Baqylaýsyz ketken balany kóshe tárbıeleıdi

«Senim beketiniń» dáriger-epıde­mıo­­logy Altynaı Artyqbaevanyń aı­týyn­­sha, ımmýntapshylyq vırýsy ın­­fek­sııasy jynystyq qatynas jol­dary­men, ıne jáne anadan balaǵa sút ar­­qyly juǵady. Qazirgi ýaqytta medı­sı­­na­lyq ortalyqtaǵy «Senim beketiniń» bir sta­sıo­narlyq, eki jyljymaly núk­tesi bar. «Medısına qyzmetkerleri jyl ba­syn­da bekitilgen keste boıynsha kúndiz jáne túngi reıdterge shy­ǵady. Kúndiz na­sha­qorlar jınalatyn oryn­dar­ǵa ba­ryp tekserý júrgizip, esirt­ki tutyný­shy­lardyń qoldanystaǵy ıne­lerin alyp, qoldaryna jańa ıneler beremiz. Keı­bir naýqas ózderi paıdalanylǵan ıne­lerin ortalyqqa ákelip tapsyryp, ja­ńa­syna aýystyryp alady. Osal toptar arasynda jynystyq jolmen juǵatyn dertterdiń qaýiptiligi jóninde túsindirip, tegin medısınalyq tekseris júrgizemiz. Ortalyq dárigerlerine osal toptarmen jumysty úılesimdi uıymdastyrý úlken júk bolǵandyqtan, aýtrıch qyz­met­kerlerdiń kómegine júgindik. Aýtrıchter – buryn esirtki tutynǵan adamdar. Olar nashaqorlardy tez tabýǵa kómektesedi, shynyn aıtqanda, nashaqorlar dári­ger­lerge qaraǵanda, olarǵa kóbirek senedi», deıdi Altynaı Artyqbaeva.

Aýtrıchter esirtki paıdalaný­shy­lardyń ınelerin almastyryp ákelip, olardyń ınfeksııa juqtyrǵandaryn eksp­ress-tásil arqyly tekserýge kómek­tesedi. Oblystyq JITS ortalyǵynda ár juma saıyn dárigerler men aýtrıch qyz­metkerler ortaq ústel basyn­da jınalyp epıdemıologııalyq jaǵdaıdy tal­qylap, aldaǵy aptanyń jumys josparyn qurady. Bul jerde juqtyrylǵan ımmýn tapshylyǵy sındromynan ózge de vırýs­ty gepatıt, merez, t.b. ınfeksııalardyń taralýy týraly sóz bolady.

Aqtóbe oblystyq JITS ortaly­ǵy­nyń mamandary jastar arasynda jy­­nys­tyq qatynas arqyly ımmýntap­shylyq vırýsy ınfeksııa­syna shaldyqqandardyń kóbeıip bara jatqanyna alańdaıdy. Onyń esesine, Aqtóbe oblysynda ınemen esirtki tu­ty­na­tyndar arasynda JITS-ke shal­dyqqandar azaıdy. Ortalyq dáriger­leriniń deregine qaraǵanda, óńirde 16-17 jastaǵylar arasynda SK nemese mefedron sıntetıkalyq esirtkilerin tutynatyndar qatary kóbeıgen. Buryn geroındi tutynatyndar jınalatyn oryn polıseılerge málim bolsa, qazir sıntetıkalyq esirtkini saýdalaýshy kanaldaryn tabý óte qıyn. Sebebi olar esirtki saýdasyn ınternet arqyly júr­gizedi. Qazir kóshelerde, dýaldarda qan­daı da bir ınternet paraqsha belgisi sa­lynǵan jazýlardy kórýge bolady. Bul sıntetıkalyq esirtki satýshylardyń nashaqorlarǵa jibergen qupııa belgisi. Osy belgi arqyly nashaqorlar telegram saıtyndaǵy paraqshalarǵa kirip, SK ne mefedron untaqtary tyǵylǵan mekenjaıdy tabady. Esirtki saýdalaýshylar «bir zatty bir jerge tastap ketýge» kez­deı­soq adamdardy jumsaıdy. Osy «qyz­metti» mekteptiń joǵary synyp oqýshy­lary da ózderi baıqamaı atqa­ryp júr. Dárigerler úshin de JITS tara­tý qaý­pi bar azamattardyń turaǵyn baqy­lap, jınalatyn jerlerin anyqtaý ońaı emes.

Júkti áıelderdiń arasynda JITS-ke shaldyqqandardy anyqtaý úshin olardy júktilik kezinde eki ret tekseredi. Bıyl­dan bastap dúnıege kelmegen náres­teniń bı­o­logııalyq ákesi de medı­sınalyq tek­­se­risten ótetin boldy. Olardyń ara­­s­y­nan da ımmýntapshylyq vırýsy ın­­fek­­sııasyn juqtyrǵandar tabylyp ja­tyr. Jalpy árbir sanaly azamat jylyna eki ret JITS ortalyǵyna kelip, ınfek­sııa­ǵa aqysyz túrde tekserilip otyrýy tıis.

