Elimizdiń táýelsizdigin jarııalap, óz taǵdyryn óz qolyna alýy, bir jaǵynan zor maqtanysh, qýanysh bolsa, ekinshi jaǵynan, úlken tarıhı jaýapkershilik. Otyz jyl ishinde Qazaq eli osy bir mańyzdy jaýapkershilikti sezine otyryp, bolashaqqa nyq senimmen qarady, óziniń ulttyq áleýetine tolyq sendi. Artta qalǵan úsh onjyldyq kezeńge búginniń bıiginen qaraıtyn bolsaq, elimiz úshin óte syndarly jáne aıtýly kezeńder ekeni anyq. Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldary ártúrli sheteldik basylymdarda elimizdiń bolashaǵyna kúmán keltirip, erteńine senimsizdikpen qaraıtyn maqalalar shyqqany belgili. Olarda qazaq halqynyń memlekettik dástúri bolmaǵan degen oılardyń aıtylǵanyn bárimiz bilemiz. Otyzjyldyq tarıhymyz ondaı teris pikirlerdiń bárin joqqa shyǵaryp, óziniń memleketshil ult ekendigin, memlekettilik tarıhynyń kem degende úsh myńjyldyq shejiresi bar ekendigin qazirgi kúnde dáleldep otyr.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev el Táýelsizdiginiń otyzjyldyq merekesine baılanysty 2021 jyldyń qańtar aıynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalaǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda «Bıyl qasterli Táýelsizdigimizge 30 jyl tolady. Bul – qaıta jańǵyrǵan qazaq memleketiniń, ata-babalarymyz ańsaǵan azattyqtyń tuǵyry nyǵaıa túskenin áıgileıtin mańyzdy beles», dep tebirene jazǵan edi. Memleket basshysynyń «Qaıta jańǵyrǵan qazaq memleketi» dep otyrǵany qazaq halqynyń ejelgi jáne orta ǵasyrlarda óz memleketi bolyp, tarıhtyń bir kezeńinde ony joǵaltyp alǵanyn, al osydan otyz jyl buryn ony qaıta quryp, jańǵyrtqanyn meńzeıdi. Sondaı-aq «ata-babalarymyz ańsaǵan azattyq» degeni táýelsizdik úshin kúresterdiń el aýmaǵynda bir ǵasyrdaı ýaqyt boıy tolastamaǵanyn bildiredi. Odan ári Memleket basshysy otyzjyldyq táýelsizdik dáýirin shartty túrde úsh onjyldyq kezeńge bólip, ár onjyldyqqa qysqasha toqtalyp, sıpattamalar beredi. Alǵashqy onjyldyqqa – «Qazaqstannyń irgetasyn qalaý kezeńi», ekinshi onjyldyqqa – «Qazaq eliniń keregesin keńeıtý», al úshinshi onjyldyqqa – «shańyraǵymyz bıiktep, ósip-órkendep, mereıli memleketke aınalǵan kezeń», dep sıpattamalar beredi.
Otyz jyl ishindegi Qazaq eliniń qaı salada bolmasyn jetken jetistikteri orasan zor. Sosıalıstik qatynastarǵa negizdelgen josparly ekonomıkadan naryqtyq qatynastarǵa negizdelgen ekonomıkaǵa kóshý degenimiz dúnıejúzilik tarıhta bir formasııadan ekinshi bir formasııaǵa kóshýdi bildiredi. Onyń qanshama ýaqytqa sozylatyny tarıhtan belgili jáne ony biz jaqsy bilemiz. Al bizdiń bul belesti az ǵana ýaqytta eńserdi. Qazir el sanasynda naryqtyq sana ornyǵyp ta boldy. Ekonomıkamen qatar qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasy da azǵantaı ýaqyt ishinde naryqtyq qatynastarǵa beıimdeldi deýge bolady.
Táýelsizdik jyldary otandyq tarıh ǵylymy da qoǵam aldyndaǵy óz mindetin atqaryp keledi. Biz tómende otandyq tarıh ǵylymynyń táýelsizdik jyldaryndaǵy damýy men problemalary jóninde sóz aıtyp, oılarymyzdy ortaǵa salmaqshymyz.
