«Úlken Túrkistan»: Derekter ne deıdi?

Burynǵy keńestik jáne qazirgi re­seılik zertteýshiler nasıstik Germanııa Keńes Odaǵyna shabýyl jasaýǵa daıyndalyp jatqan kezde-aq bolashaqta KSRO jerinde Germanııaǵa baǵynatyn jeke aımaqtar qurý josparynda Túrkistan da jeke aımaq retinde atalǵan degen pikir aıtady. Keńes Odaǵynyń syrtqy saıasatyn jáne Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarıhyn zerttep júrgen kórnekti ǵalym M.I.Semırıaganyń pikirine júgineıik: «1941 jyldyń qys jáne jaz aılarynda jalpy nusqaýlar negizinde qarýly kúshter jeke toptarynyń soǵys qımyldaryna qatysý josparlary jasaldy, sonymen qatar bolashaqta jaýlap alynatyn keńes jerlerin basqarý sharalary anyqtaldy. Jaýlap alynǵan jerlerdi basqarý úshin reıhskomıssarıattar qurý týraly sheshim qabyldandy. Alǵashynda bes komıssarıat – Ostland, Ýkraına, Kavkaz, Reseı jáne Túrkistan komıssarıattaryn qurý josparlandy». Alaıda Germanııa mura­ǵattarynda saqtalǵan derekter soǵys qarsańynda nasısterdiń Túrkistanǵa qa­tysty arnaýly jospary bolmaǵanyn kórsetedi. 1941 jyldyń 25 qarashasynda jazylǵan «Túrkistanǵa qatysty saıası nusqaýlar» degen qujattan mynadaı joldardy oqımyz: «Keńes Odaǵyn, ıaǵnı, burynǵy Orys memleketin onyń ulttyq bólikteri negizinde qaıtadan qurý barysynda túrki halyqtary mekendegen Ortalyq Azııa ólkeleri de bólinip ketýge umtylady, bul birinshi kezekte burynǵy Túrikmenstan, О́zbekstan, Tájikstan, Qazaqstan jáne Qyrǵyz keńestik res­pýblıkalary. Atalǵan aımaqtar osy turǵydan alǵanda aıryqsha jaǵdaıda tur, óıtkeni osy ýaqytqa deıin olardy basqarý úshin Imperııalyq komıssarıat qurý josparlanbaǵan». Demek, soǵystyń qarsańy túgili soǵys bastalǵan soń bes aıdan keıin de Túrkistan reıhskomıssarıatyn qurý týraly naqty jospar bolmaǵan. Onyń sebebi – Oraldan shyǵysqa qaraı jatqan jerler Germanııadan alysta bolǵandyqtan soǵystyń qarsańynda nasısterdiń negizgi nazary batys respýblıkalarǵa, Kavkaz ben Qyrymǵa aýdy. Sondyqtan tikeleı basyp alynatyn jerlerde Ýkraına, Ostland (Prıbaltıka jáne Belorýssııa), Kavkaz jáne Reseı (Moskovııa) ımperııalyq komıssarıattaryn qurý josparlandy. Soǵystyń alǵashqy aılarynda mıl­lıondaǵan keńes jaýyngeri tutqynǵa aly­nyp, olardyń ishinde keńestik Shy­ǵys halyqtarynyń ókilderi de bar ekendigi belgili bolǵan kezde Kavkaz ben Túrkistanǵa qatysty saıasattyń baǵyt­taryn anyqtaý qajettiligi týdy.

