1989 jyly temir perde túrilgen kezde qazirgi tańda Eýropalyq odaq quramyna engen memleketter men Ulybrıtanııa jahandyq ishki jalpy ónim kóleminiń (satyp alý qabileti parıteti turǵysynan qaraǵanda) 27,8 paıyzyn óndirdi. AQSh úshin bul kórsetkish 22,2 paıyz edi. Al Qytaıda 4 paıyzdan aspaıtyn ári ol ekonomıkalyq qýatty el sanalmaıtyn.
Sodan bergi otyz jylda Eýropalyq odaq pen Ulybrıtanııa álemdik ishki jalpy ónimniń 16 paıyzyn ǵana qurap, Amerıkadan (15 paıyz) sál ǵana alda tur. Qytaıda úlken ózgeris bolyp, Batystaǵy áriptesterin shań qaptyrdy. Qazir ol jahandyq ónimniń 18,3 paıyzyn shyǵarady.
Koronavırýs pandemııasy bul úderisti jalǵastyrmaq. Qysqa resessııaǵa qaramastan, AQSh daǵdarysqa deıingi óndiris deńgeıin bıyldyń ózinde-aq basyp ozady. Qytaıdyń ekonomıkalyq ónimi 2021 jyly 2019 jylmen salystyrǵanda 10 paıyzǵa joǵary bolýy múmkin. Eýropalyq odaq kerisinshe, kemi 2022 jylǵa deıin pandemııaǵa deıingi ishki jalpy ónim deńgeıine oralmaıdy.
Negizinde, Qytaı men AQSh ekonomıkasynyń qarqyndy qalpyna kelýi – Eýropa úshin jaqsy jańalyq. Eýropalyq odaqtaǵy ónerkásip, ásirese Germanııa álemdegi eki iri ekonomıkanyń suranysynan paıda taýyp otyr. Osyǵan qaramastan, AQSh-pen jáne Qytaımen salystyrǵanda ekonomıkalyq salmaǵynyń tómendeýi Eýropanyń negizgi múddesin qorǵaýǵa, ilgeriletýine kúdik uıalatady.
Qazirdiń ózinde kópshilik EO elderi qaýipti mámilege kelýge májbúr degen pikirdi ustanady. Mysaly, qytaılyq ınvestorlar Eýropadaǵy kompanııalardy satyp alyp jatyr. Tipti Belgııa, Grekııa, Ispanııa sekildi elderde mańyzdy ınfraqurylymdardy ıemdenip aldy. Germanııa ekonomıkalyq múddesin qorǵaýǵa tyrysyp, Qytaıdaǵy adam quqyǵynyń buzylýyn aıyptaýǵa asyqpaýy da synǵa ushyrady.
Eýropanyń AQSh-qa táýeldiligi, ásirese qaýipsizdik máselesinde kómek suraýyna aıtylar syn az, árıne. AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Donald Tramp aıtqandaı, bul da úlken táýekelge alyp keledi. Shynynda da, Eýropany «strategııalyq avtonomııaǵa», ıaǵnı syrtqy derjavalarǵa táýeldilikti azaıtýǵa shaqyrýshylar sany keıingi kezde artyp keledi.
Biraq táýeldiliktiń bári birdeı emes. Tek birjaqty bolyp keletinderi qaýipti. Osyndaıda Eýropalyq odaqtyń qandaı ekonomıkalyq táýeldiligi osy sanatqa kiretinin anyqtaý úshin muqııat saraptama jasaý qajet.
Eń áýeli, halyqaralyq saýdada ımporttaýshy eksporttaýshyǵa táýeldi me, álde kerisinshe me? Shyǵyndary jáne marjasy joǵary taýarlar men qyzmetterge kelgende satýshynyń naryqqa qol jetkizý táýeldiligi úlken. Al marjasy tómen taýarlarda az. Eger taýarlar mańyzdy ári ony basqa jerden satyp alý qıyn bolsa, ımporttaýshylar belgili bir elden keletin ónimge táýeldi.
Eýropalyq odaq (Ulybrıtanııany eseptemegende) 2020 jyly Qytaıdan 383 mıllıard eýro (468 mıllıard dollar) taýar ımporttady. Bul basqa elderge qaraǵanda kóp. Qytaıǵa quny 203 mıllıard eýro bolatyn taýarlar eksporttady. Biz qandaı seriktes joǵary marja tabatynyn nemese ımporttyq taýarlardy ońaı almastyra alatynyn bilmeımiz. Biraq eki baǵyttaǵy saýdanyń kólemi ózara táýeldiliktiń bar ekenin kórsetedi. Bul agressıvti saýda saıasatyn júrgizýden sál de bolsa qorǵaıdy.
