– 1930-jyldary jappaı asharshylyqqa neǵurlym ushyraǵan aýyl eńbekshileri boldy. Bizdiń otandyq arhıvterde asharshylyq qurbandary týraly derekter bar ma? Olardyń ashtyqtyń qurbany bolǵandyǵyn rastaıtyn fotomaterıaldar saqtalǵan ba?
– О́kinishke qaraı foto materıaldar az. Ýkraınadaǵy asharshylyqty beınelegen fotolar sııaqty túsirilgen sýretter joqtyń qasy. Asharshylyq oqıǵalary týraly shyǵarylǵan estelik kitaptardyń birinde bir orystyń balasy arbaǵa tıelgen ólikterdiń artynan qarap: «Shirkin, fotoapparat bolsa ǵoı túsirip alatyn, mynanyń barlyǵy tarıh úshin kerek qoı dep muńaıyp turatyn» deıdi.
Al dál asharshylyq saldarynan qaza bolǵandardy kórsetetin qujattar bar. Mysaly, ashtyqtan qaza bolǵan adamdarǵa (halyq tergeýshisi aýyl tóraǵasymen birge) jasalǵan aktiler men aýyl feldsherleriniń medısınalyq qorytyndylarynda ashtyqtan qaza bolǵan adamdardyń aty-jóni, turǵylyqty jerimen qosa, syrtqy beınesi de sýrettelgen: kózi baqyraıǵan, ishi isip keýip ketken, terisi súıekke jabysqan, ıaǵnı ashtan ólgendigin dáleldegen belgilerdi anyqtap jazǵan. Biraq árbir qurban úshin mundaı aktiler jasalmaǵan. Birlesken memlekettik saıası basqarma (OGPÝ) jınaqtarynda adamdardyń adamdarǵa, kishkentaı balalarǵa shabýyl jasaǵan, soıyp jep ustalǵan birli-jarym nemese toptasqan adamdardyń qylmystary týraly derekter kezdesedi.
Balalar úıleri balalarynyń tirkeý kartochkalary da arnaıy sóz etýge turarlyq. Onda árbir tárbıelenýshi týraly tolyq málimet jáne aýrý belgileri, dıagnozy men qaza bolý sebepteri aıqyn kórsetilgen. Olardyń dıagnozynyń sıpattamasynda qandy ish ótý, dıareıa, ıaǵnı udaıy ash júrgende bolatyn aýrý belgileri jazylǵan. Osylaı qaza bolǵan jetpis bala anyqtaldy. Prezıdent Arhıvinde kommýnıstik partııalyq qujattar saqtalǵan. Asharshylyq qurbandarynyń asa kóp bóligi partııalyq qujattardan tabyldy. Shyǵys Qazaqstan oblysy Ertis aýdany Stalın atyndaǵy kolhoz basshysynyń 1932 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy Sotyna aýyldaǵy aýyr jaǵdaıdy keltire otyryp, jazǵan hatynda bir ǵana aýylda bir-eki aıdyń ishinde 300 adamnyń ashtan qaza bolǵanyn, sonyń 173-in aty-jónderimen kórsetken tizim (latyn árpimen) berilgen. Mundaı qaraly tizim Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń qorynda da kezdesedi. 1934-1935 jj. partııa bıligi barlyq oblys boıynsha partııalyq bıletter men esepke alý kartochkalaryn túgendeý jumysy barysynda iz-túzsiz joǵalǵandar, partııadan shyǵarylǵandar men qaza bolǵandardyń tizimderi túziledi. Aldyńǵy jáne keıingi jyldarda mundaı tizimder joq. О́ıtkeni ol jyldary jappaı asharshylyq ólimi bolǵan joq.
Mundaı qujattar «Qazaqstandaǵy 1930-1933 jyldardaǵy asharshylyq» ǵylymı-izdestirý jobasy aıasynda barlyq oblystyq arhıvten jınaqtalǵan edi.
– Arhıv júrgizgen iri jobanyń biri – «Qazaqstandaǵy 1930-1933 jyldardaǵy asharshylyq» ǵylymı-izdestirý jobasy. Ol boıynsha qandaı jumystar atqaryldy?