Fashıstik bıliktiń túrki halyqtaryna qatysty saıasaty nasıstik ıdeologııa men tájirıbeniń qalyptasýy barysynda birqatar ózgeriske ushyrady. Alǵashqy kezeńde arıılik násildiń artyqshylyǵy týraly daýryqpa nasıhat aıasynda olardan tómen turǵan halyqtardyń ókilderin sıpattaıtyn «Untermensch» («adamnan tómen turǵandar» nemese «adam dáre­jesine jetpeı qalǵandar») degen túsi­nik paıda boldy. Nasıstik ıdeolog­tar orystardyń «Untermensch» bolyp ketýiniń sebebi olardyń boıynda mońǵol-tatar qanynyń bolýy dep tapty. Demek, osy turǵydan alǵanda azııalyqtar múldem adam qataryna jatqyzylmaıtyn boldy. Soǵystyń alǵashqy aılarynda baspasóz betinde keńes áskerleriniń qımyldaryn «mońǵoldyq jabaıy áre­ket» retinde sýrettedi. Fashıster nemis hal­qyn Úshinshi Reıh álemdi «azııa­lyq qaýipten qorǵaıdy» dep sendirýge tyrysty. Sondyqtan soǵys qarsańynda 1941 jyldyń mamyr aıynda Germanııa Qarýly kúshteriniń (Vermaht) Joǵarǵy shtaby daıyndaǵan «Reseıdegi ásker­ler tobynyń tuǵyrnamasyn anyqtaý­ǵa ba­ǵyttalǵan nusqaýlar» dep atalǵan qujatta: «Qyzyl Áskerdiń qataryndaǵy barlyq áskerlerge jáne tutqyndarǵa qatysty aıryqsha kúdik pen qatań saq­tyq qajet, ...Qyzyl Áskerdiń ásirese azııa­lyq jaýyngerleri óte túsiniksiz jáne qatal da zymııan bolady» – degen eskertý jasaldy. 1941 jyldyń 24 shil­desindegi buıryqta Keńes Odaǵy áske­riniń qataryndaǵy azııalyqtardyń tut­qynǵa túsken ókilderin Germanııanyń óz jerine ákelýge tyıym salyndy, olar basyp alynǵan elderdegi lagerlerge qamalatyn boldy. Shyǵys Mınıstrliginiń basshy­sy A.Rozenbergtiń keńestik Shy­ǵys halyqtary týraly ózindik pikiri boldy: «Nemis ultshyldarynyń kóp­shi­ligi «shyǵys rýhy» ıdeıasyn joqqa shy­ǵarady, óıtkeni olardyń osy shyǵys rýhy týraly tereń túsinigi joq. Shy­ǵys tutastaı alǵanda tym kúrdeli». Ol «Moskovııa» (Reseı) – orys-mońǵol ja­­ba­ıylyǵynyń oshaǵy, alaıda orys­tar men Keńes Odaǵynyń basqa ha­lyq­taryn qatar qoıýdyń qajeti joq, ke­risinshe, orystan basqa halyqtardyń se­paratıstik qozǵalysyna aıryqsha mán bergen durys deıdi. Gıtler bul ıdeıa­lardy: «Rozenbergtiń orystarǵa tym tabandy túrde qarsy bolýy jáne olardyń Rozenbergti orys sanamaýynan», – dep saıqymazaq kúlki qylǵan. Al shyndyǵynda uzaq ýaqyt Reseıdiń quramynda bolǵan Prıbaltıkada týyp-ósken nemis Rozenberg Reseı ımpe­rııa­synyń ulttyq máselelerin Úshinshi Reıh­tiń basqa basshylaryna qaraǵanda jaqsyraq biletin edi.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qar­sa­ńynda Syrtqy ister mınıstrliginiń janynan Reseı máselelerimen aınalysatyn komıtet quryldy. Komıtet basshylyǵyna kezinde Germanııanyń Reseıdegi konsýldyqtarynda qyzmet istegen dıplomat Vılgelm Georg Gros­­kopf taǵaıyndaldy. Komıtet alǵa­shyn­da Keńes Odaǵyn mekendegen ártúrli halyqtar týraly málimetter jınaýmen ǵana aınalysty. Keńes Odaǵyna qarsy soǵys bastalǵan soń bul Komıtettiń is-áreket aıasy keńitildi. 1941 jyldyń ­maýsym aıynda Komıtetke Keńes Odaǵy halyqtarynyń tarıhyn, tili men di­nin, salt-ǵuryptaryn biletin mamandar sha­qyryla bastady. Kezinde Túrkııa, Iran, Aýǵanstan, Buqara, Qoqan, Hıýa, Túrkistanǵa saıahat jasaǵan, túrki halyq­tarynyń tarıhyn jaqsy biletin dıplomat Verner Otto fon Hentıg keńestik Shyǵys halyqtary máselesimen aınalysatyn boldy.