«Tarıhty halyq jasaıdy, ǵalym jazady», «Tarıhty jasaýdan ony jazý qıyn» degen qaǵıdalardyń rastyǵyna otandyq tarıhtyń ózekti bir máselelerin qolǵa alǵanda birden kóz jetkizýge bolady. Keńestik kezeńde otan tarıhynyń máseleleri zerttelip, tom-tom akademııalyq basylymdardyń, jeke arnaıy zertteýlerdiń jaryqqa shyqqany belgili. Olardyń bári belgili bir teorııalyq-metodologııa turǵysynan jazyldy. Ol – markstik-lenındik metodologııa. Jetpis jyldaı osy metodologııaǵa súıengen qoǵamtanýshy mamandar úshin táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldary odan birden aryla qoıý qandaı qıyndyqtar týǵyzsa, eskiniń ornyna kelgen jańa órkenıettik ustanymdy qabyldaı qoıý da sondaı qıyndyqtar týǵyzǵanyn bárimiz bilemiz. Soǵan qaramastan, jańa ustanymnyń táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldary tolyq jeńiske jetýi otandyq tarıh ǵylymyndaǵy eń úlken jetistik deýge bolady. Eki ustanym arasynda qandaı basty aıyrmashylyq bar deseńiz, ol mynada. Burynǵy metodologııa taptyq prınsıpke negizdelip, halyqtyń bir bóliginiń tarıhy qarastyryldy. Sonyń saldarynan qazaq halqynyń nebir asyldary – handar men sultandarǵa, bıler men batyrlarǵa, aqyndar men shaıyrlarǵa, din qaıratkerlerine, XX ǵasyr basyndaǵy ult qaıratkerlerine otandyq tarıhtan oryn berilmedi. Olardyń tarıhı rólderin kórsetpek túgili, esimderin ataýǵa tyıym salyndy. Al esimderi atalǵan kúnde olardyń tarıhı róli taptyq kózqarastar turǵysynan baǵalanyp, halyqqa jat tulǵa dep túsindirildi. Sonyń saldarynan, keńestik kezeńde ósip-óngen birneshe býyn ókili qazaq halqynyń tarıhynda erekshe oryn alatyn tarıhı tulǵalarymyzdyń esimderin bilmeı, shyǵarmalarymen sýsyndamaı ósip, qalyptasty. Osyndaıda, «О́z tarıhyńdy bilmeseń, ózgeniń tarıhyna qyzyǵasyń» degen qaǵıda eske túsedi.
Táýelsizdiktiń birden kelmeıtini sekildi, qoǵamtanýshy ǵalymdar da birden ústem ıdeologııadan aryla qoıǵan joq. Keńestik bıliktiń sońǵy jyldary Keńes Odaǵynda qoǵamtanýshy ǵalymdar arasynda da tarıh máselesine baılanysty aıtys-tartystar júrdi. Mundaı tartystar elimizde de júrip, ótken ǵasyrdyń 80-jyldardyń sońynda bes arys atanǵan Alash qaıratkerleriniń aqtalyp, óz halqymen qaıta qaýyshýy ústem ıdeologııanyń iri jeńilisi bolyp sanaldy. Ústem ıdeologııanyń ornyna jańasha nemese taptyq emes kózqarastar kele bastady. 1991 jyly Keńes Odaǵynyń tarıh kóshinde qalyp, onyń ornynda Qazaqstan Respýblıkasy sekildi táýelsiz elderdiń qurylýy markstik-lenındik metodologııany da qurdymǵa jiberdi.
Sóıtip táýelsizdiktiń kelýimen qoǵamtanýshy ǵalymdar jańa metodologııa negizderin izdestirip, ony qoldana bastady. Ol – órkenıettik ustanymdar bolatyn. О́rkenıet uǵymy fılosofııaǵa, mádenıettanýshylarǵa jaqyn bolyp kóringenimen onyń túbirinde adam, azamat degen uǵymdar turdy. Al ol uǵym halyq, ult uǵymdarymen baılanysty turǵandyqtan, órkenıettik ustanym, kózqaras degenimiz taptyq ustanymǵa qarsy halyqtyq, ulttyq ustanym, kózqaras degendi bildiredi. Eki kózqaras arasyndaǵy aıyrmashylyqty mynadaı maqalmen salystyryp túsindirýge bolady. «Qudyq túbindegi baqaǵa aspan tabaqtaı bolyp kórinedi» degendeı, taptyq kózqaras halyqtyń, ulttyń tarıhyn tolyq qamtyp qarastyrýǵa múmkindik bermeıdi.
Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldary qoǵamtaný salasyndaǵy negizgi teorııalyq – metodologııalyq másele osylaısha oń sheshilgendikten, tarıhshylarymyz da jańa ustanym men kózqarastarǵa súıenip, tarıhymyzdy jańasha zertteýge belsene kiristi.
