SAIаQ

Jazýshy Adam Mekebaev 1940 jylǵy sáýir aıynda Qyzylorda oblysynyń Qarmaqshy aýdanyndaǵy Aqjar eldi mekeninde týǵan. 1965 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen soń respýblıkalyq “Lenınshil jas” gazetinde jumys istep, “Qaınar”, “Jazýshy” baspalarynda redaktor boldy. Sodan keıin “Juldyz”, “Qazaq ádebıeti” basylymdarynda eńbek etip, 1987 jyly Máskeýdegi Dúnıejúzilik ádebıet ınstıtýtyn bitirdi. “Ańyzaq”, “Qupııa qoıma”, “Aıtylmaı qalǵan ańyz”, “Jer kindigindegi apat”, “Qazyna syry” jáne basqa da kóptegen kitaptardyń avtory, halyqaralyq “Alash” ádebı syılyǵynyń laýreaty Adam Mekebaev bul kúnderi 70 jasqa tolyp otyr. Gazetimizdiń janashyry ári belsendi avtoryn osy mereıtoıymen quttyqtaı otyryp, tómende biz qalamgerdiń redaksııaǵa joldaǵan jańa áńgimesin jarııalap otyrmyz. Qurbylaryna ilesip astyq tasıtyn arbanyń temirmen qursalǵan dońǵalaǵy tereńdete oıyp tastaǵan qasqa joldyń aq shańyn burqyldata keship, shyǵysqa qaraı bettegen Aızada egistikten sál uzap, kisi omyraýyn qaǵatyn jol ezýine shyqqan qaý buta arasyna engeni sol edi, ózimen qatar kele jatqan Hanshaıym bileginen shap berip ustaı aldy. Onymen de qoımaı julqa súırelep taban joldan jalt buryldy. Aıqysh-uıqysh jyńǵyl men sheńgeldiń butaǵyn basymen súze ajyratyp, qalyń buta arasyna qaraı endi. Artynsha asyǵyp-aptyǵyp, aldyndaǵy jerdiń topyraǵyn qolymen burqyldatyp qaza bastady. Hanshaıymnyń ne istegeli jatqany endi ǵana sanasyna jetken Aızada: “Eń bolmasa kún batyp, qas qaraıǵan kezde de emes, jaryq kezinde munysy nesi?” dep shoshyp ketti. Endi áne-mine de­genshe buta arasynda jasyrynyp turǵan ál­debireý ózderin ustap alyp, jol ústine súırep shy­ǵaryp: “Kór­diń­der me, myna eki qatyn ur­lyqshy”, dep mas­qa­ra­lar­daı tóbe quıqasy shy­myr­lady. Baǵana tús kezinde Hanshaıym oraq oryp júrip: “Qaıtarda qas qaraıǵan shaqta alyp ke­­temiz”, degen soń bir ýys bıdaıdyń masaǵyn úgip alǵanyna da, ony úıden daıyndap ákelgen suq qoldaı qaltaǵa salǵanyna da, túski úzilis ke­zinde túzge shyqqan bolyp, Hanshaıymǵa ilesip ke­lip, onysyn myna aldyndaǵy aq sheńgeldiń tú­bine kómgenine de ókine bastady. Sosyn dalbasalap: – Tańdaıym keýip, shóldep turǵanymdy qarashy, – dedi sybyrlap. – Ádiram qalǵyr, súr et jep pe ediń qata­laı­tyn­­daı. – Hanshaıym daýsyn qasaqana kótere sóı­lep, ıegimen butanyń túbin nusqady. – Qaı­daǵyny aıt­­qansha, onan da anaýyńdy qazyp al, tezirek keteıik. – Qorqam, apataı. – Neden?.. Urlyqtan ba, ókimetten be?.. Joq, álde ákeńdi ıtjekkenge aıdatyp, aǵańdy qashqyn etken myna qý zamannan ba? – Apataı-aı, úreı shaqyryp qaıdaǵyny aıtpańyzshy, onan da tezirek keteıikshi myna jerden. – Iá, sóıtsek, sóıteıik! Men, mine, qal­tam­dy kelgen bette-aq qazyp alǵanmyn, sen de tez­dete ǵoı, analar uzap ketpeı turǵanda jetip alaıyq. Onsyz da úreıi ushyp turǵan Aızada Han­sha­ıym­nyń aıtqanyn tezirek oryndasa ǵana jany jaı tabatyndaı, buryn-sońdy boıyna jarasqan sa­byrlylyǵynan jańylyp, oǵashtaý qımyldap, buta túbindegi qopsyp jatqan topyraqqa oń qo­lynyń saýsaqtaryn kóse suǵyp jiberdi. Artynsha suq qoldaı qaltany topyraq ishinen shyǵaryp alyp, shań-shań qalpy ústindegi juqa shapannyń qaltasyna súńgite saldy. Sosyn ózinen onshaqty qadam uzap ketken Hanshaıymnyń sońynan qýyp jetti. Qýyp jetkenmen janyn jep, kóńilin kúpti etken kúdikti syrtqa qaıta shyǵaryp: – Bireý bizderdi baıqap qalmady ma eken dep qorqyp kelemin, – dedi. – Kim bilgen. – Hanshaıym ekiushtylaý jaýap qatty. – Túımebaıdyń tyńshylary kúndiz bizdiń áreketimizden seziktense, onda artymyzdan qýǵyn­shy shyǵýy múmkin. Hanshaıymnyń myna jaýaby – anaý túni Taldyaryq keshpesiniń aýzynda ózine qater tóndirgen pále sol jerge qaıta jolasa-aq bitti taǵy da tasadan shyǵyp, tarpa bassalardaı tik­sin­tip tastady. Sol túnnen soń eshýaqytta ruqsatsyz túıir dán almasqa ishteı ant etkendeı edi. Biraq, búgin erteńgisin úıde tósek tartyp jatqan ulynyń qyrym etsiz qur súlderin kórip, taǵy da bir ret táýekel etýdi jón sanaǵan. Ádepki kezde osy bir aýrý balasynyń