SARY APANYŃ QARǴYSY

Syrqattanyp qalǵan ápkem Kúljannyń kóńilin suraı barǵan edim. Esikten uzyn boıly aqquba kelinshek endi. Júzi tanys. – Umytyp qaldyń ba, Janar ǵoı. Kórshi Sary apanyń qyzy, – dedi ápkem. – E-e, hal-jaǵdaıyń jaqsy ma, aınalaıyn. Baýyrlaryń úıli-barandy bolyp ketti me? – dedim onyń arpa ishinde bir bıdaıdaı uldardyń ishinde jalǵyz qyz ekeni, sheshesiniń et kom­bına­tynda óte aýyr jumystar atqaryp júretini oıyma túsip. – Iá, – dedi Janar. – Uldarymyz uıaǵa qonǵan. Qııaǵa qonbaǵan jalǵyz men ǵana. Turmysqa shyqpaı qal­dym. Jipsiz baı­lan­­­ǵan jaıym bar. О́zi­ńiz biletin ma­mam sal aýrý der­ti­ne shal­dyq­qan. Uzaq jyl­dar tósek tar­typ ja­typ, qy­byr­lap júrý­ge ázer jara­dy. Biraq tán aý­rýy­nan jan aýrýy basym ba dep oı­laımyn.Syrttaǵy baýyr­­lar jıi-jıi qara ormanǵa qatynap otba­sy­myzdyń jaǵdaıyn da, anasynyń kóńilin de sura­maı­dy. Kómek te kórsetpeıdi. Aıtyńyzshy, per­zenttik paryzdy óteý meniń ǵana boryshym ba? Ata-ana aldyndaǵi qaryz bárimizge ortaq emes pe? – dedi Janar muńaıyp. – Árıne, – dedim aıaqasty ne aıtarymdy da bilmeı. – Biraq ana ózi qalaǵan balasynyń qolynda turady ǵoı. Kelinnen qyz jaqyn. – Solaıy solaı-aý, tipti aǵalarym kómek bermeı-aq qoısyn. Mamam zeınetaqy alyp otyr deıtin bolar. Al 5000 teńge qaı jyrtyǵymyzdy jamaıdy. Jaı ǵana at izin salsa da mamamnyń tóbesi kókke eki eli jetpeı qalar edi. Balalary úshin ǵumyr súrip, aýyr jumys atqaryp, jar qula­ǵy jastyqqa tımeı júrgende jasyn ottaı jarqyldap... Jastyq shaǵy da ótken bolar. Maqsattarynyń bári júzege asyp, egdeliktiń shek­teýli shebine jetip, eńbeginiń zeınetin kórip, eki qolyn jyly sýǵa batyryp otyram degende jaty­sy mynaý dertpen arpaly­syp... Ádilet pe? – dedi Janar. – Sizge baýyrlarymnyń qatygezdigin aıtyp hat jazyp bersem gazetke attaryn atap, tústerin tústep maqala jazasyz ba? – dedi ol. – Jaraıdy. – Biraq moraldyq soqqy óte aýyr tıedi. Oılan. Bir maqala jazǵannan tas­baýyr­lyqtarynan ózgerip, júrekteri jibı qoısa jaqsy ǵoı. Al “bizdi el aldynda masqaralady” dep odan saıyn óshigip júrmesin, – dep eskertý jasap telefon nómirin berdim. Sary apa, Sary apa! Uzyn boıly, deneli, to­lyq, aqsary júzdi, qaıratty jan edi. Eńseni ezer­deı aýyr qol eńbeginiń qıyndyǵyna moıy­maıtyn. Sonda alǵa jetelegen ne deısiz ǵoı. Arman. Bala­larymdy qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa sho­qyt­tyrmaı jetkizsem. Olar joǵary bilim alyp, úı­­lenip, bir-bir otaý úı bolyp otyrsa. Sol otaý úılerge kezek-kezek saparlap, nemere­lerimdi erke­le­tip, alqyp-shalqyp júrsem. Otaǵasy turǵyzǵan qara orman da aman bolyp, oǵan balalarym da ýlap-shýlap kelip jatsa, sóıtip túti­nim túzý bolsa deıtin. Endi qaıda sol armanyń, Sary apa? Ras, uldaryń bir-bir otaý bop órisiń keńeıdi. Biraq sizdi neǵyp qajetsinbeı qaldy? Sheshe saýyn sıyrdaı sútin berip turǵanda ǵana qajet pe edi? Jasaǵan-aý, osy biz óz balalarymyzǵa jasy­nan-aq perzenttik paryzdy aıtyp, sanasyna quıyp, nege uǵyndyra bermeımiz osy? Bala kezi­nen ata-ana aldyndaǵy boryshty túısinbeı ósken jas eseıgende onyń kıeli mindet ekenin