Qoı-eshkiler ish tastap, qozy-laqtar óli týylyp jatyr. Qumda ósetin qoıansúıektiń basyndaǵy usaq japyraǵyn qaǵyp jep qaýjańdaǵan qoı sony qýalap toz-toz, taptyrsa, qane... Jerden ernine iliger tyrbıǵan jantaq, túıeqaryn syndy óz tábeti tartatyn ósimdikterdi taba almaǵan nardaı túıelerdiń aldy mamyr bastala beri shógip qalǵan. Al anaý-mynaýdy jeı bermeı, sýdyń da tunyǵyn tańdap ishetin jylqy aldymen súrinip, qabyrǵasyn sanap alardaı kóterem kúıge túsip, kóp uzamaı obaly kimge derińdi bilmeıtin óleksege aınalyp jatyr.
Jazda maldyń qolǵa qaraýy jaqsy emes, amaly joq jurt bala-shaǵasynyń aýzyndaǵyny jyryp, jem-shóp satyp alyp, qoradaǵy janýarynyń aýzyna tosyp álek. Jerdiń jutańdyǵy, maldyń ashyǵýy óńirde jemshóp baǵasynyń aspandap shyǵa kelýine ákelip soqtyrdy.
Mysaly, Fort-Shevchenko qalasynda ótken jyly 10 myń teńge bolǵan bir oram shóp baǵasy qazir 16 myń teńgege deıin kóterilse, bir teń shóp 900 teńgeden 1400 teńgege deıin qymbattaǵan, al 18 kılolyq bir qaby 1200-1300 teńge bolǵan kebektiń baǵasy 1800 teńgege, 30 kılolyq qaptaǵy arpa baǵasy byltyrǵy 3 myń teńgeden bıyl 4 myń teńgege deıin jetken. Bul búgingi baǵa, jaǵdaı osylaı jalǵasa beretin bolsa jem-shóp qana emes, azyq-túlik baǵasy da aspandaı bereri anyq. Mańǵystaýda tek malymen kúneltip otyrǵan otbasy az emes, maly aryqtyqtan satýǵa kelmese, oǵan jem-shópti, bala-shaǵasyna azyq-túlikti qaı aqshasyna almaq?
Buǵan qalaı jol berildi? Mańǵystaýdyń topyraǵy sortań, tabıǵı jer ústi sý kózderi joq, qurǵaq klımatty jaǵdaımen erekshelenetinin, sondyqtan aımaqta byltyr jaýyn-shashynnyń az mólsherde túsýi sebepti qurǵaqshylyq bolý qaýpi tónetinin erterek baǵamdap qam jasaıtyn basshy, aýyl sharýashylyǵy mamany bolmaǵany ma? Tipti erterek qam jasamaq túgil, jaǵdaı ýshyǵyp, halyq kómek surap jalynǵan sátte de shalt qımyldap, shuǵyl shara qoldanýǵa kirisken ákimdikti kórmedik. О́ńirde qalyptasqan jaǵdaıǵa qatysty mamyr aıy týar-týmastan áleýmettik jelilerde maldyń, sharýanyń jaıyn biletin, jaǵdaıdyń betalysyn aldyn ala ańǵarǵan turǵyndar ótkir másele kóterip, jergilikti basshylyq nazaryna usyndy, kómek surady. Biraq jekeniń malyna ákimdiktiń kómektesýi durys emes degen reýishtegi áńgime de kese kóldeneń kılige ketti. Ákimdik daý-damaı ábden ulǵaıyp, halyq daýysy qatty shyǵyp, ýájdi sózderi basym túse bastaǵan soń ǵana «qoı, bolmas» degendeı qozǵala bastady...
О́ńirdegi aýylsharýashylyq basqarmasy bergen derekterge kóz júgirtsek, aǵymdaǵy jyldyń 4 aıynyń qorytyndysy boıynsha oblysta iri qara sany 29 585 bas bolyp, ótken jylǵydan 3%-ǵa ósken. Al qoı men eshki sany 613 522 bas bolyp 0,8%-ǵa azaıypty. Sondaı-aq jylqy – 123 671 bas bolyp 5,1%-ǵa , túıe – 85 713 bas bolyp 3,4 %-ǵa kóbeıipti. Jalpy, mal basy 3,2%-ǵa ósim kórsetipti. Osynsha mal kimniń menshiginde? Árıne, jekeniń. Biraq mal basyna kún týǵanda quzyrly oryndar nege jaıbaraqattyq tanytýy tıis? Jekeniń maly tek statıstıka úshin kerek pe?
– Naryqqa kóshkeli beri ujymdyq menshiktegi mal sharýashylyqtary qalǵan joq. Biraq halyqty etpen, sútpen qamtamasyz etip otyrǵan osy jeke qojalyqtar men sharýa qojalyqtary ǵoı. Mal qyrylsa el ashyǵady, el ashyqsa, tynyshtyq pen turaqtylyqqa qater tónedi. Olaı bolsa, jekemenshiktiń malyn aman alyp qalý úshin jemshóp máselesin sheshý – memlekettik mańyzy bar is.