búıirin shyǵaryp atalaǵa toıǵyzý úshin amalsyzdan jasaǵan áreketi ózine keshirimdi sııaqty da kóringen. Onyń oıyn Hanshaıym birinshi buzyp: – Asyly, adam balasynyń eti úırenbeıtin qııameti bolmaıdy deýshi edi úlkender, – dedi ózimen-ózi sóılesip kele jatqandaı, eshkimniń betine qaramaı basyn tómen salǵan qalpy. – Sol ras shyǵar. Men búgin jumystan qaıtqan kezdegi joqtaý salatyn qatyndardyń azaly daýsyn izdep kele jatqandaımyn. – Ásirese, sońǵy kúnderi erteńgilik, keshkilik Kúnjan salǵan joqtaýdan keıin men ózimdi birazǵa deıin qoıarǵa jer tappaı qınalatyn kúıge ushyradym. Keıde osy qatyn ólgen baıyn joqtaımyn dep bala-shaǵasyn qyryp almasa ja­rar edi dep qorqatyn boldym, – dedi aryq de­neli, uzyn boıly, bıdaı óńdi Shárıpa. – Jurt qu­sap tirshilik qamyn oılaýmen de sharýasy shamaly. – Kúnjandy aıtasyń ba? – Sózge Sálıma aralasty. – Men de baǵana bul aýylda baıynan qaraqaǵaz alǵan jalǵyz sen emes, myna qaptap júrgen qatynnyń jartysynan kóbi baıynan aırylǵandar. Olar da jylaǵan, biraq qoıǵan. Endi sen de kóz jasyńdy kóldete bermeı, tyı. Esesine balalaryńa talǵajaý qylatyn tórt-bes tal bıdaı masaǵyn úgitip alyp qaıt úıińe degenmin. – Kelisti me? – dep surady myna sózge erekshe kóńil aýdarǵan Aızada. – Tis jarǵan joq. – Sálıma aýyr kúrsindi. – Baıǵustyń onysy qıyn eken. – Shárıpa qaıtadan sózge aralasty. – Balalary sorlap júr deseıshi. Qazir óziń tyrbanbaı, ókimetke senseń aram qatasyń. Mańdaıterdi sypyryp bozala tańnan kún batqansha eńbek etkenińmen Jumagúl men Túımebaıdyń ázirge bizge bereri joq. Aıtatyn syltaýlary – qan keship maıdanda júrgenderge jónelteıik astyqty, bizder shydaı turaıyq. Onysy jón de shyǵar. Biraq eńbekaqyǵa jarty túıir dán bermegenderine jarty jyldan asyp barady_emes pe. Sonda olardyń munysyn qalaı túsinemiz, otbasyndaǵy kári-qurtań, bala-shaǵa qum qapsyn degenderi me bul. – Ras aıtasyń, – dedi Hanshaıym Shárıpany qoldap. – Keıde osy myna tozaqtan beter azapty kórgenshe, óle qalǵym keletin kezim de ushyrasady. Átteń, balalarymdy oılap, ózimdi-ózim toqtatam. Ákesi soǵysta, men kóz jumsam kim qaraıdy olarǵa. – Solar júrek jalǵasa eken dep emes pe ólgen-tirilgenimizge qaramaı, qaıtsek túıir dán alyp qaı­ta­myz dep jantalasatynymyz. – Sálıma jası sóıledi. – Áı, bıkeshter-aý, osy sender neni baıqap kele­sińder? – dep Hanshaıym áńgimeni suraqqa ulastyrdy. – Jaıshylyq pa? – Hanshaıymnyń saýalyna basqadan buryn birinshi bolyp Sálıma kóńil bóldi. – Birdeńe esitseń, jumbaqtamaı-aq aıta berseıshi. – Meniń aıtaıyn degenim, ósek emes, óz kúdigim. – Qandaı kúdik? – Shárıpa qoıǵan suraqqa basqalary da erekshe kóńil aýdaratyndaryn ańǵartyp, Hanshaıymnyń betine tesile qarap edi ol: – Kúnge qarańdarshy, jarty jolǵa jetsek te áli jarqyrap tur emes pe, – dedi. – Buryn bul mańǵa ymyrt úıirilgen kezde ǵana jetpeıtin be edik, búgin Shaqar biz tórteýimizdi ala-bóle ja­ryl­qap, neǵyp erte qaıtardy eken dep oılap kelemin. Aızada Hanshaıym ıek kótergen batys jaqqa jalt qarap edi, álgide ǵana ózderi artqa tastaǵan Kó­kıin aryǵynyń jaǵasyna jaldana shyqqan nar­qamysqa ıek artqan kún myna jer betindegi mús­kinderdiń maıda tirligin baqylap turǵan tá­ńi­ri­niń kózindeı jarqyrap tur eken. *** Uıqyly-oıaý manaýrap jatqan Baımenáli kisi daýysyn esitken boıda birden janyndaǵy myl­tyqqa jarmasty. Biraq artynsha, áneýkúni aı­qastan soń qarańǵy túndi paıdalanyp jaǵa­laryna jarmasyp júrgen jannyń kim ekenin anyq­taý úshin-aq qybyr etken shóp basyn ba­qylaıtyndardyń bar ekenin de biledi. Degen­men, ózi birneshe kúnnen beri bas suǵatyn baspanaǵa aı­naldyryp alǵan, jabaıy shoshqadan basqa iz salmaǵan qalyń qorystyń arasyna – janynan bezgen bireý bolmasa, ońaılyqpen tiri pendeniń kele qoımaıtynyn esine alyp, sabyrǵa keldi. Tóbesin sheńgeldiń kúlteli basy men qalyń ósken shyrmaýyq tutasa japqan ot ornyndaı kóleńkeli qýysta tikeıip otyrdy. Demin ishine tartyp, qybyr etpeı qaıtadan tyń tyńdady. Sóıtse, jańylyspapty. Shynynda da sonaý bir tý alysta áldebireýlerdiń sóılesetinderi ras eken. “Bul