bile me, áýeli... Bilmeıdi. Tipti keıbir jumyssyz júrgen azamat­tardyń ózi “kempir zeınetaqysyn alyp jatyr ǵoı” dep kergıdi. Qaraqtarym, zeınetaqy eshqashan balanyń anaǵa degen mahabbatyn almastyra almaıdy. Kárilerge jylylyq pen meıir, syı-qurmet qana kerek emes pe? Ǵumyrdy uzarta­tyn sharttardyń biri – adamnyń ómirge qajet ekenin sezinýi. Zeınetke shyǵatyndar qoǵamnan tysqary qalýdan, kereksiz bolýdan qorqady. Sondaı kezde: “Apa, ata, sizder bizge, nemere­lerińizge, kereksizder” dep balalary saǵynyp, qamqorlyqqa alyp otyrsa, ómir de uzara beredi, uzara beredi. Qartaıǵanda jalǵyzdyqty seziný, balalar tarapynan tasbaýyrlyqty baıqaý ólimge bir taban jaqyndaý degen sóz... О́kinishke oraı, moıyndarynda perzenttik paryzdyń bar ekenin uqpaı ósken keıbir azamat­tarymyz ben qyzdarymyz osyny túısine almaǵan­dyq­tan da analaryna qamqorlyq jasaý qajettigin ózderine mindet dep sanamaıdy. Jýyqta men úlken aqsaqaldan taǵylymdyq máni zor bir áńgime estidim. “Ishten shyqqan shubar jy­lan” bolǵandyqtan da óz perzentterin áke de, sheshe de qarǵaı almaıdy ǵoı. Biraq olardy qorqytatynda bir ýáj bar eken. Almaty qalasynda turatyn, kezin­de óte jaýapty qyzmetter atqaryp, zeınetke shyq­qan­da ishkeni aldynda, ishpegeni artynda bolyp shol­jyń ósken ulynyń eseıgendegi “erkelikterine” kúıin­gen bir azamat balasyna qudaıdan surap júrgen bir ǵana tilegin aıtady: “Ulym, men seni qar­ǵa­maı­myn. Aqyl da aıtpaı­myn. Kúnde qudaı taǵa­ladan bir ǵana tile­gimdi ber dep ótinip júr­min” – depti ol. – Ol qandaı tilek? – dep tentek ul tańǵa­lady. – Men áke bol­sam, sen de ákesiń, qara­ǵ­ym. Ká­ri­likten de qa­shyp qutyl­massyń. Allaǵa: “Seniń maǵan jasaǵanyńdy ulyń saǵan kórsetsin” dep ótinish jasap júrmin degende, – óz qylyq­tarynan ózi qoryqqan uly shoshyp ketken eken. Janar shaǵym jazbady. Aýyzsha muń shaǵýmen shekteldi. Sary apa tyıym salyp otbasynyń abyroıyn saqtaıyn degen shyǵar. Onyń ústine jalpaq elge jar salǵannan jan jarasy jazyla ma? Men de aǵalarynyń atyn atamadym. Sary apa da “jaqsylyq ta, jamandyq ta árkimniń aldynan shyǵady” depti. Bunyń da maǵynasy sol “atańa ne jasasań aldyńa sol keledi” degen emes pe? Iá, myna jumbaǵy mol tylsym dúnıede bir ǵana shyndyq bar: “ol – nemereler, áke-sheshesiniń ájesine qatygezdik jasap otyrǵanyn, 8 naýryzda da, týǵan kúninde de quttyqtamaı­tynyn, at izin salmaıtynyn, kóńilin suramaıty­nyn, qyraýly qys kelerde turmysqa shyqpaǵan jalǵyz qaryndastaryn shyryldatyp, otyn-sý túsirýge qol ushyn bermeıtinin, anda-sanda bolsa da kezektesip, árqaısysy úılerine aparyp, kútip-baptap aýrý kútken jalǵyz qyzdyń moınyn bosat­paıtynyn kózben kórip, kókiregine túıip júr. Endeshe olardyń sanasyna “kárilerdi kereksiz zattaı sanattan tirideı shyǵaryp tastaýǵa bolady eken-aý”, – degen jamandyq jamyldy deı berińiz. Erteńgi kúni ózi qartaıǵanda áke-sheshesine kórsetkenin balasy ózine sózsiz qaıtalaıdy degen tujyrym jasap ári osy maqaladan Sary apanyń uldary ǵana emes, basqalar da sabaq alsyn dep qolyma qalam aldym... Máken О́SERBAEVA, jýrnalıst, Almaty oblysy,  Qaratal aýdany.