Esirtki tutynýshylar arasynda 16 jyldan beri aýtrıch qyzmetker bo­lyp jumys isteıtin egde jastaǵy Anna Pý­tınsova 16-17 jastaǵylardyń arasyn­da untaq túrinde taralatyn SK jáne mefedron esirtkilerin tutyna­tyn­dar qatarynyń kóbeıgenin jasyrma­dy. Qazirgi ýaqytta 1 kılo mefed­ron­­n­yń baǵasy 20-25 myń teńge, SK oǵan qa­raǵanda arzandaý – 16-17 myń teń­gege satylady. Birneshe jyl buryn Oń­tús­tik-Shyǵys Azııa elderiniń túngi klýbtarynan tabylǵan osy sıntetıkalyq esirt­kiler qazir álemdi jaýlap aldy. Qaýip­­tiligi de sol, bir ret tutynǵan adam oǵan táýeldi bolyp qalady. Qazirgi ýa­qyt­ta ınternet arqyly taralatyn SK men mefedronnyń joldaryn kesý de qu­qyq qorǵaýshylarǵa óte qıynǵa tú­sip otyr. Sebebi bul jerde esirtki satý­shy kórin­beıdi, kóbinese telegram saı­ty­na júk­telgen qosymsha arqyly silteme­men satylady. Esirtki tutynýshy kıvı-ámııan arqyly tólem jasaǵan soń onyń smart­fonyna jasyrylǵan jerdiń foto­sýreti kelip túsedi.

Aýtrıch Anna Pýtınsova sıntetı­ka­lyq esirtkiniń tutqynyna túsken jastar óz dostaryn qatarlaryna tartýǵa tyry­sady degendi alǵa tartady. Kórinbes esirt­ki saýdagerleri negizinen aýqatty ot­bas­ylardyń balalaryn nashaqor etip shy­ǵarýǵa asa múddeli. О́ıtkeni 20-25 myń teńgeniń dozasyn tabý úshin nashaqor úıi­niń barlyq zatyn tasyp, satyp, odan urlyq jasaýǵa kóshe­di. Kolledj stý­dent­teri­niń arasynda esirtkige táýeldiler qatary artyp jat­qanyn aýtrıchter ja­syr­­­maıdy. Onyń bir belgisi – SK men me­fe­d­rondy ıiskeı­tin­derdiń muryndary únemi qyzaryp júre­di. Nashaqorlyqtyń ke­le­si satysyna ótken­der tamyrlaryna ıne­­men jibe­redi. Bul – qaýipti saty. Osy sın­te­tı­­kalyq esirt­kiden aman qalǵan adam joq.

Dárigerler asa qaýipti indettiń aldyn alý úshin balany jastaıynan ba­qy­laýsyz jibermeý kerek deıdi. О́kinishke qaraı, búgingi zamannyń qatal erejesi tike maǵynasyndaǵy «aqshańdy aıasań – baladan aırylasyń» qaǵıdasyn alǵa shy­ǵardy. Áke-sheshe balasymen jıi áńgi­melesip, ony mazalap júrgen jaıt­tar týraly ashyq sóılesip, túrli úıir­me­­ge jazyp, sabaǵyn qadaǵalap júr­­se, balanyń jaman ortaǵa juǵysýy eki­­ta­laı. Nashaqorlyqtyń quryǵyna tús­­kender negizinen, jalǵyzdyq pen meıi­­rim­ge shóldep ósken nemese shekten tys erkelep ketken jasóspirimder. Bul jerde áke-shesheniń balanyń betin qaq­paı ósirýi, shekten tys óbekteýi de jasós­pirimniń oń men soldy, jaqsy men ja­mandy aıyra almaýyna sebepshi bol­­ǵan. Kópshilik ata-ana balanyń qo­ly­­na suraǵan aqshasyn ustata salyp, onyń qaıda, qandaı maqsatqa jum­sap jat­qa­nynan habarsyz. Balany bos­bel­­beý etip ósirý de jaqsylyqqa ákep soq­­tyr­­maıdy. Keıbir ata-ana bala­syn ásker­ge jibergisi kelmeıdi. Ás­ker men sport er balanyń minezin tár­bıe­­leı­­tinin eskersek, osy jaǵynan ata-ana jaq­­sy­lap oı­lan­­ǵany jón. Ot­ba­syn­daǵy qaty­gezdik, áke-shesheniń ajy­ra­sýy, úı­degi urys-ke­ris te minez-qul­­qy qalyp­tas­pa­ǵan bala­­ny kóshege ıter­meleıdi. Sa­ıyp kel­gen­­de, qo­ǵamdaǵy qor­dalanǵan bar­lyq má­se­­leniń túbiri tár­bıege kelip tire­lip tur. Baqy­laýsyz ket­ken balany kóshe tár­­bıe­­leıdi. Al kóshe­miz­de kórin­beı­tin jaý­­dyń kóp ekenin árdaıym umyt­pa­ǵany­myz jón.