qalaı? – dep oılady. – Jumystan qaıtatyn kolhozshylardyń bul mańǵa jete qoıatyn mezgili áli bola qoıǵan joq qoı”. Báribir Baımenáli baıyz taýyp bir ornynda otyra almady. Ornynan asyǵys kóterilip, myltyqty ıyǵyna asty. Sonan soń bir kisi eki búktetilgende ázer sııatyn inge uqsaǵan qoıanjymy soqyr soqpaqpen – tóbesin tikendi butaǵa jyrǵyzyp almas úshin barynsha eńkeıip syrtqa qaraı umtyldy. Eger shynynda da bir sebeptermen eginshilerdi úıine erte qaıtarǵan bolsa, onda taǵy da qaryndasy Aızadany kóre almaı qalatyndaı asyqty. Baımenáli jabaıy shoshqa salǵan súrleýdi artta qal­dyryp baryp eńse jazdy. Endi burynǵydaı búge­jek­te­meı, kópten mal tuıaǵy tıip, adam aıaǵy baspaǵan qalyń qaýódy omyraýlaı kımelep, ara-tura ushyrasqan sortańdy jerdiń kebirin borpyldata keship jortaqtady. Ol ashtyqtan ashy ishekteri shurqyrap kele jat­qa­nyna qara­mastan, nápaqa bolarlyq – butany sylt etkizip tańy jar­­qyrap tura qashqan qoıanǵa da, oıda joqta pyr etip ushqan qyrǵaýylǵa da myltyq kezenip ýaqyt ozdyryp jatpady. Baımenáli eger kolhozshylar Taldyaryqqa ádet­te­gi­deı ymyrt úırilgende jetetin kópirden qara túnniń qu­sha­ǵyna enip qara sulbaǵa aınalǵanda taǵy da qaryndasy Aızadany basqalardan ajyrata almaı qalar ma ekenmin dep qaýiptene bastady. Tek sonan jaqyn mańnan da­byrlasa sóılesken birneshe kisiniń daýsy qatar shyqqanda ǵana baryp, olardyń áne-mine degenshe jaryq kezinde jetip úlgeretinderin ishi sezip, kóńili jaı taba bastady. Elegizip ázer turǵan Baımenáli kenet jylqynyń pysqyrǵanyn estip eleń ete qaldy. Baıqaýsyzda bireýdiń kózine túsip qalmas úshin saqtyq jasap, ózin qorshaǵan qalyń arasyna buqty. Izinshe baýy ıyǵynan sypyrylyp bara jatqan myltyqty taıanysh etip, buta arasynan bas qyltıtyp edi, Taldyaryqtyń tómengi jaǵynan at jeldirtken qaraǵa kózi tústi. Ádepki qarqynda jyǵa tanymaǵanymen er ústindegi bir tutam turqyna qarap Shaqar ekenin bildi. Ol áne-mine degenshe qalyń buta arasyn qııalaı kesip ótip, úlken jolǵa túsip, Taldyaryqty betke aldy. Beıne artynda qýǵynshysy bar kisideı, taqymyndaǵy ministen ábden qajyǵan janýardyń qos ókpesin sartyldata teýip qoıar emes. Baımenáli ádepkide onyń sýyt júrisine qarap, shamasy alǵan betiń jaılaý shyǵar dep topshylaý jasaǵan. Biraq Taldyaryqtyń sýyn keship, aryqtyń shyǵys betindegi otyny shabylǵan jerge jetken boıda tizgindi shirene tartyp, kóligin toqtatyp, jerge qarǵyp túskenin kórgennen keıin óz joramalynyń qate ekenin birden túsindi. Shaqar tabany jerge tıgen boıda atty shyl­by­ry­nan jetektep, sheńgel arasyna baryp endi. Qolyna aq sapty aıyrdy ustap qaıta oraldy. Álgi aıyrmen sha­bylǵan otyndy ortasynan on eki qanat úı sııatyndaı ashyq jer qaldyryp, dóńgelektep jınaı bastady. Onyń jan alyp, jan bergen áreketine karaǵan Baımenáli: “Otyn buǵan ne úshin qajet boldy eken?” dep oılaı bastap edi, batys bettegi úlken joldyń burylysynan shyǵa kelgen aq jaýlylyqtardy kórip, kóńili bólinip ketti. Solardyń jaqyndap qalǵanyn kózi shalǵan Shaqar da qolyndaǵy aıyrdy asyǵys tikesinen jerge qadaı salyp, búksheńdeı buǵyp aryqtyń jaǵasyndaǵy maıda qamystyń ishine baryp endi. Onyń, keýdesinen aıaǵy uzyn sulbasy seldiregen qamys arasynan Baımenálige qaraıyp kórinip turdy. *** Taldyaryqtyń keshpesine áńgimelesip qalaı jetkenderin bilmeı qalǵan kelinshekter arasynan basqalardyń sózin bólip toqtaı qalǵan Sálıma: – Jylqy pysqyrady, – dedi. – Jaqyn jerde bireý júr. Úzdik-sozdyq kele jatqan úsh qatyn myna sózden seskengendeı, úrpıisip Sálımanyń tóńiregine toptaldy. – Bul tóńirekte aý artary bar tek kolhoz bastyq pen onyń orynbasary, sosyn brıgadır ǵana emes pe. – Shárıpa qatty sóıleýden seskenetindeı, jan-jaǵyna jaltaqtaı qarap, sybyrlap qana til qatty. Sálıma: – Qoryqqanǵa qos kórinedi, – deı berip edi, onyń aıtaryn aıaqtatpaı sózge kılikken Hanshaıym: – Qurydyq, aldymyzda ańdýshy bar, – dedi aptyǵyp. – Qazir tintý bastalady. Bıdaı salǵan qaltalaryń bar bolsa, qarasyn batyryńdar tezdetip. Baǵana sonaý Bozdaǵy egistikten shyǵa bere-aq shaıtannyń azǵyrǵanyna