Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstri Aıdarbek Saparovtyń aıtýynsha, sharýalar ylǵal jabý, jer jyrtý, óńdeý jumystaryn ýaqtyly júrgizgen. Bıyl ákimdikterge áleýmettik mańyzy bar daqyldardyń, onyń ishinde kartop, qaraqumyq, qant qyzylshasy, maıly jáne jemshóp daqyldarynyń alqaptaryn keńeıtýge erekshe nazar aýdarý usynyldy.
– Qazirgi ýaqytta kóktemgi dala jumystary barlyq óńirde júrgizilýde. Atap aıtqanda, búginde jalpy egis alańynan 16,7 mln gektaryna nemese 88,5 paıyzyna tuqym sebildi. Onyń 13,1 mln gektary – dándi daqyldar, 2,7 mln gektary – maıly daqyldar, 1 mln gektary basqa da daqyldarǵa arnaldy. Astyq egetin negizgi oblystar mamyr aıynyń ortasynan bastap egý jumystaryna kiristi. Al Aqtóbe, Mańǵystaý jáne Jambyl oblystarynda egis jumystary aıaqtaldy. Almaty, Túrkistan jáne Qyzylorda óńirlerindegi naýqan aıaqtalýǵa jaqyn, – dedi birinshi vıse-mınıstr.
Onyń málimdeýinshe, sharýalar tuqymdyq materıalmen tolyq qamtylǵan. Tekserilgen tuqymdardyń 90 paıyzy egistik standartyna saı keledi. 500 myń tonnaǵa jýyq mıneraldy tyńaıtqyshtardy jetkizý boıynsha kelisimshart jasalǵan. Búginde onyń 400 myń tonnaǵa jýyǵy sharýalarǵa jetkizildi. Sharýalar ósimdikterdi qorǵaý quraldarymen qamtamasyz etilýde. Qazir pestısıdterdi sýbsıdııalaýǵa ótinimder qabyldaý júrip jatyr.
– Otandyq ammıak selıtrasyn ońtústik óńirlerge jóneltýde qıyndyqtar bolǵanyn moıyndaý kerek. Mınıstrlik bul máseleni rettedi. Mamyr aıynyń basynan ońtústikke ónim jetkizile bastady. О́ndirilgen kólemniń barlyǵy tek ishki naryqqa satylady. Biz fermerlerge arzandatylǵan tyńaıtqyshtardy satyp alý úshin kúzde otandyq zaýyttarmen aldyn ala kelisimshart jasaýǵa keńes beremiz. Sondaı-aq kelip túsken ótinishterdi eskere otyryp jáne tyńaıtqyshtardy qoldaný kóleminiń tómendeýine jol bermeý maqsatynda 2023 jylǵa deıin agrohımııalyq kartogrammalardy usyný jónindegi talaptyń kúshi toqtatyldy. Bul rette topyraqty agrohımııalyq zerttep qaraýdy mindetti júrgizý jónindegi talap aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi utymdy paıdalaný qaǵıdalary sheńberinde júzege asyrylmaq, – dep naqtylady A.Saparov.
Naryqta munaı ónimderiniń baǵasy kóterilgeni belgili. Birinshi vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, soǵan qaramastan, Úkimet egis jumystaryna qajetti dızelmen tolyq qamtamasyz etý úshin tıisti sharalardy qabyldady. Máselen, janar-jaǵarmaı quıý stansalaryndaǵy dızeldiń ortasha baǵasy lıtrine 192 teńgege teń. Al sharýashylyqtar úshin onyń ortasha baǵasy lıtrine 165 teńgeni qurady. Bul naryqtaǵy baǵadan 14 paıyzǵa arzan. 2021 jylǵy kóktemgi dala jumystaryna barlyǵy 380 myń tonna jeńildetilgen dızel otyny bólindi. Ázirshe otyn tapshylyǵy joq.
– Aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alý deńgeıi oń dınamıkany kórsetip otyr. Respýblıka boıynsha 2021 jyldyń bes aıynda 140 mlrd teńgege 8 700 tehnıka satyp alyndy. Jyl sońyna deıin atalǵan somany 240 mlrd teńgege deıin jetkizý josparlanýda. Bul Memleket basshysynyń eńbek ónimdiligin 2,5 esege ulǵaıtý jónindegi tapsyrmasyn oryndaýǵa yqpal etedi. Bastapqy jarna máselesi de sheshildi. О́ıtkeni ınvestısııalyq sýbsıdııa avans retinde paıdalanylýy múmkin. Bul rette otandyq aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn satyp alý úlesi artýda, – dedi ol.
Kóktemgi egis jumystaryn qarjylandyrý da aıaqtaldy. Qarjy ınstıtýttarynan bul baǵytqa 128 mlrd teńge bólindi.
«Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ basqarma tóraǵasy Aıbolat Ábenovtiń aıtýynsha, bıyl agroónerkásip keshenin qarjylandyrý úshin «Keń dala», «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» jáne «Agrobıznes» baǵdarlamalarynan qarajat bólingen. Atalǵan úsh baǵdarlamany iske asyrý esebinen 2 904 aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshi 3,7 mln gektar alqapty óńdeý úshin 80,6 mlrd teńge kóleminde arzandatylǵan nesıe alǵan.