Komıtet shyǵystanýshy ǵalymdar men bilikti dıplomattar arqyly keńestik Shyǵystan Eýropaǵa emıgrasııaǵa ketken saıası qaıratkerlerdi izdestire bas­tady. Keńes ókimetiniń ımperııalyq saıa­satyna sanaly túrde qarsy bolyp, ony qabyldamaǵan túrki zııalylary Túr­kııaǵa jáne basqa Azııa elderine emıgrasııaǵa ketkeni belgili. Túrkııaǵa ketken túrki emıgranttarynyń bir bóligi 1920-1924 jyldar aralyǵynda Eýropaǵa ótti. Olarǵa keıinnen 20-jyldary Germanııaǵa oqýǵa barǵan stýdent jas­tar jáne ártúrli sebeptermen Eýropada qalyp qoıǵan túrkiler qosyldy. 1922 jyly Álimjan Ydyrys Buqar Halyq Respýblıkasynyń ókili retinde 64 stýdent jáne oqýshy jastardy Germanııada oqytý maqsatymen alyp kelgen. Keıin­nen Buqar respýblıkasynyń derbes­tigi joıylyp, ol Keńestik О́zbekstanǵa qosylǵan soń, Berlındegi Buqar Halyq Respýblıkasynyń Mádenı qatynastar jónindegi ókildigi taratylǵan soń stýdent jastardyń birqatary Germanııada qalyp qoıǵan edi. Eýropadaǵy túrki emıgranttarynyń saıası qyzmetin ıdeıa­lyq jáne uıymdyq jaǵynan negiz­degen birinshi toptyń ókilderi boldy. Saıası emıgranttardyń túrki halyq­tarynyń azattyǵy jolyndaǵy kúresi turanshyldyq jáne túrkishildik ıdeıalaryna negizdeldi. Turanshyldyq ıdeıa­sy HIH ǵasyrda venger ǵalymy A.Vam­berıdiń eńbekterinde oryn aldy. 1913 jyldan bastap Vengrııada «Týran» degen jýrnal shyǵyp turdy. HH ǵasyrda turanızm ǵylymı termın sheginen shy­ǵyp, saıası aǵymǵa aınaldy.

Birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde turanızmdi Ánýar pasha nasıhattady. Eýropalyq ǵylymı ádebıette barlyq túrki tektes halyqtardyń jáne venger, fınn-ýgor halyqtarynyń saıası, mádenı jáne etnıkalyq birligi ıdeıasy jáne sol ıdeıaǵa negizdelgen saıası qozǵalys turanshyldyq dep ataldy. Turanshyldyq jáne túrkishildik túsinikteri kóbinese sınonım retinde qoldanylady. Eses Bas basqarmasynyń tapsyrmasymen Shyǵys halyqtarynyń tarıhymen aınalysatyn mamandar daıyndaǵan «Turanshyldyq ıdeıasy» dep atalǵan qujatta: «Turanızm ıdeıasy... = pantúrkızm. Bul negizgi (ana­do­lylyq) túrikterden basqa da bú­kil túrki tektes halyqtardy, ıaǵnı, túrkis­tandyqtardy, tatarlardy, qyrym túr­kilerin, ázerbaıjandardy t.b. biriktirýge umtylady. Bul máselege Reseı túrkileri erekshe nazar aýdarady» dep kórsetilgen. Árıne, Germanııanyń Syrtqy ister mı­nıstrligi men Shyǵys mınıstrligin turan­shyldyq jáne túrkishildik ıdeıalarynyń mazmuny jáne osy ıdeıany negizdeýshi túrki zııalylarynyń maqsat-múddeleri qyzyqtyrǵan joq, olar úshin eń bastysy – osy ıdeıalardy Keńes Odaǵyna qar­sy soǵysta paıdalaný múmkindigi edi. Frans fon Papen 1941 jyly 25 shildede Syrtqy ister mınıstrligine jibergen hatynda Keńes Odaǵyna qarsy kúreste úgit-nasıhat maqsatynda turanshyl­dyq ıdeıasyn paıdalanýdyń tıimdiligin eskertip, osy ıdeıany túrki tektes soǵys tutqyndarynyń arasynda nasıhattaý úshin olardy arnaýly jeke lagerlerge jınaqtaýdy usyndy.

