqtarda qosylyp ketken joq, shetelderdegi iri kompanııalardyń, keıbir úkimettiń onlaın konferensııalarynda da osyndaı jaǵdaı boldy. Ony shabýyldaýshylar túrli maqsatpen isteıdi. Mundaıda konferensııanyń ákimshisi kompıýterlik jaǵynan bilikti, bilimdi maman bolýy kerek. Biraq mundaı talap azdyq etedi. Sebebi jańa jaǵdaı jańa talap týǵyzady. Mysaly, biz mektepke barǵan kezde jeke bas gıgıenasyn úıretetin. Bárimiz úıretken erejelerdi ustandyq. Sol sekildi kompıýterde de kıber gıgıena degen uǵym bar. Sonyń erejelerin (qandaı qadamǵa barsa, sońy nendeı qaýipke dýshar etetinin bilse) meńgerse, onyń eshbir qıyndyǵy joq. Sondyqtan mekteptegi ınformatıka pániniń taqyryptaryn jańa talaptarǵa saı tolyqtyrý kerek. Jáne mundaı taqyryptaǵy dárister stýdentterge, muǵalimderge, jalpy onlaın is-sharalarǵa qatysatyn kez kelgen adamǵa oqytylýy qajet», deıdi E.Atanbaev.
Balalar ókili ne bitiredi?
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 2020 jyly mektepterde Balalar ókili qyzmeti engizilgenin habarlaǵan-dy. Al olar qandaı qyzmet atqarady? О́kil – eń aldymen oqýshynyń ózi, sondaı-aq kolledj stýdenti. Mektep oqýshylary men kolledj stýdentteri arasynan saılanǵan balalar ókili mektepte balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máselelerimen aınalysady. 2020 jyldyń sońynda balalar ókildikteriniń alǵashqy respýblıkalyq sleti ótti. Sonda Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Iýlııa Ovechkına: «Biz úshin balalarmen tikeleı jumys istep, olardy qandaı máseleler qyzyqtyratynyn, óz deńgeılerinde qandaı problemalardy anyqtaıtynyn bilip, ótinishterine jaýap berý mańyzdy. Elimizde belsendi azamattyq ustanymy bar, ári óz pikirin ashyq aıtyp, dostarynyń bastamasyn qoldaı alatyn balalar men jasóspirimderdiń qatary qalyń. Balalar ókilderiniń barlyǵy bizdiń chatta tirkeledi. Olar mektepte bolǵan túrli oqıǵalar týraly habarlap, memlekettik organdar men uıymdardyń jumysyn jaqsartý boıynsha óz ıdeıalaryn, usynystaryn jetkize alady», dep málimdedi.
Sodan beri Balalar ókilderi dál osyndaı qyzmetterdi atqaryp júr me? Qandaı qarqynmen jumys istep keledi? Elordadaǵy №66 mektep-gımnazııanyń tárbıe isi jónindegi meńgerýshisi Tolqyn Batyrbaıqyzynyń aıtýynsha, balalar ókili mektep ishindegi saılaý arqyly taǵaıyndalǵan. Ol jospar boıynsha jumys júrgizedi. Ártúrli synyp saǵattary, is-sharalar, aıyna bir ret kezdesý ótkiziledi. Balalarmen tikeleı jumys istep, oqýshylardy mazalaǵan suraqtarǵa kez kelgen ýaqytta jaýap beredi.
Elimizdegi biraz oqý oshaǵynyń tárbıe isi meńgerýshisi osyǵan uqsas pikir bildirdi. Pikirlesken tárbıe isi meńgerýshileriniń bári balalar ókili uıymdastyrǵan is-sharalardy, debattardy aıtady. Sonda mekteptegi balalar ókili oqýshylar quqyǵynyń buzylmaýyn baqylaýmen, soǵan qatysty buzýshylyqtardyń bolmaýyn qadaǵalaýmen, qolynan kelse quqyǵyn qorǵaýmen emes, túrli jıyndar uıymdastyrýmen aınalysa ma? Jańa qyzmettiń mindetterine qatysty saýaldarymyzdy balalar ókilderiniń ózderine qoıyp kórmek boldyq. Biraq biz habarlasqan mektep ákimshilikteri kámelet jasyna tolmaǵandardyń baılanys nómirin bermeıtinin jetkizdi.