Elimizdiń búkil aýyl sharýashylyǵy jekemenshik sektordan turady. Olardaǵy jaǵdaıdy baqylaýda ustaý, mal basyn ósirý, mal aýrýlarynyń aldyn alý, azyq-túlik qaýipsizdigi degen sharýalardy úılestirý, ózekti máselesin sheshý úshin bıýdjetten, salyq tóleýshilerdiń qarjysynan qarjy bólip, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligin, oblystyq basqarmalar men aýdandyq bólimderdi, ınspeksııalardy, stansalardy, ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn ustap otyrmyz. Jekeniń sharýasyn memlekettik deńgeıde qarap otyrǵanymyzdyń dáleli osy emes pe?! Osy memlekettik qurylymdar bar, oblys, aýdan ákimderi bar – eń bolmaǵanda ertedegi kolhoz basshylarynyń qolynan kelgen qarapaıym jumys tásilderin atqara almaı ma? – dep jazdy kúni keshe memlekettik qyzmetten zeınetke shyqqan ardager Aıkúmis Dosanova áleýmettik jelide.
Turǵyndardyń biri tal egý qajet dese, ekinshisi bultty atyp jańbyr jaýdyrý tehnologııasyn usyndy. Bul jumystardyń qanshalyqty nátıje beretini belgisiz, berse de ol – bolashaqtyń jumysy, al Mańǵystaýdyń malyna kómek qazir qajet. Mańǵystaýlyqtar endi «Tótenshe jaǵdaı jarııalaý kerek» dep shyqty. «Ashynǵannan shyǵady ashy daýysym» degendeı, munyń bári – daýkestiń lańy emes, naqty qıyn jaǵdaıdan týyndaǵan janaıqaı bolatyn.
Mal ólimi kóbeıip, halyq daýsy qatty shyǵyp, máseleniń ýshyǵyp bara jatqanyn endi ańǵarǵan quzyrly oryndar Úkimetke ýájben shyǵyp, nátıjesinde Mańǵystaýǵa arnaıy komıssııa at basyn tiredi. Oblys ákimdigi baspasóz qyzmeti habarlaǵan málimetke súıensek, aýdandardy aralap, óńirlik kásipkerlik keńesiniń kezekti otyrysyna qatysqan Májilis depýtattary Amanǵalı Berdalın, Edil Jańbyrshın, Samat Musabaev jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qurǵan arnaıy Mańǵystaý oblysynyń aýyl sharýashylyǵy sektoryndaǵy problemalyq máseleler boıynsha sheshimder ázirleý jónindegi jumys tobynyń músheleri óńirdiń agroónerkásiptik kesheniniń máselelerin talqylaǵan. Basqosýda Mańǵystaý oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy S.Qaldyǵul saladaǵy kezek kúttirmeıtin máseleler boıynsha baıandama jasady. Aıtýynsha, bıyl óńirge jaýyn-shashynnyń az mólsherde túsýiniń saldarynan mal azyǵyn daıyndaý qıynǵa soǵyp otyr. Búginde oblysta sharýalarǵa qajetti jemshóp qoryn basqa oblystardan tasymaldaý maqsatynda kelissózder júrgizilýde. Osyǵan oraı, qazynadan 117 mln teńge qarjy bólý týraly ótinim berilgen. О́ıtkeni ózge aımaqtan ákelinetin jemshópti tasymaldaýǵa ketetin shyǵyndar kólemin jergilikti bıýdjet esebinen sýbsıdııalaý máselesi qarastyrylyp jatyr. Buǵan qosa, jaıylymdyq alqaptardy sýlandyrý úshin arıdtik aımaqtarda qudyq qazý jumystaryna ketken shyǵynyn 50%-ǵa deıin sýbsıdııalaý mólsherin 80%-ǵa deıin ósirý, bir qudyqtan sýlandyrý kólemin 2 myńnan 500 gektarǵa deıin tómendetý, qazylǵan qudyqtardyń sorǵylaryna paıdalanylatyn energııa kózi – kún sáýlesin tartý paneliniń qunyn jáne basqa oblystardan temir jol arqyly ákelinetin jemshóp tasymalynyń shyǵyndaryn sýbsıdııalaý, malǵa qajetti jemdi turaqty baǵamen alyp otyrý sııaqty usynystar engizilgen.
Otyrys qorytyndysy boıynsha barlyq usynys jınaqtalyp, toltyrylǵan hattama Mańǵystaý óńirindegi qurǵaqshylyq máselesin sheshý maqsatynda tez arada shuǵyl sheshim qabyldaý úshin Úkimetke joldanady eken. Qazirgi tańda óńirde qansha mal shyǵyny bolǵany týraly naqty aqparat joq. Biraq tıisti memlekettik oryndar sheshim shyǵyp, kómek uıymdastyrǵansha áli qansha mal opat bolary belgisiz. Qoldaryn ýaqytynan kesh sermegen oblys basshylary jurtqa ne aıtady?
Taǵy bir «qyzyqty» qarańyz: oblys boıynsha tórt túlik maldy qysta azyqpen tolyqtaı qamtamasyz etý úshin 76 500 tonna shóp jáne 37 500 tonna jem qajet eken. Zootehnıkalyq norma boıynsha azyq-túliktiń 100 kúndik, ıaǵnı úsh aılyq qory jasaqtalýy kerek bolsa, Mańǵystaý oblysynda mal jyl boıy jaıylymda bolýy sebepti bir aıǵa esepteledi eken. Jerde shóp joqtyqtan, mal qyrylyp, ıeleri jylap júrse, qaıdaǵy «jyl boıǵy jaıylym»?!
Túıindeı aıtqanda, aldyndaǵy maly sırep, qaltasy da, júıkesi de juqarǵan mańǵystaýlyq sharýalarǵa qoljetimdi baǵamen jemshóp jetkizip berý isin jedel uıymdastyrý kerek. Turǵyndar «Mańǵystaýda tótenshe jaǵdaı jarııalanyp, shuǵyl kómek uıymdastyrylýy tıis» dep talap etip otyr. Al olardyń talap-tilegin arqalap ketken komıssııa ne shesheri belgisiz...