Memleket basshysy Q.Toqaevtyń jazǵanyndaı, táýelsizdigimizdiń alǵashqy on jyldyǵy elimizdiń irgetasyn qalaý kezeńi bolsa, ult tarıhyn zertteýde bul onjyldyqty shartty túrde eń aldymen, qoǵamtaný ǵylymdarynda eski metodologııanyń joıylyp, jańa, órkenıettik metodologııanyń tolyq ornyǵýymen, jeńiske jetýimen erekshelenedi.
Táýelsizdigimizdiń alǵashqy onjyldyǵynda jańa metodologııany tý etip ustaǵan tarıhshylar Otan tarıhynyń eń ózekti máselelerin zertteýdi qolǵa alyp, birneshe júz ǵylymı maqala jazdy, dıssertasııalar qorǵady, monografııalar jarııalady. Osy jyldary eń kóp qarastyrylǵan máselelerge – XX ǵasyr basyndaǵy elimizdegi qoǵamdyq-saıası qozǵalystar men 1920-1930 jyldardaǵy Qazaqstan tarıhynyń saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq máseleleri jatady. Sondaı-aq 1937-1939 jyldary jappaı saıası repressııa men onyń qurbandary, 30-jyldardyń basyndaǵy eldegi ashtyq pen ólim, ujymdastyrýǵa qarsy kóterilister men bas kóterýler, Goloshekınniń «kishi Oktıabr» saıasaty, Alash qozǵalysy, Alash avtonomııasy, Alash qaıratkerleriniń ómiri men qyzmetterine jáne taǵy basqa osy kezeńniń máselelerine arnalǵan taqyryptar qamtyldy.
Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńindegi otandyq zertteýshilerdiń Otan tarıhynyń ózekti máselelerine qatysty zertteýleri barysynda alynǵan ǵylymı nátıjeleri men olardyń ulttyq sanany nyǵaıtýǵa, baıytýǵa tıgizgen áserleri men yqpaldaryn teńeý túrinde aıtsaq, jyldar boıy shólirkegen shól dalaǵa nóser jańbyrdyń aılap jaýýymen birdeı boldy.
El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldary saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik máseleler óte kúrdeli, shıelenisti bolsa da, memleket tarıhtyń róli men mańyzyn túsine kele, 1993 jyly alǵash ret el Úkimeti tarıhı máselege qatysty arnaıy «Orbulaq shaıqasynyń 350 jyldyǵyn atap ótý týraly» qaýly qabyldady. Bul qaýly 1643-1644 jylǵy qys aılarynda sany az qazaq áskeriniń ózinen birneshe ese kóp jońǵardy jeńiliske ushyratqanyn merekeleýmen qatar, tarıhshylarymyzǵa qazaq halqynyń XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy tarıhy men tarıhı tulǵalaryn keń túrde zertteýge serpin berdi. Osy kezde qanshama batyrymyz, bıimiz jáne taǵy basqa tarıhı tulǵalarymyz halqymen qaıta qaýyshty.
Al 1998 jyldy Elbasy N.Nazarbaev «Qazaqstan halqynyń birligi men ulttyq tarıh jyly» dep jarııalaýy taǵy da memlekettik bıliktiń joǵary deńgeıiniń ult tarıhyna erekshe kózqarasyn kórsetti. Sondaı-aq «Ulttyq tarıh jylynda» táýelsizdik jyldaryndaǵy ulttyq tarıhty zertteýde qol jetkizgen nátıjelerdi qorytyndylaý jáne bolashaqta Otan tarıhynyń máseleleri men damý baǵyttaryn aıqyndaý deýge bolady.
Táýelsizdigimizdiń ekinshi onjyldyǵynda, ıaǵnı «Qazaq eliniń keregesin keńeıtý» kezeńinde ulttyq tarıhtyń damýy «Mádenı mura» baǵdarlamasymen tikeleı baılanysty boldy. «Mádenı mura» jobasy – Tuńǵysh Prezıdent N.Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan memlekettik baǵdarlama, uzaq merzimge arnalǵan ulttyq joba bolyp tabylady. Onyń maqsaty – qazaq halqynyń tarıhı-mádenı murasyn zertteý, qalpyna keltirý (restavrasııalaý) jáne saqtaý, shetelderdegi tarıhı-mádenı jádigerlerdi qaıtarý jáne shetelderde Qazaqstan tarıhy men mádenıetin nasıhattaý boldy. «Mádenı mura» baǵdarlamasy tórt baǵyttan turdy: 1) tarıhı-mádenı jáne sáýlet eskertkishterin qalpyna keltirý; 2) arheologııalyq zertteýler júrgizý; 3) qazaq halqynyń mádenı murasy salasyndaǵy ǵylymı jumystardy odan ári jalǵastyrý; 4) ulttyq ádebıet pen jazýlar tájirıbesin ortaqtastyrý, keńeıtilgen beıne jáne jumys qatarlaryn qurý boldy.