AQSh-pen qarym-qatynas ta dál solaı. Tramp Amerıkanyń taýarlar saýdasynyń ekijaqty defısıtin joıý úshin EO taýarlaryna baj salyǵyn engizemin dep qorqytqanda, eýropalyqtar AQSh-ta qyzmet kórsetý jáne negizgi kiristerinde osyndaı mólsherde profısıt bolǵanyn kórsetti (mysaly, lısenzııalaýdan). Osy baǵyttaǵy AQSh eksporty joǵary marjalarǵa ıe. AQSh kompanııalary eýropalyq naryqqa qatty táýeldi bolǵandyqtan, AQSh qart qurlyqpen saýda soǵysynda jeńiske jete alǵan joq. Bul, bálkim, Tramptyń sátsizdiginiń basty sebebi bolsa kerek.
Táýeldilik transshekaralyq ınvestısııalardan da týyndaýy múmkin. Biraq munda da qaı jaǵyna tıimdi ekenin anyqtaý qıynǵa soǵýy yqtımal.
Jalpy alǵanda, eýropalyq kompanııalar qatań erejelerge qaramastan, Qytaıǵa kóp ınvestısııa salady. Al qytaılyq kompanııalardyń Eýropaǵa quıǵan qarjysy az. Osy oraıda, qytaılyq kompanııalardyń Eýropaǵa salatyn ınvestısııa túrlerine qatysty másele týyndaýy múmkin.
Eger qytaılyq ınvestorlar eýropalyq port kompanııasyn satyp alsa, eýropalyqtar Qytaıǵa táýeldi bola ma? Mindetti emes. Kerisinshe, port qurylystarynyń ómirlik mańyzyn eskerip, eger operatorlar ony durys paıdalaný jónindegi mindetterin buzdy dep eseptelse, el bıligi olardy óz baqylaýyna alýy, tipti eksproprıasııalaýy salystyrmaly túrde ońaı sharýa.
Tehnologııalyq táýeldilikke kelgende suraq týyndaıdy. Mysaly, qytaılyq kompanııalardyń 5G jelileri sekildi telekommýnıkasııalyq ınfraqurylymdy qurýǵa qatysýy Eýropalyq odaq úshin úlken qaýip pe? Taǵy da naqty jaýap berý qıyn. О́ıtkeni buǵan saıası yqpal sekildi áser etetin faktorlar bar, sondyqtan anyq emes ári baqylaý kúrdeli.
Shekten tys táýeldilik táýekelge ákeletini sózsiz. Endeshe, Eýropalyq odaq, negizinen, óziniń strategııalyq avtonomııasyn nyǵaıtýǵa quqyly. Biraq qarapaıym boljamdarǵa súıenýdiń ornyna, ekonomıkalyq baılanystar men ózara qarym-qatynasqa táýeldilikke jan-jaqty taldaý júrgizilip, olardyń qaısysyn azaıtý keregi anyqtalýy tıis.
Sonymen qatar EO is-áreketin muqııat oılastyrýy kerek. Qarym-qatynasty azaıtý tıimdi sheshim bolmaýy múmkin. Is júzinde Eýropa baılanystardy tereńdetý arqyly tarazy basyn teńestirip, tipti óz paıdasyna sheshýi múmkin. Mysaly, Qytaı ınvestısııalaryn Eýropaǵa tartý arqyly atalǵan eldegi eýropalyq ınvestorlardyń kemshiligin tolyqtyrýǵa kómektesedi. Ári yqpal etý tetigine aınalady.
Eýropanyń jahandyq ekonomıkadaǵy úlesi tómendeýi múmkin, biraq EO álemmen baılanysy bar iri ekonomıkalyq derjava bolyp qala beredi. Eger onyń strategııalyq avtonomııaǵa umtylýy proteksıonızmge nemese tipti avtarkııaǵa ıtermelese, onda bul mártebeni joǵaltý qaýpi bar. Mundaı jaǵdaıda Eýropa álsireı túsedi.
Klemens FÝEST,
Ifo ınstıtýtynyń prezıdenti, Mıýnhen ýnıversıtetiniń ekonomıka professory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