– Bul jobany Prezıdent Arhıvi 2016 jyldyń naýryzynan bastap júrgizip keledi. Jobanyń maqsaty – tarıh ǵylymy úshin qasiretti kezeń problemalarynyń zerttelýin ońtaılandyrý, zamanaýı derektik resýrstarmen qamtamasyz etý. Osy joba aıasynda HH ǵasyrdyń 30-jyldary asharshylyq qurbandarynyń respýblıkalyq elektrondy málimetter bazasy quryldy. Ol arnaıy ashylǵan Asharshylyq.kz. saıtynda jumys istep tur. Joǵaryda keltirilgen qaraly qujattardyń barlyǵy zerdelenip, ǵylymı saraptamasy jasalyp, osy bazaǵa engizildi. Málimetter bazasynyń derekkózderi jekelegen adamdardan túsken estelikter, asharshylyq týraly estelikter jınaqtary, sondaı-aq arhıv materıaldary bolyp otyr.
– Jalpy, «Asharshylyq qurbandary» elektrondy derekter bazasy qoǵamǵa ne beredi?
– Bul derekter bazasyn ótken ǵasyr qasiretiniń qurbandary týraly zamanaýı kórinimdi halyq jady dese bolady. Derekter bazasynyń maqsaty – náýbet qurbandarynyń esimderin, etnostyq quramyn anyqtaý. Bazada árbir anyqtalǵan qurbanǵa qysqasha jeke basty málimetteri berilgen. Árbir ezilgen eńbekshiniń ómirbaıanynda tarıhı shyndyq jatyr. Sondyqtan da qazirgi kezde Qazaqstan tarıh ǵylymy qarapaıym adamdardyń kúndelikti tirshiligin zertteýge den qoıdy. О́ńirlerden kelgen zertteýshiler arhıvke osyndaı taqyryptarmen kelip, zerttep jatyr. Sol sııaqty 30-jyldary úlken apatqa ushyraǵan qara halyq ta ǵylymı nazardan tys qalmaýy tıis.
Málimetter bazasynda «Balalar úıi» degen taraý bar. Onda balalar úılerinde ashtyqtan qaza bolǵan tárbıelenýshilerdiń tizimi qurastyrylǵan. Asharshylyq jyldaryndaǵy oqıǵalar týraly estelik kitaptarda «baýyrymyz balalar úıine tapsyrylyp edi, sodan kúni búginge deıin habar joq» dep eske alatyndar kóp. Osy tizim baýyryn joǵaltqandarǵa onyń taǵdyry týraly málimet beredi.
Búgin de osy «Asharshylyq qurbandary» málimetter bazasynyń mańyzy artyp otyr. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev jyl basynda jarııalanǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» baǵdarlamalyq maqalasynda «Tıisti tarıhı qujattardy, jınalǵan málimetterdi asa muqııat zerdeleý kerek. Bilikti mamandar júıeli zertteýmen aınalysyp, soǵan sáıkes asharshylyq máselesine memleket tarapynan baǵa berilgeni jón», dep atap kórsetken bolatyn. Zertteýshiler málimetter bazasyndaǵy qurbandardyń etnostyq quramyna nazar aýdaryp, ǵylymı paıymdaý jasaýyna bolady. Onda 2000-nan asa asharshylyq qurbandarynyń esimderi men jeke málimetteri anyqtalǵan. Degenmen, bul –ýaqytty, tabandylyqty, materıaldyq kúshti talap etetin aýqymdy ǵylymı jumys. Biregeı derekter banki – 1930 jyldardaǵy asharshylyq qurbandaryna degen qurmet jáne ol jurtshylyqtyń tarıhı tanymyn keńeıtýge yqpal etedi. Bul óskeleń urpaqtyń patrıotızmin arttyrady.
– Arhıvte asharshylyq týraly qujattardy zerdeleýde taǵy basqa qandaı jetistikter bar?