«Mádenı mura» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa elimizdiń jetekshi tarıhshy mamandarynyń barlyǵy belsene atsalysty desek artyq aıtqandyq emes. 2011 jylǵa deıin sozylǵan jáne óz ishinde birneshe kezeńnen turǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń nátıjesinde tarıhshylarymyz keremet ǵylymı – izdenýshilik jumystardy júzege asyrdy. Sondaı-aq osy jyldary ulttyq tarıhymyz ben mádenıetimizge qatysty 78 eskertkishke restavrasııalyq jumystar júrgizilgen. Qytaı, Túrkııa, Mońǵolııa, Reseı, Japonııa, Mysyr, О́zbekstan, Armenııa, sonymen qatar AQSh pen Batys Eýropaǵa ǵylymı-zertteý ekspedısııalary jasalyp, nátıjesinde 5 myńnan astam ulttyq tarıhqa qajet asa qundy, Qazaqstan ónerine qatysty arhıvtik qujattar, qoljazbalar men baspa shyǵarylymdary alyndy. Sonymen birge 26 ǵylymı-qoldanbaly, 40 arheologııalyq qazba jumystary júrgizildi.
Al endi táýelsizdigimizdiń úshinshi onjyldyǵy – «shańyraǵymyz bıiktep, ósip-órkendep, mereıli memleketke aınalǵan» kezeń bolsa, Ulttyq tarıh ǵylymy da osy kezeńde elimizdegi qoǵamdyq oı-sana men pikirdi anyqtaıtyn qýatty uly kúshke aınaldy. «Halyq – tarıh tolqynynda», «Máńgilik El» ıdeıasy, «Rýhanı jańǵyrý» atty memlekettik baǵdarlamalar birinshiden, tarıhshylarymyzdy memlekettik ıdeologııa men rýhanı baǵyttaǵy saıasatty júzege asyrýǵa jumyldyryp, olardyń ǵylymı izdenisterine tyń serpin berse, ekinshi jaǵynan tarıhshylarymyzdyń ult tarıhyn zertteýdegi ǵylymı jumystaryna qoldaý kórsetýge baǵyttaldy. Osy aralyqtaǵy «Uly dalanyń jeti qyry» atty Elbasymyzdyń baǵdarlamalyq maqalasy otandyq tarıhtyń ejelgi jáne orta ǵasyrlardaǵy máseleleri boıynsha tarıhshylarymyzǵa qandaı baǵyttarda zertteýler júrgizý jáne qandaı máselelerge erekshe nazar aýdarý qajettigin kórsetip berdi.
Kezinde Elbasy N.Nazarbaev 1999 jyly jaryq kórgen «Tarıh tolqynynda» atty tarıhı – fılosofııalyq eńbeginde «Eger biz memleket bolǵymyz kelse, ózimizdiń memlekettigimizdi uzaq ýaqytqa meńzep qurǵymyz kelse, onda halyq rýhanııatynyń bastaýlaryn túsingenimiz jón», dep jazǵan bolatyn (N.Nazarbaev. Tarıh tolqynynda. 273 b. – Almaty: Atamura, 1999. – 296 bet.). Bul eńbekte Uly daladaǵy rýhanııat bastaýlary men halqymyzdyń etnogeneziniń, jerimizdegi memlekettilik tarıhynyń qazirgi jyl sanaýdan birneshe myń jyl buryn bastalǵandyǵy aıtylyp, búginge deıingi tarıhymyzdyń máseleleri jalpyfılosofııalyq turǵyda qarastyrylady. Bul eńbektegi segiz taraýdyń árqaısysyndaǵy aıtylǵan oılar men jasalǵan tujyrymdar tarıhshylarymyzdyń bolashaq izdenisteri úshin metodologııalyq negiz bola alady.
«Shańyraǵymyz bıiktep, ósip-órkendep, mereıli memleketke aınalǵan» úshinshi onjyldyqta memlekettimizdiń ult tarıhyna erekshe nazar aýdarǵany sondaı, tarıhymyzdaǵy kóp máseleniń biri – Qazaq handyǵynyń qurylǵan datasyn, ıaǵnı 550 jyldyǵyn atap ótýge erekshe kóńil aýdardy. Arnaıy Úkimet qaýlysy shyǵyp, komıssııa quryldy, jasalǵan jumys josparyna saı elimizde 2015 jyly memlekettilik mereke boldy. Osy merekeniń ǵylymı jaǵyn atap ótýde tarıhshylarymyzdyń sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Biz de osy merekeni atap ótýge belsene atsalysqanymyzdy qýanyshpen eske alamyz.
