Bul kúnde kınematografııa – qoǵamdyq sananyń barlyq salasyn qamtyp, ómirlik ustanymdarǵa yqpal etip, búkil adamzat qaýymynyń dúnıetanymyn qalyptastyrýshy, ábden tuǵyryna qonǵan áleýmettik ınstıtýt. Al qoǵam bolsa, kınematografııadan únemi tehnıkalyq jetistikterdi jalǵastyrýdy, shyǵarmashylyq tásilderdi jetildire túsýdi, jańa da tyń ıdeıalardy talap etedi. Qysqasy, kıno álemi men qoǵam arasynda ózara turaqty ári tyǵyz baılanys bar. Osy baılanystyń arqasynda kıno kópshilikti biriktiredi, rýhanı baıytady, ekrannyń tylsym áseri arqyly adamnyń ishki jan dúnıesin, minez-qulqyn, bolmys-bitimi men is-áreketin dál beretin nemese ózgertetin sezim-emosııa ataýlynyń qaıtalanbas myń-san qatpary týyndaıdy.
Eldegi kınematografııanyń damý deńgeıine qarap, qoǵamnyń jalpy ahýalyn tanýǵa bolady. Kez kelgen fılmnen áleýmettik problema kóre alamyz, sol sebepti de kıno nasıhattyń qýatty quraly sanalady. Qaı eldiń bolsyn kınoındýstrııasynda úgit-nasıhat bar, qandaı qoǵam bolsyn ony qajet etedi. Nasıhat quraly retinde kıno adam sanasyna asa qýatty emosııalyq yqpal etýge qabiletti, ony kórgen kórermenniń kókeıinde ekrandaǵy keıipkerdiń, tarıhtaǵy shynaıy róli qandaı bolǵanyna qaramastan, «ádildigi» jáne moraldyq ústemdigi týraly kózqaras qalyptasady. Osy tásildi, ıaǵnı keıipkerdiń «ádildigi» arqyly sanaǵa áser etýdi Batys kıno nasıhatynyń basty quraly – «arman-qııal fabrıkasy» atanǵan Gollıvýd myqty paıdalanyp otyr. Jalpy Batys buqaralyq mádenıetiniń, onyń ishinde Batys kınematografynyń kommýnıstik júıeni kúıretýdegi mańyzy asa zor. Moıyndaý kerek, Keńes Odaǵynyń qyrǵı qabaq soǵysta jeńilýiniń basty sebepteriniń biri – osy buqaralyq mádenıet deńgeıinde ese jiberýi edi. Sondyqtan qazirgi qoǵamymyzda mańyzy arta túsken buqaralyq mádenıettiń buryn-sońdy bolmaǵan búgingi jahandyq ekspansııasy kezinde onyń adam sanasyna, ásirese áli ózindik dúnıetanymy qalyptasyp úlgermegen jastarǵa yqpal etý mehanızmderin uǵyný óte qajet. Kınonyń adamnyń ishki jan dúnıesine áserin zerdeleý máselesi qazir tipti mańyzdy. О́ıtkeni óskeleń urpaqtyń sanasyna búkil ekrandardan bizge jat ómir salty, minez-qulyqtyń ózgeshe psıhologııalyq jáne áleýmettik úlgileri, basqa moraldyq qundylyqtar kúshtep sińirilip jatyr. Onyń ústine, qazir ómirimizge zamanaýı tehnologııalar dendep endi de, jastar kóp ýaqytyn ınternetke úńilýmen ótkizetin boldy. Naqty tirshiliktiń ornyn vırtýaldy ómir basa bastady. Jastardyń áli tolyspaǵan aqyly men sanasyna jaýdaı tıip jatqan osy úderiske qarsy laıyqty amal qarastyrmasa bolmaıdy. Ondaı amal bar, ol – kınematografııanyń yqpal etý múmkindikteriniń tıimdi jaqtaryna basa nazar aýdarý. Kıno salasy – únemi jastardyń qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, eliktirip otyratyn eń tanymal óner túri. Sol sebepti sapaly kıno týyndylaryn túsirý arqyly olardyń tulǵalyq qalyptasýyn ózimizge qajet baǵytqa burýymyzǵa bolady. Jastarǵa tárbıe berý jumystaryn uıymdastyrýda osy jaıtty qaperge alǵan jón. Biraq mynany da umytpaý kerek: zamanaýı kıno óneriniń tárbıelik sıpatyn burynǵy keńestik kezeńdegi sekildi tym qarabaıyrlandyrýdyń qajeti joq.