– Arhıv óz mindetteriniń biri retinde qujattardy arheografııalyq óńdeý jáne ǵylymı jarııalaý jumysyn iske asyrý aıasynda túrli taqyryptaǵy qujattar jınaqtaryn shyǵarady. Osyndaı eńbektiń biri – «Tragedııa kazahskogo aýla. 1928-1934 gg.» atty ashtyq zulmatyna baılanysty naqty faktilerdi, resmı qujattardy jarııalaǵan eki tomdyq qujattar jınaǵy. Úshinshi tomy baspada kezegin kútip jatyr. Jaryqqa shyǵýyn Mádenıet jáne sport mınıstrligi, Qoljazbalar men sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy jáne Qazaqstan Prezıdenti Arhıvi uıymdastyrǵan. Jınaqqa HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq halqynyń ómir súrý ózegi – mal sharýashylyǵy bolǵan áleýmettik qurylysyn túbegeıli ózgertý barysynda halyqty alapat apatqa ushyratqan bolshevıktik saıasatty kórsetetin Ortalyq memlekettik arhıv pen Prezıdent Arhıvi qorlarynyń qujattary engizilgen. Kitaptyń 1-tomy 2013 jyly jaryqqa shyqqan, 1928-1929 jyldardyń sáýir aıyna deıingi kezeńin qamtıdy. Onda baılardyń mal-múlkin tárkileý jónindegi úkimettik qaýlylar, dırektıvti nusqamalar, onyń júzege asyrýdaǵy túzilgen qujattar engizilgen. 2-tom 1929–1932 jyldardy qamtıdy. 2 bólimnen turady. Munda baı-qulaqtardy tap retinde joıý, kúshpen otyryqshylandyrý, kolhozdastyrý jumystarynyń barysy týraly ortalyq, respýblıkalyq, jergilikti bılik organdarynyń dırektıvalyq nusqaýlary, qaýlylary, josparlary men esepteri, baıandamalar, ortalyq bılikpen bolǵan hat almasýlar bar. Sondaı-aq, BMSB (OGPÝ) Qazaqstan boıynsha О́kildiginiń jınaqtary qujattardyń biregeıi bolyp tabylady jáne olar kitapta alǵash ret jarııalanyp otyr. BMSB-niń qujattarynda qasiretti jyldary ákimshilik-ámirshildik jolmen júzege asyrylǵan astyq daıyndap ótkizý, et daıyndaý barysyndaǵy eńbekshilerdiń moınyna salynǵan salyqtar, keńes úkimetine qarsy bolǵan bas kóterýler jáne olardyń aıaýsyz basylýy men jazalanýy, halyqtyń jappaı shekaralas elderge bosýy týraly derekter kórsetiledi. Dırektıvalyq jáne aqparattyq qujattar «asa qupııa» degen grıfpen belgilengen. Qujattardyń túpnusqalary orys tilinde bolǵandyqtan, kitap orys tilinde qurastyryldy. О́te az mólsherde qazaq tilinde de derekter bar.
– Prezıdent Arhıvindegi asharshylyqqa alyp kelgen alǵysharttar men onyń saldarlaryn sýretteıtin qujattar kesheni qandaı naqty máselelerdi qamtıdy?
–1928-1929 jyldarda asyra silteýmen júrgizilgen iri jáne orta qazaq baılarynyń mal-múlkin tárkileý, aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrý barysynda aýyl turǵyndarynyń moınyna salynyp, qaljyratqan et, astyq, jún, teri, taǵy basqa salyqtar, qazaq sharýashylyǵyn ujymdastyrý máselesi, halyqtyń jappaı epıdemııalyq aýrýǵa ushyraýy, ólim-jitim faktileri bar. Sondaı-aq 1930 jyldyń sońynan bastap shekaralas shetelderge halyqtyń jappaı bosýy – bosqynshylyq máselesi, qasiretti jyldardaǵy panasyz, kóshede qalǵan balalar máselesi, bılikke qarsy halyq tolqýlary tutas qujattar keshenin quraıdy.
Osyndaı taqyryptar boıynsha elimizdiń tarıhshylary arhıvtik qujattardy zerdelep, ózderiniń ǵylymı eńbekterin jarııalady, sondaı-aq sheteldik ǵalymdar tarapynan da úlken qyzyǵýshylyq artyp otyr. HH ǵasyrdyń 20-30 jyldaryn zerttegen kóbinese amerıkalyq ǵalymdar bolyp otyr. Degenmen áli de óz zertteýshilerin kútip turǵan qujattar da bar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
Sýrette: Qys. Semeı q. 1933 jyl, 8 naýryz. Sýrettiń artqy betinde: «№6 baraqta túsirilgen kartochka. Sizder álsiregen qazaqtardyń 4 kún boıy máıitterdiń janynda jatqanyn kóresizder». Shyǵys Qazaqstan oblysy Jumysshy-Sharýa Inspeksııasy-Baqylaý Komıssııasy (qoltańba)».