– О́tken jylǵydaı «Keń dala» aıasynda kóktemgi egis jumystaryna respýblıkalyq bıýdjetten 70 mlrd teńge bólindi. Baǵdarlama boıynsha buryn qabyldanǵan ótinimder osy jyldyń aqpan aıynan bastap qarjylandyryla bastady. Bıyl 70 mlrd teńgeniń 63 mlrd teńgesi qarjy ınstıtýttaryn qorlandyrý arqyly bólindi. Túpkilikti qaryz alýshylar úshin «Keń dalanyń» syıaqy mólsherlemesi jyldyq 1,5-5 paıyzdy qurady. Nesıeleý merzimi – 2021 jyldyń 1 jeltoqsanyna deıin. Baǵdarlama boıynsha 70 mlrd teńgege 2 617 ótinim maquldanyp, qarjylandyryldy. Atalǵan qarajatqa sharýalar 3,3 mln gektar alqapta egis jumystaryn júrgizdi, – dedi A.Ábenov.
О́tinimderdiń basym bóligi Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Aqmola, Túrkistan oblystarynan kelip túsken. О́tken jylmen salystyrǵanda bıyl egis naýqanyn qarjylandyrýǵa qatysty ótinimder sany 7 paıyzǵa ósken. Máselen, tek Túrkistan oblysynyń ózinde 1 438 taýar óndirýshi 5,7 mlrd teńge kóleminde jeńildetilgen qaryz alǵan. Qarjylandyrýdyń negizgi úlesi (79,5 paıyz nemese 56,2 mlrd teńge) ádettegideı Aqmola, Soltústik Qazaqstan jáne Qostanaı sekildi astyqty óńirlerge tıesili.
– Sonymen qatar kóktemgi dala jumystaryn qarjylandyrýǵa «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy boıynsha 6 mlrd teńgeden astam qarajat baǵyttaldy. Bul somaǵa 136 taýar óndirýshi qarjylandyryldy. Olar 256 myń gektardan astam jerdi ıgerdi. Budan bólek «Agrobıznes» baǵdarlamasy boıynsha 192,5 myń gektar alqap úshin 151 taýar óndirýshige 4,6 mlrd teńge kóleminde nesıe berildi, – deıdi «Agrarlyq nesıelik korporasııa» AQ basqarma tóraǵasy.
Kóktemgi egis jumystaryn qarjylandyratyn qurylymdardyń qatarynda «Azyq-túlik korporasııasy» da bar. Kompanııa sharýalardy aýyl sharýashylyǵy ónimderin forvardtyq satyp alý arqyly qarjylandyrady. Qarjylandyrýdyń mundaı túri áleýmettik-kásipkerlik korporasııalarynyń kepildigimen júzege asyrylady.
Kompanııanyń basqarma tóraǵasy Qanat Qaraýylovtyń aıtýynsha, qarjylandyrý bıyl aqpanda bastalǵan. Bul kóktemgi egis jumystaryna daıyndyq sharalaryn ýaqtyly ótkizýge jol ashty.
– Bıylǵy qarjylandyrý kólemi 40 mlrd teńge deńgeıinde josparlanǵan. Satyp alynatyn ónim kólemi – shamamen 770 myń tonna. 2020 jyly forvardtyq satyp alýǵa 24,5 mlrd teńge bólindi. Bıyl qarjylandyrý 63 paıyzǵa ulǵaıdy. Sondaı-aq osy jyly korporasııa satyp alynatyn daqyldardyń tizbesin keńeıtti. Iаǵnı endigi jerde qarjylandyrý kezinde 9 daqylǵa basymdyq beriledi. Bular – jumsaq bıdaı, qatty bıdaı, arpa, kúnbaǵys, raps, zyǵyr, qaraqumyq, suly, soıa, – dedi Q.Qaraýylov.
Forvardtyq satyp alý menshikti qarajat esebinen de, tartylǵan qarajat esebinen de júzege asyrylady. Sondyqtan «Azyq-túlik korporasııasy» Reseı bırjasyna 2,4 mlrd rýbl (shamamen 13,7 mlrd teńge) kóleminde oblıgasııalar ornalastyrdy. Osy oraıda «Azyq-túlik korporasııasy» sheteldik emıtent retinde Máskeý bırjasyna shyqqan alǵashqy ári jalǵyz qazaqstandyq kompanııa ekenin atap ótken jón.
2021 jylǵy 28 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha kompanııaǵa 39 mlrd teńgege 300-den astam ótinim kelip túsken. Bul rette aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń shotyna 37,7 mlrd teńge aýdarylǵan.
Forvardtyq satyp alý 9 óńirde – Aqmola, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Qaraǵandy, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan, Aqtóbe, Batys Qazaqstan jáne Almaty oblystarynda júzege asyrylady. Satyp alynǵan ónimder ishki naryqqa áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryn óndirý úshin shıkizat túrinde jiberiletin bolady.