Qazir qazaq kınematografynda ne bolyp jatyr? Ulttyq kıno tarıhynda eki kezeń bar: keńestik jáne postkeńestik. Birinshisi bárimizge belgili, bizdi qyzyqtyratyny – otandyq kınonyń Qazaqstan táýelsizdigin alǵannan keıingi evolıýsııasy. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń ashyq málimetterine súıensek, 2001-2009 jyldar aralyǵyndaǵy ulttyq fılmder óndirýge bólingen memlekettik qarajat 64 mlrd teńgege jetip, 16 eseden astam ósipti (2001 jyly – 255 mln teńge, 2019 jyly – 4,1 mlrd). Bir jylda túsirilgen kórkemi bar, derektisi bar, anımasııalyq, debıýttik, qysqametrajdysy bar kartınalardyń jalpy sany osy merzim ishinde 2,8 ese ǵana kóbeıgen (2001 jyly – 6, 2019 jyly – 17). Ulttyq fılmder óndirýge memleket tarapynan bólingen qarjy kóleminiń artý dınamıkasy túsirilgen kınotýyndylar sanynyń ósý qarqynynan áldeqaıda basym. Al qazaq kınorejısserleri ázirge «A» klasty bedeldi kınofestıvalderde iri tabysqa kenele qoıǵan joq. Táýelsizdik jyldary respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylǵan eki kartına ǵana eleýli jetistikke jete aldy: 2010 jyly Ermek Tursynovtyń «Kelin» fılmi «Oskar» kınojúldesiniń short-tizimine ense, 2019 jyly Farhat Sháripovtiń «Tulǵalyq ósý trenıngi» fılmi Máskeý halyqaralyq kınofestıvaliniń bas júldesin jeńip aldy. Sonda osy jyldar boıyna kınematografııa salasyndaǵy saıasat negizinen túsirilgen fılmderdiń sany men olardy bıýdjetten qarjylandyrýdyń kólemin arttyrýdy ǵana kózdegen sekildi áser qaldyrady.
«Kınematografııa týraly» zań (03.01.2019) qabyldanǵanǵa deıin kıno salasynyń damýyna qatysty strategııalyq máselelerdi Mádenıet jáne sport mınıstrligi qarastyryp keldi, al Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» AQ-y osy salanyń kınoóndiriske arnalǵan memleket qarjysyn bólý sekildi jumystaryn retteıtin negizgi organ edi. Qabyldanǵan «Kınematografııa týraly» zańǵa sáıkes, sol 2019 jyly kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵam túrinde «Ulttyq kınony qoldaýdyń memlekettik ortalyǵy» qurylyp, kınoındýstrııanyń damýy úshin bóliner memleket qarjysyn retteýshi negizgi organǵa, memlekettik qarjylyq qoldaýdy usynýshy birden-bir operatorǵa aınaldy. Bul uıymdy qurýdyń ıdeologııasy el Úkimetiniń 15.03.2019 jyly qabyldanǵan №113 Qaýlysynda qamtylǵan-dy. Aıta ketý kerek, atalǵan Kınoortalyq jarǵysynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń kınematografııa salasyndaǵy saıasatyn júzege asyrý» sekildi qyzmet túri bar, al negizinde bul – Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń memlekettik fýnksııasy, sondaı-aq eshbir aksıonerlik qoǵamǵa bere almaıtyn mindetiniń biri. Qabyldanǵan zańda eldiń kınoındýstrııasyn damytý baǵytyndaǵy negizgi qyzmetter senip tapsyrylatyn «ókiletti organ» týraly aıtylady, biraq onyń ataýy naqty atap kórsetilmegen. Sonymen qatar jarǵyǵa sáıkes, Kınoortalyqqa tabys tabýdy kózdeıtin birneshe qyzmet júktelgen, máselen, «ulttyq fılmderdi prokattaý jáne kórsetý». Kommersııalyq emes uıym mundaı kiristerdi qalaı tirkemek? Uıymǵa