erip, qý qulqynnyń qamyn jegen ózin ishteı kústánalap kele jatqan Aızada myna sózden keıin múlde eseńgirep qaldy. Degbirinen adasqan qalpy Hanshaıymǵa janasyp kep: – Aıtyńyzshy, men ne isteıin? – dep aqyryn ǵana jalynyshty únmen sybyrlap edi, onyń jaýaby: – Oıbaı, kózin qurt, tezdetip laqtyr, – boldy. Aızada endi Hanshaıymnyń aıtqanyn tyńdamaı sál múdirse-aq, bitkeni álde bireýdiń qarýly saýsaǵy bilegin qaqpandaı qaýyp sart ete túserdeı, jantalasa bastady. Asyǵyp-aptyǵyp shapanynyń janqaltasyna qol júgirtip, suq qoldaı bıdaı salǵan shúberek qaltany syrtqa shyǵaryp aldy da janyndaǵy butaǵa qaraı laqtyryp kep jiberdi. Biraq, shıyryla ushqan qalta qas qylǵandaı butanyń arasyna emes, ózinen qol sozym qashyqtyqtaǵy sheńgeldiń jol jaq betindegi tikenektiń butaǵyna ilinip, shaıqalyp turyp qaldy. Bir sátke keıin qaraı júgirip baryp qaltany qaıtadan basqa jerge jasyrýdyń da nemese eshnárse bolmaǵan kisishe artyna qaıyrylmaı kete berýdiń de esebin tappaı, Aızada ári-sári kúıde sileıip tur edi, naq bir sol sátin kórip qoıǵandaı, aryqtyń kelesi betindegi jaǵalaýdaǵy qamys arasynan bas qyltıtqan Shaqar: – Neǵyp ıirile qaldyńdar?! – dep daýystady. – Urlyǵymyzdy qalaı jasyramyz dep oılanyp tursyńdar ma? Áýre bolmańdar, bitti bári! Endi eshqaıda qashyp qutylmaısyńdar menen! – Ádiram qalǵyr, bul búkir de bizdi qorqytqysy keledi. – Hanshaıym unjyrǵasy túsip ketken qatar-qurbylaryna dem bergisi kelip, qasaqana qatqyldaý til qatty. – Qoldaýshysy kolhoz bastyqtyń orynbasary bolǵan soń aýzyna kelgenin ottap tur ǵoı. Maıdanǵa ketken azamattar aýylda júrse, kórer em bul qunystyń qalaı saıraǵanyn. – Osyndaılardyń aıy ońynan týǵan zaman emes pe?! – Shárıpa tistene sybyrlady. – “It joq jerde shoshqa úrediniń” keri kelip, kedeı-kepshik, kem-ketik el tizginin qolǵa alǵan soń halyqta ne bereke qalsyn. Bir sátke ózi laqtyrǵan qaltany Shaqar kórip qalyp qyr kórsetip turǵandaı záresi ushqan Aızada endi keıin sheginýge bolmaıtynyn sezip, jańa ǵana janynda turǵan serikteriniń úlken joldan jyrylyp, Taldyaryqtyń kópirine alyp baratyn jalǵyzaıaq soqpaqpen ketip bara jatqandaryn kórip sońdarynan erdi. Solardyń qarasyna ilesip, kópirden ótti. So­larmen birge butasy búgin ǵana shabylyp jala­ńash­ta­nyp qalǵan alańǵa qaraı júrdi. Solarmen birge joldy kes-kestegen Shaqardyń: – Toqtańdar! Qozǵalmańdar oryndaryńnan! – dep qylǵyna sháńkildegen daýsyn estidi. – Shaqar-aý, bizderdi áýrelep qaıtesiń, onan da joldan qaldyrmaı erterek jiber. Jaryq kezinde bala-shaǵamyzǵa jeteıik. – Sálıma brıgadırdiń ashýyn jumsartqysy kelgendeı, bııazy únmen jaǵyna sóılep kórip edi, Shaqar burynǵydan beter órshelenip: – Aıtpa deımin, aıtpa ondaıdy, sen qatyn, – dep yshqyndy. – О́lseńder de jibermeımin, jiberme degen... – Kim?.. – Qalaısha, kim? – Shaqar Shárıpadan júzin aýdaryp suraq qoıǵan Sálımaǵa jalt qarady. Artynsha abaılamaı sóılegeni esine túsip, qalaıda sol qateligin jóndegisi kelgendeı, – árıne men, men ózim, – dedi. – Men qylmysty ekenderińdi moıyn­dat­tyram. Iá, sóıtemin. Al káni, sen qatyn bastap aıta qoıshy, bıdaıdy qaı jerińe tyqtyń. – Munymen ne demekshisiń, – dedi Sálıma jaqtyr­maı. – О́tirik shoshynamyn de... Jasyram de... Senderde jasyratyn jerdiń kóp ekenin bilemin. Beri jaqynda kórseteıin. Mine, myna jerge, myna jerge de... – Sálımanyń keýdesinen bastap búkil denesin sıpalap shyqqan Shaqar dym tappaǵanyna tańyrqap sál turyp, – zytyryp úlgerdim de! Sender taba almaıtyn jerge ja­syrdym de! – Ol oń qolynyń suq saýsaǵyn ke­lin­shek­tiń mańdaıyna taqaı bezep, – báribir tappaı qoı­maı­myn. Ketpe, ana jerge baryp tur. Kelgenshe kú­tesiń... Birde-birińdi jibermeımin. Jiberme degen... Káni, káni, endi sen qatyn beri kele ǵoıshy. Han­sha­ıym, sa­ǵan aıtam. Bilemin, sende tyǵatyn jer jeterlik. Biraq, myna jerde eshteńe joq eken, al myna jerde she? – Áı, kór­gen­siz júgirtpe qo­lyńdy ol jaqqa! – dedi denesin Sha­qardan ımene ala qashqan Han­sha­ıym. – Uıat bar ma ózińde. – О́ıtip sókpe meni, sen qatyn. Túk qaldyrmaı tin­ti, kórshi kol­hoz­da bıdaı salǵan qal­tany dam­ba­ly­nyń ishine baılap urlyq jasaǵan qa­tyndy ustapty degen. – Aılap, jyl­dap eńbekaqy ber­mese, úıinde bala-shaǵasy ashtan qaq­tyǵysyp otyrsa, endi qaıtsin, baıǵustar, – dep Shárıpa olardy aqtaı bastap edi, Shaqar baj ete qaldy: – Nemene sen qatyn, ókimettiń astyǵyn jyrymshylaǵandardy aqtaǵyń kelip tur ma?! Zaman tynyshta mańynan júrgizbeıtin qunystyń endi tintýdi syltaýratyp, bókse jaǵyna qol júgirtkenin ishteı dyq kórip qalǵan Hanshaıym qasaqana áńgimege kıligip: – Joq, ol suǵanaqtardy aqtap turǵan joq. Azamattary azǵan elde ómir súrip júrgenin aıtyp tur, – dedi. – Toqtat! – Shaqar Hanshaıym aýzynan shyqqan myna sózdi estigende shaıan shaqqandaı shar ete qaldy. – Oıbaı, toqtat! О́kimetke til tıgizbe qarabet. – Kenet ol tutyǵa tunshyǵyp, batysqa qaraı qos qolyn birdeı sozyp, – Túke, aǵataı, myna qatyn keńes ókimetine kisiniń aýzy barmaıtyn jaman sóz aıtty, – dedi de ókirip jylap jiberdi. *** Aızada kelinshekterge ilesip, Bozdaǵy egistikten uzap bara jatyp brıgadır Shaqardyń qyrman janyndaǵy jyńǵyldyń kóleńkesine bekitken atynyń mańynda júrgenin kózi shalyp edi. Endi sol kisiniń aspannan túskendeı bolyp, tup-týra qarsy aldyndaǵy Taldyaryq jaǵasyndaǵy qamys arasynan shyǵa kelgenin kórgen sát óz kózine ózi senbeı shoshyp ketti. Qudaıdyń ámirimen álginde Hanshaıym shalymdylyq jasap, qylmysty ekenin bultartpaıtyn aıǵaqtan qutylýǵa keńes bermegende óziniń temir tordyń arjaǵynan bir-aq shyǵatynyn oılady. Ondaıda ózin qoıshy, tıisti jazany tartar-aý. Bálkı qınalar, qınalǵanmen shydar edi. Al sondaıda úıde qalatyn qyzylqaryn balalary men tórinen kóri jaqyn enesi qaıtpek? Túrli oı toryna shyrmalǵan Aızada tis jarmaı únsiz turǵan. Kútpegen jerden Shaqardyń jylaǵanynan shoshynyp, ol qol sozǵan jaqqa eriksiz moıyn buryp edi, batys bettegi úlken joldyń ústinde aqsham shaqtyń kólkigen sút sáýlesin qaq jaryp, qasqa kúreńdi taıpalta jorǵalatyp kele jatqan Túımebaıdy kórdi. Al onan berirekte óziniń jańa birazda ǵana laqtyrǵan bıdaı salǵan qaltasy butaǵa asylyp órken jaıǵan qııardyń túıneginshe, joldyń jıegine qaraı qaraýyta salbyrap tur eken. Ádepkide qaltanyń sonshalyqty kózge ap-aıqyn túsetindeı jerde qalǵanyna senbeıtinge uqsas birnárse mıynda jylt etkenimen izinshe mazańdyqtan bólek naǵyz úreıdiń tegeýrindi sheńgeli alqymyna jarmasqandaı qany basyna shaýyp, kóz aldy buldyrady. Beıne jer apshysyn qýyryp lypyldaǵan Túımebaı mingen kúreń aıǵyrdyń tuıaǵynyń dúbirinshe júregi órekpı soǵyp, qulaǵy shyńyldady. Al, Túımebaı Aızadanyń kóz aldynda jelkem kúngi kóldeı kólkip, saǵymdaı sýsyp kóship turǵan myna jaryq dúnıeni mise tutpaı, basqa álemge qaraı kókteı ótip ketkisi keletindeı, at basyn tejeıtin syńaı tanytpady. Tek sonan Túımebaı aryqqa jetýge taıaq tastamdaı qashyqtyq qalǵanda baryp, erden sál aýa eńkeıip, qolyn tómen qaraı soza umtylyp, qaltany ilip áketti de er ústine qaıta túzelip otyrdy. Sosyn sol ekpindegen qalpyn ózgertpesten Taldyaryqtyń keshpesine jetip aǵyn sýǵa kúmp qoıdy. Aryqtyń tik jar jaǵyna qaraı taıǵanaqtaı tyrmysqan kóligin nuqı tebinip ekinshi betine shyqty. *** Sút pisirimdeı ýaqyt boıy álsin-áli buta arasynan syǵalap, alǵa qaraı moıyn sozǵan Baımenáli namazsham áletinde Taldyaryqtyń batys betindegi úlken joldyń burylysynan shyǵa kelgen tórt kelinshektiń taldyrmash denelisin Aızadaǵa uqsatty. Degenmen, ózine sonaý bala kezinen tanys onyń erkin qımyldaıtyn minezine kelmeıtin, attaǵan saıyn aıaǵyn ımene basatynyna qarap, áıteýir birnár­se­ler­den seskenip kele jatqanyn baıqady. Al Tal­dy­aryq­tyń jaǵasyndaǵy qamys ara­syna jasyrynǵan Shaqar shyǵa kelgen sát Aızadanyń múlde abdyrap, kibirtiktep qalǵanyn baıqady. Baımenáli bir zamandarda úlde men búldege oranyp ósken qaryndasynyń ústindegi jupyny kıimi men júdeý óńin kórip, júregi syzdap ketti. Sosyn myna jaryq dúnıeniń astan-kesteńi shyqqan shaǵynda et-baýyry qaryndasyna qamqorlyq jasap, aǵalyq paryzyn óteýi bylaı tursyn, eń bolmasa, jaryq dúnıede jer basyp tiri júrgenin de sezdire almaǵan óziniń músápirshilik haline ókinip, qara tastaı úgildi. Sóıtip turyp Baımenáli Shaqardyń kelinshekterdi bıdaıdaı qýyryp sháńkildegen daýsyn esitti. Sóıtip turǵanda aspannan kútkeni jerden shyqqandaı áldeqaıdan at sabyltyp Túımebaı jetti. Baımenáli ádepkide kidirmesten ejelgi dushpany – Túımebaıdy qaq mańdaıdan qaqyrata atyp sulata salǵysy kelgenmen, artynsha saqtyqty oılap, raıynan tez qaıtty. *** Taldyaryqty keship ótip tizgin tartqan Túımebaı astyndaǵy aty baýyrynyń soryqpaǵan sýyn jan-jaǵyna sirkirete shashyratyp silkinip bolǵansha tis jarǵan joq. Sonan keıin ǵana ózine qaraı zarlana qarsy umtylǵan Shaqarǵa: – Ne bop qaldy, jaıshylyq pa? – dep qatqyldaý til qatty. – Aǵataı-aı, saıası qate sóz aıtty. – Ne dep? – Aıtýǵa kisiniń aýzy barmaıdy. Betsiz neme, keńes ókimetin azǵan elge teńedi. Túımebaı astyndaǵy typyrshyǵan kóliktiń basymen arpalysyp turyp: – Kim? – dep syzdana surady. – Qaısysy? – Myna qatyn, Túke. – Shaqar bir ýys bet-aýzyn onan saıyn kishireıte tyrjıtyp, sheksiz bir óshpen­dilikpen suq saýsaǵyn Hanshaıym jaqqa shoshaıtty. Túımebaı Hanshaıymǵa at ústinen osharyla eńkeıip: – Sen, shynymen de solaı dediń be? – dep edi, esitken jaýaby: – Qaınaǵa, jany kúıgen kisi ne demeıdi, qudaıyn da qarǵamaı ma, – boldy. – Solaı de! Bul seniń keńes ókimetine til tıgizgenimdi jasyrmaımyn, senderden aıylymdy da jımaımyn degeniń be? – Mendeı salpy etek qatyn aıylyn jımaǵanda kimdi shaýyp alar dep qorqyp tursyz. Onan da shegirtkeniń aıǵyrynsha shińkildegen brıgadırdi tyıyńyz. – Hanshaıym Shaqardyń Túımebaıǵa týys­tyǵy baryn bilse de, aýzyna kelgen sózdi aıtpaı irkip qalǵysy kelmedi. – Jumystan óleıin dep shyqsaq, tintý bastalady. Tipti qolyn sýmańdatyp kisi denesinde ustamaıtyn jeri joq. Aıtatyn eki sóziniń biri: “Sender urysyńdar”. – Oıbaı-aı, Túke, myna qatyn meni shegirtkeniń aıǵyry dep qorlap tur ǵoı. Sottat bul júziqarany. Abaq­tyǵa japqyz. Itjekkenge aıdat! – Shaqar qylǵyna bajyldap Túımebaı jaqqa qaraı bir-eki attap edi, kúreń qasqa úrkip osqyryna shegine bergen soń qaıtadan Han­shaıymǵa buryldy. – Men tintisem, senderdiń bıdaı ma­sa­ǵyn ýqalaǵandaryńdy basqa jurt jetkizgen soń tintem... – Jaraıdy, – dedi aýyr kúrsingen Sálıma. – Onyńa da kóndik qoı, endi bizdi bosatyńyzdarshy, úıimizge jeteıik. – Joq! – dep Shaqar onan saıyn yshqyndy. – Ketpeısińder! Jibermeımin, sender urysyńdar. – Áı, brıgadır, – dedi Shárıpa. – Bizdi bosqa kúıdirgenshe, onda bar bolsa, jańa tintigende tapqandaryńdy kórsetpeısińder me bizge. – Tapqandaryńdy deısiń be?! Mine, kórgileriń kelse! Aızada myna sózdiń ózine qatysy baryn ishi sezip, kóziniń astymen Túımebaıǵa urlana qarap edi, shynynda da ol álginde sheńgel basyna ilinip qalǵan bıdaı salǵan qaltany at ústinen qolyn ilgeri sozyp, Shárıpanyń mańdaı aldyna tosyp tur eken. Qaharyna minip, jan alatyn ázireıilshe tóbesinen tóngen Túımebaıǵa ne dep jaýap qaıtararyn bilmeı ańyra qarap turyp qalǵan Shárıpaǵa endi tez arada járdemdesip, ózderin arashalaıtyndaı birdeńeler aıtpasa, túptiń-túbi myna qaltanyń qaı-qaısyna da jala jabýǵa taptyrmaıtyn syltaý bolaryn ishi sezgen Sálıma: – Bizge onyń qandaı qatysy bar? – dedi. Biraq onan ári sóz talastyrýǵa qaımyǵyp toqtap qaldy. – Sonda muny aspannan túsken demeksiń be? – dedi Túımebaı júzin Shárıpadan Sálımaǵa qaraı aýdaryp. – Al men aıtsam, qalta osy turǵan áıteýir bireýińdiki ekenine kúmánsizbin. Nege úndemeısińder? Onda meıli, óz obaldaryń ózderińe. Shaqar, beri jaqynda! Saǵan tapsyrma, qalaıda myna qaltanyń ıesin tap qazir maǵan anyqtap ber.Ury erteńnen qalmaı, aýdan ortalyǵyna aıdalatyn bolsyn. Sýǵa batyr, otqa jaq, halyq jaýynyń eshqaısysyn aıama. Túımebaıdyń tapsyrmasyn estigen boıda Shaqar: – Tabam, Túke, tabamyn. Keshe ózińiz aıtqandaı qyp táýbasyna keltiremin, – dedi lepire jelpinip, artynsha beldigine eki búktep qystyrǵan qamshyny sýyryp alyp, bos aýany ońdy-soldy ysqyrta osqylaı bastady. – Sender Túkeńniń ne degenin estidińder me? Shyndaryńdy aıtpasańdar, bittińder! Bárińdi tegis qurtpaı tynbaımyn! Tez, kirińder myna qorshaýǵa! – Ol sol qolynyń suq saýsaǵyn butasy shabylyp jalańashtalyp qalǵan alańǵa jınalǵan otynnyń ortasyna qaraı shoshaıtty. – Bul nemenesi taǵy da, – dep shoshyna kúńkildegen Sálımaǵa Shárıpa: – Qursyn, úndeme, – dedi. – Áńgimeniń beti jamandyqqa qaraı aýyp ketpeı turǵanda aıtqandaryn isteıik. Múmkin aıap úıimizge erterek jiberer. – Men bilsem, bul olardyń bizderge da­ıyn­daǵan abaqtysy. Qashańǵy ustar eken ony da kó­reıik, júrińder, – dep ózinshe topshylaý jasap, sóz­ge aralasqan Hanshaıym jol bastap ilgeri qaraı attady. Sálıma bir jamandyqty ishi sezetindeı, ózderine ermeı tartynshaqtap keıin qalyp bara jatqan. – Sen qatyn nemene, aıtqanǵa kóngiń kelmeı me?! Shaıan shaqqandaı shar ete qalǵan daýys shyqqan jaqqa nazar salǵan Aızada Sálımaǵa qaraı Shaqardyń qamshysyn kótere umtylǵanyn kózi shalyp, soqqy naq bir óz arqasyna tıetindeı alaqanymen betin basa qoıdy. Sosyn bar daýsymen aıqaılap: “Toqtat, oǵan tıme!” degisi kelgen. “Qaltanyń ıesi men, basqalardy já­bir­leme”, demekshi de bolǵan. Biraq álde shynymen-aq qudaıdyń kárine ushyrap, tili baılanyp qaldy, álde o bastan-aq jigersiz jasyq jaralǵan jan, áıteýir qansha tyrysqanmen úni shyqpaı-aq qoıdy. Endi qalaıda álgi mıynda jańǵyryǵyp turǵan sózderdi syrtqa shyǵarý úshin kók ıesi táńiriden járdem suraǵaly aspanǵa alaqan jaıyp jaratýshy ıege muńyn shaqqaly árekettenip te kórip edi, báribir tis jara almady. Esesine aspan men jerdiń arasyn dúrliktirgen álde bir áleýetti ún óziniń jan-dúnıesinen kúńirene shyǵyp jatqandaı eken. Sóıtse álgi daýys naq bir óziniń aıta almaı keý­desinde tunshyqqan kókeıkesti armanyn qaıtalap: “Jasaǵan ıem, men úıdegilerdiń qarny ashqanyn syltaýratyp, qý qulqynnyń qamymen, aq jolynan taıǵan kúnáhar pendemin”, deıdi eken. “Men kinásin moıyndap basqalardy azaptan qutqarýǵa dármeni jetpeıtin bıshara janmyn”, deıdi eken. “Myna men moıyndasam sottalyp, úndemesem jazyqsyzdarǵa qasiret shekkizetin sorly boldym, endigi kesimińdi óziń shyǵar, ne isteıin?” deıdi eken. Basqadan emes, osy bir kúńirengen únnen basy aınalǵan Aızada, mine, qara kóleńkedeı qalbańdap, dóńgelektep jınalǵan otynnyń ortasyna kire bastaǵandaı. Mine, juby jazylsa-aq bolǵany maıyp bolatynyn biletin jansha, qurbylarymen qushaqtasyp turǵandaı. Mine, qurbylary da áldeneden qorqyp, áldekimge jalbarynyp, syńsyp jylaıtyndaı. Mine: “Qalta kimdiki ekenin aıtpasańdar, senderdi órteımin! Sender keńes ókimetiniń astyǵyn talan-tarajǵa ushyratqan qylmys­ty­syń­dar”, deıtindeı. Mine, Shaqar qaltasynan ottyq shyǵaryp jantalasa júgirip ózderin aı­naldyra qorshaǵan otynǵa ot qoıyp júrgendeı. Mine, shyrpynyń ádepki mardymsyz jalynynan bastaý alyp, birte-birte tún qarańǵylyǵyn jarqyratyp ot beıneli shaıtandar ózderin dóńgelene qorshap bıleı bastaǵandaı. Mine, Túımebaı at ústinde otyryp Shaqarǵa buıryq berip jatqandaı. Mine, osy sátte qarańǵylyqty qaq jaryp, ózine qaraı órshelene umtylǵan surapyldan qutqarý úshin aqboz atpen aspannan ákesi túsip kele jatqandaı. Mine, ol ózin izdep taba almaı, atyn atap aıqaılap ta jatqandaı.                – Áke, jan áke, men mun­da­myn! О́rtenip ketpeı turǵanda sorly qyzyńdy qutqara gór, jan áke! Aızada qalaı jaq ashyp tilge kelgenin bilgen joq. Biraq, kúńirene shyqqan úniniń áke qulaǵyna jetkenin, al onyń qol ustasa dóńgelenip qamaýǵa alyp, taırańdaı bılep, ózin aımalaı bastaǵan ot beıneli shaıtandar qorshaýynan ajyratyp alýǵa umtylǵanyn kórip, ózi de solaı qaraı ókire jylap júgire jóneldi. *** Namazsham áletinen beri qaraı masaǵa talanyp, buta arasynda jasyrynyp otyrǵan Baımenáli Túımebaı men Shaqardyń kelin­shek­terge áldene aıtyp shańqyldasqandaryn uzaq tyńdaǵan. Ymyrt úıirilgen shaqta Taldyaryq keshpesiniń shyǵys betindegi butasy shabylǵan alańnyń ár jer-ár jerinen ot jyltyldaı bastaǵanyn kórdi. Ádepki kezde álsiz syqsıǵan jaryq birte-birte ulǵaıyp, bir-birine ulasyp sheńber jasap, dóńgelene tutasyp bara jatty. Sálden soń sheksiz dalanyń eńsesin basqan ymyrt qarańǵylyǵyn – alqyzyl alaýymen ish­ten úńgip yǵystyrǵan azǵantaı keńistiktiń or­tasynan  shyǵatyn sańlaý tappaı, janushyra qar­balasyp, jalyn sharpyǵan betterin jeń­derimen basyp, áıteýir bir belgisiz bireýlerden jár­dem surap yshqyna daýystaǵan úsh-tórt aq jaýlyqtyny kórdi. Solardyń arasynan – aspan asty, jer ústin titirete til qatqan jannyń Aızada ekenin birden bildi. Ol sonaý bir jyldaǵydaı taǵy da: “Áke, jan áke, men mundamyn! Sorly qyzyńdy qutqara gór, jan áke!” – deıtindeı. Baımenáli ózine qashannan tanys daýysty estigen boıda-aq jan-dúnıesi bordaı úgilip, kóz jasyna ıe bola almaı borsha-borshasy shyǵyp, kómekke áldeqashan kóz jumǵan ákesin emes, jer basyp tiri júrgen ózin shaqyryp jatqandaı bir sátke qashyp júrgenin de umytyp, oq shy­ǵa­rynan ustap súıenish etip turǵan myltyqty jo­ǵary kóterdi. Keýdesin órtegen aıanysh sezim men yzadan tulaboıynyń bezgegi ustaǵan kisishe qal­shyldap, saýsaqtarynyń jýyspaı turǵanyna qara­mastan, qulaǵyn qaıyrdy. Endi munan ári ke­sheýildese, ana alaýlaǵan ot ortasynda azap shek­ken Aızadaǵa qol ushyn bere almaı máńgi sher­men­de kúıde qalatyndaı bir sezimmen qaharly qarýdyń dúmin ıyǵyna tiredi. Qalaıda aldymen qanypezer qas jaýynyń kózin joıý nıetimen myltyq uńǵysyn qarańǵylyq ishine qydyrtyp, at ústindegi Túımebaıdy izdedi. Kóp keshikpeı tapty da. Qaq mańdaıyn kózdep qaraýylǵa baılady da. Naq sol sát jalyny qap-qara jul­dyzdy aspanǵa qaraı órshelene shapshyǵan sheńber ishinen kóıleginiń etegin otqa shaldyrǵan birneshe aq jaýlyqtynyń birinen soń biriniń atyp shyǵyp jatqandaryn kózi shaldy da. Júgirip bara jatyp, jalyn jaryǵymen saby aǵarań tartqan – jerge shanshýly aıyrdy ala salyp, Shaqarǵa qaraı tura júgirgen bir aq jaý­lyqtyny kózi shaldy da. Biraq báribir Baımenáli janyn jegen qyjyldyń ámirimen bastalyp ketken qarbalas qımylyn tejep úlgere almady. Birazdan beri qarmaqsha búgilip qajetti sátti kútken suq saýsaǵy shúrippeni tartyp qaldy. – Oıbaı, óldim! Aýzynan ot qusqan susty qarýdyń túngi dalany dúr silkindirgen daýsymen qosarlana shyqqan áldekimniń jan ushyrǵan jalynyshty úni qulaǵyna jetken Baımenáli álgide ǵana boıyn kernegen ashý-yza birden burq etip atylǵan oqpen birge ǵaıypqa ushyp ketkendeı, esin tez jıyp aldy. “Ne búldirdim, abaılamaı jazyqsyz bireýdi jazym etip alǵan joqpyn ba?” degen kúdikti oıdan júregi shym-shym aýyryp, ózi kishireıe shógip, buta arasyna júrelep otyra ketti.        Júrelep oty­­­ryp áýeli bireýi, oǵan ilese ekinshisi dúsirlete shaýyp, Taldyaryqtan uzaı túsken at tuıaǵynyń dybysyn qulaǵy shalyp. “Qashyp barady, – dep oılady. – Túımebaı men Shaqar qashyp barady. Olar tiri”. Baımenáli birazdan keıin ǵana ál jınap aıaǵyna qaıta mindi. Qybyrsyz tikesinen tik turyp tyń tyńdady. О́zin tóńirektep ushqan sary masanyń syńsyǵan yzyńyn, jaqyn mańda shy­qy­lyqtap qyrǵaýyldyń birin-biri shaqyrǵanyn, toraıyn shubyrtyp qalyńdy kezgen jabaıy shoshqanyń qorsyldaǵanyn qulaǵy shaldy. Basqa kisi eleıtindeı sybys estigen joq. Osydan keıin ǵana ózi turǵan jerden qol sozym qashyqtyqtaǵy Taldyaryqtyń sýatyna qaraı jyljydy. Jetti. Aldymen baǵana alaýlaı janǵan ottyń ornyndaǵy sheńber syzyǵy boıymen qyzara dóńgelenip jatqan qyp-qyzyl shoqty kórdi. Basqa beısaýbet qybyr etken tirshilik belgisin baıqaı almady. Degenmen, endi bul tóńirekten tezdetip qarasyn batyrmasa, kúni erteń Túımebaıdyń habarlaýymen aýdan ortalyǵynan qaptaǵan qýǵynshy shyǵatynyn da umytpady. Olardyń qolyna tússe, saıaq júrgen qalǵan ómiriniń qarań qalaryn da túsindi. Sonan soń tez jınalyp, bul tóńirekten tezirek qarasyn batyrý nıetimen ornynan qozǵaldy. Sol sol-aq jyldar boıy bir kórsem dep armandaǵan jaı­laýdaǵy qart ájesine de, jańa birazda ǵana ózi­nen bar-joǵy qol sozym qashyqtyqtan ótip ketken qaryndasy Aızadamen de endi dıdar­lasýdyń sáti túspeıtinin oılap edi, taǵy da aıdalada jalǵyz qalǵany esine túsip kóńiliniń qulazyp ketkeni sondaı, túngi qara aspandy qaqyrata bar daýsymen aıqaılady kep, aıqaılady: Áje, Aızada men senderdi saǵyndym! Saǵyndym! Adam MEKEBAEV.