Qazaq handyǵynyń tarıhyna arnalǵan on shaqty eńbek jaryq kórdi. Elimizdiń bas jáne iri qalalarynda, barlyq oblys ortalyǵynda osy merekege arnalǵan ǵylymı sharalardyń bárinde baıandamalar jasaldy. Jalpy alǵanda, elimizde 2015 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn merekeleý ulttyq sananyń nyǵaıyp, ult birliginiń óse túskendigin kórsetti.
Bárimizdiń esimizde, ótken 2020 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen Qazaqstanda «Álemniń ekinshi ustazy» atanǵan Ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy, Altyn Ordanyń – 750 jyldyǵy jáne Abaıdyń 175 jyldyǵy keń kólemde atap ótildi. Tarıhshylar, onyń ishinde tarıhshy mamandar Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn atap ótýge qulshyna kiristi. Álemde qalyptasqan qıyn jaǵdaılar, ıaǵnı pandemııa tarıhshylarymyzdyń izdenisterine tejeý qoıa almady. Elimizde qanshama maqala gazet-jýrnal betterinde jarııalandy, onlaın formatta ǵylymı jıyndar ótkizildi, tele-radıohabarlar túsirildi. Ulttyq sananyń nyǵaıýy men tarıhymyzǵa degen ulttyq maqtanyshtyń óte joǵary deńgeıde bolǵandyǵyn Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn atap ótý barysynda kózimizdi tolyq jetkizdik.
Kezinde bir ǵulamanyń «Ulttyq sanany oıatyp, damytýda tarıhtyń atqarar rólin eshbir qoǵamdyq ǵylym atqara almaıdy» degen sóziniń rastyǵyna tarıhshylarymyzdyń el Táýelsizdiginiń 30 jylynda atqarǵan isterine qarap kóz jetkizgendeı bolasyz. Bolashaqta da tarıhshylarymyz óz izdenisterin jalǵastyra beredi. Aldymyzda Aq Orda handyǵynyń, Joshy Ulysynyń, Túrk qaǵanatynyń tarıhı datalary tur. Olardy da atap ótý úshin aldymen úlken ǵylymı-zertteýler qajet.
Osylaısha, joǵaryda aıtylǵan oılarymyzdy túıindeı kele, tómendegideı tujyrymdar jasaımyz.
Birinshiden, totalıtarlyq júıeniń sońǵy jyldarynda qoǵamdaǵy ústem ıdeologııanyń toqyraýǵa ushyrap, quldyraı bastaýy táýelsizdikke jaqyndatsa, gýmanıtarlyq ǵylymdar úshin jańa metodologııalardy izdeýge májbúr etti. Keńes Odaǵynyń kúıreýi Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasyn dúnıege keltirdi, sondaı-aq markstik-lenındik metodologııanyń shynaıy túrde tarıhı zertteýlerge jaramsyz bolýy qalyptasqan jańa jaǵdaılarǵa saı, onyń suranystary men talaptaryna jaýap bere alatyn jańa metodologııany – órkenıettik metodologııany qoldanysqa engizdi.
Ekinshiden, Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyq tarıhy men ulttyq tarıhymyzdyń osy táýelsizdik jyldaryndaǵy damýy ózara baılanysta qatar júrdi deýge bolady. Bıliktiń qaınar kózi halyq bolsa, halyq sanasynyń ósýi, nyǵaıýy tarıhpen, ult tarıhymen baılanysty. Táýelsizdigimizdiń ár on jyldyǵynda memleketimizdiń irgesi qalanyp, keregesi keńeıip, shańyraǵy bıiktep jatsa, osynyń bárine ult tarıhynyń qosqan úlesi ólsheýsiz der edim.
Úshinshiden, Memleket pen tarıhty bir-birine óte qajetti uǵymdar deı kele, birinshisiniń qalyptasýy, nyǵaıýy úshin ekinshisi asa qajet. Al ekinshi uǵymnyń damýy birinshiniń tikeleı qoldaýynsyz júzege aspaıtynyna kózimiz jetip otyr. Tek ózara úılesimdilik qana barlyq jeńistiń kilti bolyp sanalady.
Bereket KÁRIBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ
Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, UǴA akademıgi