sondaı-aq, sheteldik kınoóndirýshilerge Qazaqstan aýmaǵyndaǵy taýar, jumys, qyzmetter qunynyń 30 paıyzy mólsherinde sýbsıdııa (rıbeıt) tóleýdi mindettegen, alaıda olardyń qaıdan alynatyny, sharttary men tetikteri túsiniksiz. Zańda sýbsıdııa tóleý mehanızminiń basty quramdas bóligi sanalýǵa tıis kınokomıssııalar týraly tarmaq ta taba almaısyz. Esesine, biryńǵaı avtomattandyrylǵan aqparattyq júıeni mindetti túrde engizý atap kórsetilgen, biraq ony engizý tártibi jazylmaǵan. Buǵan qosa, zańda kınoprokat salasyn retteý, qoldaý jáne yntalandyrý jóninde, sondaı-aq Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» ulttyq kınostýdııasy týraly bir aýyz sóz joq. Kınojobalardy memleket qarjysymen qoldaý boıynsha jáne sol qoldaýdyń kólemi týraly sheshimdi Kınoortalyq janyndaǵy Sarapshylar keńesi shyǵarýy kerek. Al qoldanystaǵy zańǵa súıensek, Kınoortalyq janyndaǵy Sarapshylar keńesinde tek pikir aıtý, usyný ókilettigi ǵana bar jáne ol óz sheshimderi úshin moınyna eshqandaı jaýapkershilik almaıdy. Ulttyq fılmderdi memleket qarjysymen qoldaý máseleleri boıynsha vedomstvoaralyq komıssııanyń sheshimderi de tek usyný sıpatynda ǵana. Qysqasy, «Kınematografııa týraly» zań qalaıda qaıta qaraýdy qajet etedi, ol shynymen jumys isteı bastaýy úshin birqatar ózgertý men tolyqtyrý engizilýi tıis. Bul túzetýler men tolyqtyrýlar qoǵamdyq birlestikterdiń, shyǵarmashylyq odaqtardyń jáne barlyq deńgeıdegi kıno jurtshylyǵynyń túgel qatysýymen, kópshiliktiń kóz aldynda, ashyq talqylanýy kerek.
Ulttyq kınony qoldaýdyń memlekettik ortalyǵy qurylǵaly da eki jyl ótti, osy ýaqyt ishinde biraz sharýa atqaryldy. 2019 jyly Kınoortalyq kınojobalardyń birinshi konkýrsyn (pıtchıngin) jarııalady. Oǵan 109 ótinim kelip tústi, sonyń ishinen iriktelip, jalpy quny 7 068 077 746 teńge bolatyn 17 joba óndiriske jiberildi. 2020 jyly ekinshi pıtchıngte 236 ótinim qarastyryldy, memleket tarapynan qarjylyq qoldaý jalpy quny 5 358 315 029 teńge bolatyn 39 jobaǵa kórsetildi. 2021 jylǵy pıtchıngke 503 ótinim qabyldandy, degenmen bıyl birli-jarym mereıtoılyq-ıdeologııalyq kınojobaǵa bıýdjetten tys qorlardan qarajat taýyp bermese, basqa jańa kartınalarǵa múlde aqsha bólinbeýi de múmkin. Osyndaı jaǵdaıda Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» AQ-ǵa tehnıkalyq jańǵyrtý júrgizý úshin birneshe mıllıard teńge bólinipti. Qazir HHI ǵasyr, tehnologııa qaryshtap damyp jatyr, ár jarty jyl, bir jyl saıyn tehnıkalyq formattar, standarttar men jabdyqtar tolyǵymen jańarýda. Endi birer jylda moraldyq ta, tehnologııalyq turǵydan da múlde eskirip qalatyn «Qazaqfılmniń» «temir-tersegine» mıllıardtardy «shashýda» ne mán bar? Onyń ústine, naryq bárin óz ornyna qoıdy – jeke stýdııalar bir-birimen básekelese otyryp, qalta kóteretin baǵaǵa kez kelgen talǵamǵa saı qural-jabdyqty jalǵa bere alatyn jaǵdaıǵa jetti. Eger bıyl eshqandaı joba óndiriske ketpese, jańartylǵan jabdyqpen kim, ne túsirmek? Aıtpaqshy, sońǵy 10-15 jylda «Qazaqfılm» kınostýdııasy ózdiginen birde-bir fılm óndirmegen. Ǵasyr basynan