Alaıda Keńes Odaǵyndaǵy saıası jaǵ­daıdy jaqsy biletin tájirıbeli dı­plomattar men túrkolog-ǵalymdar turan­shyldyq ıdeıasynyń keńestik túrki halyqtary arasynda keń taralmaǵanyn aıtyp, turandyq birlikti nasıhattaýdyń tabysty bolatynyna kúdik bildirdi. Dıplomat G.Hılger 1941 jyly 3 ta­myz­daǵy Syrtqy ister mınıstrligine ji­bergen esepti baıandamasynda álemdegi barlyq túrki halyqtaryn biriktirý ıdeıa­sy Kavkazdyń iri úsh halqy – grýzın­der, ázerbaıjandar jáne armıandar arasynda jik týǵyzady, óıtkeni armıandar men grýzınder Túrkııany múlde unat­paıdy, sondaı-aq turanshyldyq ıdeıa­lar Iranǵa da jaqpaı qalýy múmkin, sondyqtan turanshyldyq ıdeıany emes, túrki halyqtarynyń eń kóp bóligi or­na­lasqan Túrkistandy kótere alatyn ıdeıany qoldaý qajet dep jazdy. Bi­raq Túrkııanyń turanshyldyq baǵyt­taǵy saıası qaıratkerleri bul ıdeıany túrki soǵys tutqyndarynyń arasynda taratýdan úmittendi. Germanııanyń Túrkııadaǵy elshisi Frans fon Papenniń 1941 jyldyń 13 tamyzynda Syrtqy ister mınıstrligine jibergen hatynda Ánýar pashanyń inisi Nýrı Kıllıgıldiń (Nýrı pasha) Germanııaǵa kelip, túrki tektes soǵys tutqyndary máselesimen aınalysýǵa daıyn ekendigi aıtyldy. 1941 jyly qyrkúıekte Nýrı pasha Germanııaǵa kelip, Syrtqy ister mınıstrligi saıası bóliminiń bastyǵy E.Vërmanmen birneshe ret kezdesip, túrki tektes jáne musylman soǵys tutqyndarynan bolashaqta turan­shyldyq ıdeıa jolynda kúresetin toptar qurý úshin olardy jeke arnaýly lagerlerge ornalastyrý týraly ótinish jasady. Sondaı-aq jalpy keńestik soǵys tut­qyndary qatarynan Kavkaz jáne túr­ki halyqtarynyń ókilderin bólip alý ıdeıasy budan buryn A.Rozenbergtiń basqa­rýyn­daǵy Shyǵys mınıstrliginde de kóterilgen bolatyn. Keıinnen bul ıdeıa kav­kazdyq jáne túrkistandyq tutqyndardan Shyǵys legıondaryn qurýǵa ákeldi.

