Qazirgi tańda qazaqtyń keleshegi, elimizdiń bolashaǵy sanalatyn ulttyq múddeni tereń túsinip, basty qundylyq retinde sanamyzǵa tereń boılatyp, jadymyzda ydyramas jaýhar tastaı saqtaý – asa mańyzdy maqsat. Oǵan jetýimizdiń aıryqsha negizi – qazaqtaný. Meniń paıymdaýymsha, «qazaqtaný» sózi eki uǵymdy qamtıdy. Birinshisi – qazaq ultynyń, ne basqa etnos ókilderiniń shynaıy qazaq bolýynyń jaǵymdy úrdisi. Ekinshisi – qazaq halqynyń qalyptasýy men ulttyq bolmysyn zertteıtin ǵylymı sala. Eki uǵym da óte mańyzdy.
Birinshi uǵymdaǵy «qazaqtaný» úshin aýqymdy negizder qajet. Solardyń eń eleýlisi hám biregeıi – ata-babalarymyz amanattaǵan ósıetti, óskeleń urpaqqa asyl mura retinde qaldyrǵan ulttyq múddelerimizdi búgingi urpaqtyń shyn yqylasymen qabyldap, keleshekke jalǵastyrýy. Shyndyqqa júginsek, ókinishke qaraı, qazirgi qazaqtardyń kóbiniń qany bolmasa, jany, rýhy naǵyz qazaqqa saı emestigi tereń ǵylymı zertteýsiz-aq aıan.
Sonymen, qazaqtanýymyzdyń mańyzdylyǵy aıdan aıqyn. Ol úshin bizge ultjandylyq pen namys qajet. Osy qasıetter boıymyzda bolsa, táýelsizdigimiz de túpkilikti baıandy bolary haq. Bul baǵytta aldymen qandaı naqty qadamdar jasaýymyz kerek? Igilikti is-sharalardyń qatarynda mońǵol shapqynshylyǵy saldarynan, Reseı ımperııasynyń otarlyq rejiminiń jáne Keńes zamanynyń eriksiz túrde qalyptastyryp, ornyqtyryp ketken belgilerinen arylýdyń mańyzy zor. Oǵan ata-tegimizdi durys jazý da jatady.
Ońalsyn Jumabekov óz maqalasynda mynadaı usynysty alǵa tartqan: «Ulty qazaq azamattardyń tegin úlken atalarynyń bireýinen alýy – qalyptasqan tájirıbe. Sondyqtan meniń aty-jónim Ońalsyn Islamuly Jumabekten dep jazylǵany durys dep esepteımin. Basqa túbirlik negizderdi alsaq, «Naýryzbaıdan», «Súleımennen», «Esjannan», «Bolattan»... Ulty qazaq azamattardyń tegin «ten», «dan», «nan», «nen» degen jalǵaýlarmen jazýdy usynamyn. Bul jalǵaýlar «kimniń urpaǵy?», «kimnen taraǵan?», «tegi qandaı?» degen suraqtarǵa tolyǵymen jaýap berip, ultymyz qazaq ekenimizdi aıqyn kórsetip turady. Biz qutyla almaı júrgen «ov», «ev», «ın» affıksterinen esh jeri kem emes. «Shvılı», mysalǵa, eki ese uzyn».
Meniń paıymdaýymsha, bul usynys qoldaýǵa jatpaıdy. Mysaly, ózin tanystyrǵan adam: «Men – Naýryzbaıdan» dese, «Iá, Naýryzbaı qandaı sálem aıtty?», degen suraq týyndaıdy. Osyndaı talaı túsinispeýshilik oryn alatyndyǵy anyq.
O.Jumabekov maqalasynda armıan halqyn mysalǵa keltirgen. Ol oryndy da. Qaı ult ekenin shatastyrmaı bildiretin armıandardyń teginiń nusqasyndaı, óz tegimizdi birden ańǵartatyn ata-tegimizge qosylatyn jalǵaýdyń bolmaǵandyǵy qazaqtanýymyzǵa nuqsan keltirip tur. Al armıandardyń ultjandylyǵy óte basym ekendigi ámbege aıan. Olardyń keleshekte ózge eshqandaı ultqa sińip, joǵalyp ketpeıtini de anyq.
Qazaǵymyzdyń basyn toǵystyratyn belgi retinde ata-tegimizdi biryńǵaı tásilmen jazý qazaqtanýymyzdyń aıryqsha kepili, tııanaqty negizi bolary anyq. Menińshe, ǵasyrlar boıy jalǵasyn tabatyn ata-tegimizdiń jáne ákemizdiń de esimderin saqtaý úshin eń utymdy tásil myna nusqa ekeni daý týdyrmaýy tıis: Nurbek Baqbergenuly Atymbektegi (Ahmettegi, Qazıtegi, Sabyrbaıtegi jáne t.t.). Atalǵan tásildiń basqa da utymdy tustaryn bylaı qoıǵanda, ár adamnyń ózi úshin ardaqty, kóne kezeńderden el-jurttyń aýzynan túspeıtin ata-tegi eskeriledi jáne umytylmaıdy. Ár qazaq azamaty jeke kýáliginiń betine kóńil aýdarsa, «Tegi» sózimen qatar, aýdarma retinde oryssha «Famılııa» sózi jazylǵan. Al keleshekte pasport pen jeke kýálikterdegi kelte «tegi» sóziniń ornyna «Ata-tegi»/Famılııa» dep jazylǵany jón. Osylaısha, azamattarymyzdyń ata-tegi óshpeýi jáne ǵasyrlar boıy sabaqtastyq tabýy – abyroıly da utymdy jaıt. Mysaly, koreılerdiń ata-tegi kóne zamannan beri jalǵasyp, bir nusqada ózgermeı, tek óz aty men ákesiniń aty ózgerip turady eken. Mysaly, Soltústik Koreıa basshylarynyń myna esimderi eske túsedi: Kım Ir Sen, Kım Chen Ir, Kım Chen Yn. Koreılerdiń barlyǵynyń ustanǵan ata dástúri osyndaı.
Ata-tegimizdi ultymyz ańǵarylatyndaı etip jazý – kez kelgen qazaqtyń ózin qazaq bolyp sezinýiniń basy bolmaq. Bul ıgi betburys Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qazaqtarǵa ǵana emes, shetelderdegi qandastarymyzǵa da oı salary daýsyz. Bizdiń usynysymyz qazaqtaný úrdisin tek jandandyryp qoımaı, sonymen birge, ult múddesine, urpaq keleshegine oń yqpaly, paıdasy tıetini sózsiz. Atalǵan úlgini halqymyzǵa eńbegi sińgen ardaqty tulǵalar, el úshin qabyrǵalary qaıysatyn qadirmendi aqyn-jazýshylar men bıliktegi bedeldi laýazym ıeleri qup kórip, qoldasa, bul qazaqtaný úderisine qosylǵan ıgilikti is bolar edi.
Naqypbek SÁDÝAQASOV,
zańger-pýblısıst