beri qaraı «Qazaqfılm» bir ǵana qarajat kózimen kelisimshart jasasyp, bıýdjettiń edáýir bóligin jeke shyǵyndary úshin kertip alyp, kınoóndiristi túgel aýtsorsıngke berip tastaǵan. «Qazaqfılm» degen logotıpi bar fılmderdiń bárin de jekemenshik merdiger-kompanııalar túsirgen. Qabyldanǵan jańa zań boıynsha kıno salasyndaǵy qarjyny retteıtin birden-bir operator – Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵynyń jumys istep jatqanyna eki jyl bolsa da, kınostýdııa áli de kınoóndiris úshin tikeleı Mádenıet jáne sport mınıstrliginen qyrýar soma alyp keledi. Bul az deseńiz, mınıstrlik qazir «Qazaqfılm» AQ-ǵa kıno túsirý úshin qajet qarajatty tikeleı bólýdi kózdeıtin jańa memlekettik baǵdarlama qabyldaǵaly jatyr degen málimet bar. Ras, ulttyq kınostýdııany qoldaý qajet, ol – eldiń brendi, buǵan eshkimniń daýy joq. Biraq bul qoldaý «Kınematografııa týraly» zańdy aınalyp ótý arqyly jasalmaýy kerek. Nege zańǵa ulttyq kınostýdııanyń fılm óndirýine belgili bir kvotanyń bolýyn kózdeıtin tolyqtyrý engizbeske? Al qazir memlekettik eki mekemeniń – Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵy men «Qazaqfılmniń» múddeler qaqtyǵysyn qoldan uıymdastyrý belgileri aıqyn ańǵarylady.
Otandyq úsh oqý ornynda kıno fakýltetteriniń bar ekenine qaramastan, kásibı kadrlardy daıarlaý men olardyń biliktiligin arttyrý máselesi de áli sheshiler emes. О́kinishke qaraı, kıno mamandyqtary boıynsha oqý úderisiniń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýy da kóńil kónshitpeıdi. Kınoındýstrııanyń barlyq mamandyq boıynsha qajettiligin qanaǵattandyra alatyndaı arnaıy mamandandyrylǵan kıno oqý ornyn ashatyn ýaqyt jetti. Búkil oblystar men aýdandarda kınojelilerdiń jetispeýi de – bas aýyrtar másele. Elimizdiń barlyq óńirlerin «kınolandyrýdyń» memlekettik baǵdarlamasy jasalýy kerek. «Kommersııalyq kórsetilim uıymdastyrý úshin kórermeni az» degen jeleýmen jekemenshik prokatshylar shaǵyn shaharlarǵa, monoqalalarǵa, aýdan ortalyqtary men aýyldarǵa onsha mán bermeıdi, sondyqtan memleket qoldaýyna ıe kınoteatrlar jelisin qurýdy qolǵa alǵan abzal. Salystyrar bolsaq, qazir Qazaqstanda shamamen 400-deı kınoekran (kınoteatrmen shatastyrmaý kerek) bar, al 1985 jyly 12 500 kınoekran (kóshpeli kınoekrandardy eseptemegende) bolǵan eken.
1998 jyldan bastap memleket «Eýrazııa» halyqaralyq kınofestıvalin (HKF) turaqty qarjylandyrdy, onyń aty jahanǵa jaqsy tanylyp, álem kınokartasynda eleýli orynǵa ıe boldy. «Eýrazııany» asa bedeldi halyqaralyq uıym – Kınoprodıýserler qaýymdastyǵynyń halyqaralyq federasııasy (FIAPF) moıyndap, tirkedi. Oǵan álemdegi 6 myńnan astam kınofestıvaldiń tek 46-sy ǵana múshe. 2020 jyly «Eýrazııa» HKF pandemııanyń saldarynan ótkizilgen joq. 2021 jyly Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵy atalǵan óner forýmyn kúzde Túrkistan qalasynda túrkitildi kınonyń festıvali sıpatynda ótkizýdi usyndy. Munyń ózi Túrkistandy túrki dúnıesiniń rýhanı astanasy retindegi ornyn aıshyqtaı túser edi. О́kinishke qaraı, ıdeıa qoldaý tappady.
Osy aıtylǵan jaǵdaılardyń bárinen-aq otandyq kıno salasynda sheshilmegen máselelerdiń jetkilikti ekenin baıqaýǵa bolady. Tyǵyryqtan shyǵar jol qaısy, kınoındýstrııany júıeli de údemeli túrde damytýǵa múmkindik bar ma? Múmkindik bar.
Jumysty tıimdi atqarýdyń basty sharty – eshkimge táýeldi bolmaý. Kıno salasyn Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń quzyrynan shyǵaryp alyp, tikeleı Úkimetke (baıaǵy kınematografııa jónindegi memlekettik komıtet sekildi) baǵynatyndaı etý kerek nemese ony atalǵan mınıstrlik aıasynda tolyq quqyqtyq-qarjylyq avtonomııamen qamtamasyz etken jón. Ulttyq kınony qoldaýdyń memlekettik ortalyǵy, «Qazaqfılm», Memlekettik fılm qory, qaıta qalpyna kelgen Memkınoprokat, arnaıy mamandandyrylǵan memlekettik kıno oqý orny – bári bir ǵana ortalyqtan basqarylýy qajet. Pıtchıngten bastap daıyn ónimdi elimizdiń barlyq óńirinde prokattaýǵa deıingi kınoóndiristiń búkil sıklin baqylaýda ustap, turaqty monıtorıng jasap otyrý naryqtyń qandaı mamandarǵa, qandaı kontentke muqtaj ekenin der kezinde ańǵarýǵa, sonymen qatar kınonyń kórermen qaýymdy eliktirip áketer erekshe qabiletin patrıottyq rýhty qalyptastyrý jáne mańyzdy ıdeologııalyq qundylyqtardy sanaǵa sińirý maqsatynda paıdalanýǵa múmkindik beredi.
Mysaldy alystan izdeýdiń qajeti joq – 2021 jyldyń
7 sáýirinde О́zbekstan prezıdenti Sh.Mırzıeevtiń jarlyǵymen sol eldiń ulttyq kınematografııasyn damytýdyń mynadaı basym baǵyttary aıqyndaldy:
- kıno ónerin qoǵamnyń rýhanı-aǵartýshylyq ómiriniń jáne mádenıet salasynyń strategııalyq qaınar kózi retinde qalyptastyrý;
- kınoındýstrııany memleket tarapynan qoldaý júıesin naryqtyq qaǵıdattar negizinde jetildirý;
- kınoındýstrııany ekonomıkanyń óz aldyna bólek salasy retinde damytý, zamanǵa saı jáne joǵary tehnologııaly materıaldyq-tehnıkalyq bazaǵa ıe ınfraqurylym túzý;
- kadr daıarlaýdyń, kınematografııa salasyndaǵy shyǵarmashyl qaıratkerler men tehnıkalyq qyzmetkerlerdiń biliktiligin arttyrýdyń tıimdi júıesin jasaý jáne t.b. Osy jarlyqqa sáıkes, О́zbekstan kınematografııa agenttigi qurylyp, bıyldan bastap jyl saıyn ótetin «Jibek joly injýi» atty Tashkent halyqaralyq kınofestıvali uıymdastyrylatyn boldy. Sonymen qatar «Ulttyq kınony damytý ortalyǵy» atty kommersııalyq emes uıym dúnıege keldi (ol bizdiń Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵy sekildi). Kórip otyrǵanymyzdaı, kórshilerimiz bizdiń tájirıbemizden úlgi alyp qana qoımaı, óz kınosyna shynaıy qoldaý kórsetýdiń kelesi strategııalyq qadamdaryna kirisip ketken.
Qoryta kelgende aıtarymyz: kınoındýstrııa salasynda ábden oılastyrylǵan júıeli saıasat ustanbaıynsha, osy óner túrin damytýǵa jáne ulttyq múddege saı keletin sapaly fılmder óndirýge qajetti jaǵdaı qalyptastyrý múmkin emes.
Qanat TО́REBAI,
kınoprodıýser,
Qazaqstannyń eńbek
sińirgen qaıratkeri