Keńestik Shyǵysty jaqsy biletin ne­mis dıplomattary men ǵalymdarynyń turanshyldyq ıdeıasynyń Germanııa­nyń múddesine zııan keltiretini týraly eskertýleri jerde qalǵan joq, óıt­ke­ni nasıstik bıleýshiler úshin Keńes Oda­ǵy halyqtaryn biriktiretin emes, ke­ri­sinshe jikteıtin ıdeıa tıimdi edi. Jo­­ǵa­ryda atalǵan «Túrkistanǵa qatys­ty saıası nusqaýlar» atty qujatta: «Pan­t­uranshyldyq ıdeıany barlyq múm­kinshilikterdi paıdalana otyryp, múlde yǵystyrý qajet. Bul ıdeıany qazirgi tú­rik úkimeti emes, Ánýar pashanyń inisi Nýrı pasha tóńiregine toptasqan túrik ultshyl toptary nasıhattap júr. Pant­uranshyldyq qozǵalys búkil túrki halyqtaryn Túrkııanyń qolastyna bi­rik­tirýdi kózdeıdi, bul birlestikke tek Orta Azııa memleketteri ǵana emes, Batý­mı jáne Bakýmen qosa Ázerbaıjan da qosylýǵa tıisti. Olar Batýmıdi qosyp alý úmitin negizdeıtin tarıhı sebepti de (1878 jylǵa deıin túrikterdiki bolǵan) taýyp otyr. Batýmı men Bakýdi qosyp alý túrikterge Transkavkazdyq alyp jol men munaıly aımaqty ıelenýge múmkindik berer edi. Osylaısha Túrkııa men Orta Azııa arasynda kópir salynyp, biz úshin eń baǵaly grýzınder mekendegen Kavkazdan Germanııa múlde aıyrylyp qalar edi. Demek, Ýkraına jáne Kavkaz reıhskomıssarıattary­nyń shekarasynda mundaı uly derjava­nyń qurylýyna jol berý nemisterdiń múd­de­sine múlde saı kelmeıdi» dep atap kórsetildi. Soǵan oraı «tıimsiz tu­ran­shyldyq ıdeıany» jandandyrmaý úshin ázerbaıjandardan, tatarlardan jáne basqa túrki halyqtarynyń saıası uıym­dary men legıondaryn bir-birinen alshaq ustaýǵa nusqaý berildi.

1924 jyly Keńes ókimeti burynǵy Reseı ımperııasy quramyndaǵy qazaq, qyrǵyz, ózbek, túrikmen, tájik halyq­tary mekendegen jerlerdiń shekarasyn anyqtap, bes respýblıkaǵa bóldi. Sóı­tip Túrkistan birtutas memlekettik birlestik bolýdan qaldy. Alaıda bul bólshekteýdi Eýropadaǵy túrki emıgrant­tary zańdy qubylys dep sanaǵan joq. Olar Túrkistannyń azattyǵy men birligi jolyndaǵy kúresin jalǵastyra berdi. Túrkistandyq emıgranttardyń osy ar­man-tilegin fashıstik Germanııanyń bıleý­shileri óz maqsatyna paıdalanyp ketti. Shyǵys mınıstrligi Keńes Oda­ǵy jeńilgen soń «Moskovııanyń» tóńi­reginde «sanıtarlyq kordon» qurýdy jos­parlady, bul kordon German ımperııa­syna baǵynyshty ózindik basqarmasy bar Ýkraınany, Belorýssııany, Baltyq memleketterin, Kavkaz ben Orta Azııany qamtýǵa tıisti edi. Orta Azııa qalaı atalady, «Túrkistan» bola ma, álde «Úlken Túrkistan» bola ma, báribir, fashısterge bul ataýlardyń mán-maǵynasy kerek emes bolatyn. Sondyqtan Túrkistan legıonymen jáne ulttyq komıtetpen uqsastyryp «Túrkistan» ataýyn qoldanǵan. Shyǵys tarıhyn jaqsy biletin V.Hentıg Edil bo­ıyndaǵy túrki halyqtaryn nazardan tys qaldyrmaý úshin bul kordondy «Shaǵataı ulysy» dep ataýdy usyndy. Nasıster bul ıdeıalardy jaqtyrmady, óıtkeni túrki halyqtarynyń birligi týraly oılar násilshildik ıdeologııasyna kereǵar edi. Alaıda fashısterdiń ártúrli toptarynyń arasyndaǵy pikir aıyrmashylyǵy daý-talas týdyrǵan joq, óıtkeni shalǵaıda jatqan Túrkistandy qarýdyń kúshimen basyp alýǵa baǵyt­tal­ǵan arnaýly jospar jasalmaǵan bo­latyn. Fashıstik bıleýshilerdiń ne­gizgi nazary maıdan shebine jaqyn jat­qan Kavkaz ben Qyrymǵa aýdy, al Túr­kistannyń bolashaǵy týraly shuǵyl she­shim qabyldaý qajet bolmaı qaldy. Son­dyqtan fashıstik bılik «Úlken Túrkis­tan» komıssarıatyn qurý ıdeıasyn naqty maqsat retinde emes, úgit-nasıhat quraly retinde paıdalandy.

