«Tar zaman: qýǵyn-súrgin qurbandary qanshalyqty aqtalyp jatyr?» taqyrybynda ótken alqaly jıynǵa Aqparat jáne qoǵamdyq damý vıse-mınıstri Bolat Tilepov tóraǵalyq etti. 31 mamyr – Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúniniń mańyzdylyǵyna toqtalyp ótken vıse-mınıstr ótken jyly Memleket basshysynyń tapsyrmasymen arnaıy komıssııa qurylyp, qazirgi kezde úlken jumystar atqarylyp jatqandyǵyn jetkizdi. Ári qaraı jıynǵa qatysýshylardy tanystyryp, alǵashqy sózdi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Hangeldi Ábjanovqa berdi.
Akademık qazaq tarıhynda qanmen jazylǵan jyldardyń qurbany bolǵan jandardyń sany búginde júz myńdap sanalady dep atap ótti. «Qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaýdyń ereksheligi – olardy tolyq aqtaýdy júzege asyrýǵa umtylatyndyǵymyzda. Qazir osy aqtaýdyń on baǵyty qolǵa alyndy. Aldymyzda úlken meje tur», degen akademık byltyr bastalǵan bul istiń baıaý júrip jatqandyǵyna qatysty oıyn ortaǵa saldy. Munyń basty sebebin saıası jańa qujattyń qabyldanbaı turǵandyǵymen baılanystyrǵan H.Ábjanov 1993 jyly qabyldanǵan zań mindetin atqardy deı otyryp, jańa zań qabyldaý qajettigin aıtty.
– Osy istiń basy-qasynda júrgen azamattar Qazaqstannyń qýǵyn-súrgin tarıhnamasynyń óte baı ekenin eskere bermeıdi. Degenmen de osy ýaqytqa deıin istelgen jumysty joqqa shyǵarmaı, qýǵyn-súrginge baılanysty barlyq sharany sheteldikter emes, ózimiz atqarýǵa tıispiz, – dedi akademık.
H.Ábjanovtyń aıtýynsha, qýǵyn-súrgin qujattarynyń kem degende 90 paıyzy elimizde jatyr ári bul máseleni bizden artyq biletin mamandar joq. Ýıt-kroft ta, tipten Sara Kemeron da bizdiń mamandar bilgenniń onnan birin bilmeıdi. Sondyqtan da tarıhshy bul máseleni óz resýrstarymyzben, óz mamandarymyzben, ózindik derektıvpen álemdik deńgeıde sheship, kún tártibine qoıa alamyz dedi. Al naqty nátıjege qol jetkizemiz desek, myna baǵytta qolǵa alynǵan jumysty qorytyndylap tastaýymyz kerek. Birinshiden, bar kinási baı bolǵany, maldy bolǵany úshin kámpeskege ushyraǵandardy aqtaý. Olar myltyq ustaǵan joq, qyryp-joıǵan joq. Sonymen qatar halyq kóterilisine qatysyp jazalanǵandardy da sózbuıdaǵa salmaı-aq aqtap jiberýge bolady. Jazyqsyz japa shekken din ıelerin molda bolǵany, sálde taqqany úshin qýdalady. Ata-anasy «halyq jaýy» bolyp, úıinen aıyrylyp, «Aljır»-ge aıdalǵandardy japa shekkender retinde aqtap alý da ýaqyt kúttirmeıdi. Búginde olardyń da qatary sırep barady.
Ult-azattyq qozǵalystyń bıik shyńy – Alash qozǵalysynyń mártebesin saıası túrde tanyp, keńestik saıası totalıtarızmge saıası baǵa berý kerek. Osy máselege oraı «Egemen Qazaqstan» gazetinde de tushymdy pikirin bildirgen tarıhshy Qazaqstan qýǵyn-súrginniń oshaǵy bolǵandyqtan, Qaraǵandyda ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashý týraly másele kótergen edi. «Qaraǵandy – Qarlagtyń otany. Al Ortalyq Qazaqstan – asharshylyqtan eń aýyr japa shekken óńir. Olar myńdaǵan shaqyrym túgil, qasyndaǵy Qaraǵandyǵa jete almaı jol boıy ólip ketti. Búginde Qaraǵandyda qýǵyn-súrgin, asharshylyqpen aınalysqan tamasha ǵalymdar mektebi, ýnıversıtet bar. Ol tez arada jumysyn bastaýy kerek. Osy jumystar qolǵa alynatyn bolsa, tarıh ǵylymynda ádistemelik betburys jasaı alamyz. Metodologııa ózgermeı, ǵylymymyz ózgermeıdi. Ony ulttyq memlekettik múddege jeksek, ǵylymymyz da, tarıhı sanamyz da, ádilettiligimiz de ornyna kelgen bolar edi», deıdi tarıhshy.
Búginde kommýnıstik dıktatýra jasaǵan qylmystar týraly tolyq emes zertteýler máselesi jaıynda sóz qozǵaǵan tarıh ǵylymdarynyń doktory Erlan Medeýbaevtyń aıtýynsha, saıası qýǵyn-súrgin tarıhy – el tarıhynyń eń qaıǵyly betteriniń biri. 1930-1950 jyldardaǵy stalındik qýǵyn-súrgin saıası ozbyrlyq pen zańsyzdyqtyń sımvolyna aınaldy. Saıası qýǵyn-súrgin taqyrybyn qozǵaǵanda, ólim jazasyna kesilgen ult elıtasyn joıý týraly aıtyp otyrmyz. Úlken terrordyń qurbandary Qylmystyq kodekstiń 58-baby boıynsha ǵana emes, eshqandaı bapqa qatysy joq sottalǵan myńdaǵan adam boldy. Sondyqtan da qazaq tarıhynyń aldynda stalındik qýǵyn-súrgin saldaryn tereń zertteýmen baılanysty jumystar kútip tur.
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary jaıly materıaldarǵa UQK arhıvindegi qujattar negizinde tereń zertteýler jasap júrgen Abaı atyndaǵy QazUPÝ Tarıh jáne quqyq ınstıtýty «Qazaqstan tarıhy» kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Shámek Tileýbaev qazaq qoǵamy úshin ózekti másele qýǵyn-súrginniń keıbir máselelerine ádistemelik durys kózqaras qajet ekenin quptady. Ol repressııanyń HH ǵasyrdyń basynda bastalǵandyǵyna nazar aýdaryp, Ahmet Baıtursynovtyń 1910 jyly ishki ister mınıstrine jazǵan on betten turatyn hatyna toqtalyp ótti. Onda zııalylardyń maqsaty qoǵamǵa bilim berý, kózin ashý bolatyndyǵy jaıynda aıtylǵan edi. О́kinishke qaraı, jandarmerııa, saıası bılik olardyń sońyna túsip, qamap otyrdy. Tarıhshynyń aıtýynsha, bul patshalyq kezeńdegi saıası qýǵyn-súrginniń basy bolatyn.
«Rýhanı jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń Taldamalyq jáne ádistemelik qamtamasyz etý basqarmasynyń sarapshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Gúlmıra Cultanǵazy atap ótkendeı, birneshe jyldar boıy qýǵyn-súrgin taqyryby ózektiligin joımaı keledi. «О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary arhıvterdiń ashylýymen tarıhshylar men qoǵamdastyq ókilderine negizgi qujattar belgili bola bastady. Saıası repressııaǵa shyǵarmashylyq ıntellıgensııanyń ókilderi ǵana emes, qatardaǵy azamattar da tartyldy. Bul qatarda baılar da, ekonomıkalyq belsendi azamattar, ıaǵnı azamat soǵysynan, revolıýsııadan keıin halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý mindeti turǵan qatardaǵy qoǵam músheleri de boldy. Al qazaq zııalylary sandyq jaǵynan az boldy, degenmen de olar zııatkerlik turǵydan alǵanda Keńes Odaǵyna úlken qaýip tóndirdi. Bul máseleni tarıhshylar zerttep qana qoımaı, ony jarııalaý jaǵyna mán berý kerek», degen tarıhshy osy oraıda jańa memorıaldyq mádenıet qalyptasýy kerektigin alǵa tartty.
Al búgingi qoǵam, jastar jaǵynyń Alash arystary jaıyndaǵy bilimi men biligi qandaı? Osy taqyryp tóńireginde oı qozǵaǵan tarıhı taqyryptarda maqala jazyp júrgen jýrnalıst, «Aıqyn» gazetiniń jaýapty hatshysy Amangeldi Qurmetuly óz zertteýleri negizindegi derekterge súıendi. Jýrnalıstiń aıtýynsha, mektep oqýshylary oqý baǵdarlamasy tóńireginde jaqsy biledi, alaıda úlken ómirge qadam basqandardyń bul taqyryp jaıynda tereń biletini kúmán týǵyzady. Osy taqyrypqa júrgizilgen saýalnama nátıjesinde jastardyń tórtten úsh bóliginiń asharshylyq taqyrybynan beıhabar ekeni belgili bolǵan. Bul jaıttyń sebepteri bir jaǵynan alǵanda, jastardyń áleýmettik jelige kóptep nazary aýyp ketkendigimen de baılanysty. Degenmen de áleýmettik jelide qazaq tiline qaraǵanda, orys tilindegi kontenttiń mazmundyraq ekenin alǵa tartqan A.Qurmetulynyń aıtýynsha, Alash qaıratkerleriniń ómiri men shyǵarmashylyǵynyń zamanaýı jastardyń ómirine qanshalyqty yqpal etetindigi – áli de zertteýdi qajet etetin taqyryp. Al Alash arystarynyń qazaq jýrnalıstıkasyndaǵy nasıhaty turǵysynda «Shalqar» radıosynyń dırektory, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, «Máńgi jas – Alash ıdeıasy» kitabynyń avtory Bolatbek Tólepbergen baıandama jasady.
Bul taqyryp jylda 31 mamyr kezinde buqaralyq aqparat quraldarynda keń kólemde kórinis beredi. Degenmen de Almaty mańyndaǵy Jańalyq aýyly, «Aljır» kesheni, asharshylyq, saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń urpaqtary sııaqty mazmundy taqyryptardyń jetispeýshiligi baıqalady. Taqyrypty tereńirek nasıhattaý úshin telearnalardaǵy ónimderge kóbirek kóńil bólý qajet. Jastar arasynda nasıhattaý úshin mektepterdegi oqý materıaldary azdyq etedi. Ol úshin elektrondy materıaldar, saıası repressııa qurbandary jaıynda fotoalbomdar shyǵarýdyń mańyzy zor.
Repressııa saldaryn zertteýdiń ózekti máselelerin bir ǵana jıyn tóńireginde aıtyp taýysý múmkin emes. Onyń túp-tórkini, saldary, tarıh sahnasyndaǵy saıası mańyzy mamandar atap ótkendeı, ózindik metodologııa aıasynda júzege asatyny anyq. Al óskeleń urpaqtyń halqymyzdyń ótken tarıhyn bilip ósýi – qoǵamdyq-saıası ómirden bólip-jaryp qaraýǵa bolmaıtyn keleli másele.
ALMATY