Germanııanyń Syrtqy ister mı­nıs­tr­ligi, Shyǵys mınıstrligi, Qarý­ly kúsh­­terdiń Bas shtaby, taǵy bas­qa me­ke­me­ler qujattarynyń barly­ǵyn­da ne­gizinen «Túrkistan» ataýy qol­da­­ny­­lady. «Úlken Túrkistan» (Gross­tur­kes­tan) ataýyn biz úgit-nasıhat ju­my­­­­­synyń tıimdiligin kúsheıtýge ba­ǵyt­­­­tal­ǵan «Basyp alynǵan shyǵys aımaq­tar­daǵy agrarlyq, dinı jáne ult­tyq má­se­leler» dep atalǵan qujattan ǵana kez­destirdik. Osy qujattyń úshinshi bóli­minde Germanııanyń ulttyq saıasa­tyn nasıhattaýǵa qatysty mynadaı nus­qaýlar berilgen: «Reseıge, soǵan sáı­­­­kes Keńes Odaǵyna baǵyndyrylǵan orys emes halyqtarǵa qatysty alǵanda ım­­pe­rııalyq mınıstrdiń 1941 jyly 18 qa­rashada baspasóz ókilderin qabyldaý­da sóılegen sózinde baıandalǵan «jeke-jeke damý prınsıpteri» qoldanyla­dy. Halyqtardyń ártúrli toptaryna qa­tysty bul prınsıpterdiń oryndalý ádisteri ártúrli bolýǵa tıisti, ol ádis­ter osy halyqtardyń orystar úshin qan­­shalyqty mańyzdy ekenine, olardyń Ger­­manııaǵa jáne onyń Shyǵystaǵy jańa tár­tibine qalaı qaraıtyndyǵyna oraı anyq­talady. ... Bolshevıktik bı­lik aıasyn­da áli de qalyp otyrǵan eń ma­­ńyzdy etnıkalyq toptarǵa nemistik úgit-nasıhat yqpalyn kúsheıtý qajet. Son­­dyqtan bul halyqtar úshin myna­daı áre­ketti iske asyrǵan tıimdi. ...Maıdan­ǵa ja­qyn jerdegi halyqtarǵa (Kavkaz jáne túrki halyqtary) táýelsizdik tý­raly ýáde beremiz. Qazirgi sátte pan­­­t­uran­shyldyqty qoldaý tıimdi bolmaı­dy. Eń durysy – bir jaǵynan, ulttyq jáne dinı aıyr­ma­shylyqtaryna qaramas­tan búkil Kav­­kaz halyqtaryn biriktirý; ekin­­shi ja­ǵynan, Úlken Túrkistannyń halyq­ta­­ryn, atap aıtqanda, ózbekterdi, tájik­terdi, túrikmenderdi, qazaqtar­dy jáne taý qyrǵyzdaryn Shyǵystaǵy ekin­shi bir­lestik retinde qaraý. Olarǵa bash­qurt­tar men Edil tatarlaryn qospaý ke­­rek, olarǵa aıryqsha qorǵalatyn ha­lyq­tar retinde orystar mekendegen jer­­ler sheginde oblystyq avtonomııa be­riledi». Demek, emıgranttar, legıoner­ler jáne olardyń Túrkistannyń táýel­sizdigi týraly arman-tilekteri nasıstik Germanııanyń bıleýshileri úshin eń bas­ty jaý – Keńes Odaǵyn álsiretýdiń qu­raly ǵana boldy. Alaıda nasısterdiń úgit-nasıhattyq aıla-tásilderi Keńes óki­metine túrkistandyq emıgranttar­dy Ota­nyn satty dep aıyptaýǵa múmkindik ber­di, munyń ózi jat jerde halqynyń azat­tyǵy úshin kúresip, qaza tapqan ne­mese Otanynan múlde alastatylyp pu­shaıman bolǵan túrkistandyq emıg­ranttardyń taǵdyryn aýyrlata tústi.

Gúljaýhar Kókebaeva,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi