Birde ýnıversıtettiń Ǵylymı keńesine leksııa oqý úshin Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Qasym-Jomart Toqaev keldi. Keńestik dáýirde mundaı deńgeıdegi sheneýnikterdiń ózderin ózgelerden joǵary ustaıtynyn, kez kelgenge sálem bere bermeıtinin jurt biletin. Al Qasym-Jomart Kemelulynyń keýdemsoqtyǵy joq, kishipeıil, izetti de ınabatty, bıik erýdısııaly jan ekendigi birden baıqaldy. Onyń leksııalary mazmundylyǵy, qyzyqtylyǵymen esimizde qaldy. Asa bilgirlik, úlken mádenıet, zııalyǵa tán ádep, ıbamen sóıleıtin ol stýdentterdi birden baýrap aldy. Ol KSRO-nyń Sıngapýrdegi elshiliginde, Máskeýdegi KSRO Syrtqy ister mınıstrliginiń Ortalyq apparatynda qyzmet etýmen qatar, Beıjińdegi Qytaı tili ınstıtýtynda da oqyǵan, odan keıin KSRO Dıplomatııalyq akademııasynda da dáris alǵan, qytaı jáne aǵylshyn tilderin jaqsy meńgergen, tájirıbeli maman eken. 1994 jyly mınıstr bolyp taǵaıyndalǵan soń da ýaqyt taýyp, Halyqaralyq qatynastar fakýltetiniń stýdentterine, ıaǵnı bolashaq mámilegerlerge leksııa oqyp turdy.
Anyǵynda, el táýelsizdigine deıin, negizinen, protokoldyq qana mindetterdi atqarýmen kelgen Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrligi basshylarynyń biren-sarany bolmasa, kópshiligi kásibı dıplomattar emes edi. QazUÝ-dy bitirip, syrtqy saıasat vedomstvosyna qyzmetke barǵandar Qasym-Jomart Kemelulynyń óz isiniń sheberi ári talapshyl basshy ekendigin aıtatyn. Ol negizgi qyzmetine qosa, qolyna qalam alyp, álemde bolyp jatqan túrli ózekti máseleler jaıly jazyp júrdi. Soǵan qarap kóziqaraqty oqýshy onyń syrtqy isterdiń, dıplomatııa salasynyń qalamy qýatty, oıshyl, sheber analıtıgi ekendigin ańǵardy. Máselen, 1993 jyly onyń «Kak eto bylo... Hronıka volnenıı v Pekıne (aprel-ııýn 1989)» atty eńbegin oqyp, kórshiles alyp eldi dúrliktirgen Tıanmenmen oqıǵasynyń jaı-japsaryna qanyqtyq.
Sóıtken azamat kóp uzamaı Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary, onan soń Syrtqy ister mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. Sol jyldary Azııa, Afrıka, Eýropa, AQSh sekildi elderde elshilikterimiz birinen soń biri ashylyp jatty. Ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ-dyń Halyqaralyq qatynastar, Shyǵystaný fakýltetterin bitirgen daryndy jastar da elshilikterge qyzmetke tartyldy. 1997 jyly sáýirde men de Saýd Arabııasy Koroldigindegi elshiligimizge keńesshi bolyp taǵaıyndaldym.
Dıplomatııalyq qyzmette bolǵandyqtan da oıǵa túıgenim: Qasym-Jomart Toqaevtyń tusynda Syrtqy ister mınıstrligi Elbasy Nursultan Nazarbaev aıqyndaǵan Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saıasatyn durys ári bıik deńgeıde júrgizdi.
Ýaqyt jyljyp ótip jatty. Qasym-Jomart Kemeluly 1999 jyly Premer-Mınıstr bolyp taǵaıyndalyp, 2002 jylǵa deıin osy asa jaýapty laýazymda qyzmet etti. Bul elimiz aıaǵynan endi ǵana qaz turyp, egemendigin bekemdeı bastaǵan qıyn shaq edi. О́ńirlerde elektr jaryǵy jıi sónip, qalalar keshten tańǵa deıin qarańǵylyq qushaǵynda qalyp júrdi. Jurt úıin jylytý nemese as daıyndaý úshin kóshelerdegi aǵashtardy kesip, otyn retinde paıdalandy. Jumyskerler jalaqylaryn, zeınetkerler zeınetaqylaryn birde alsa, birde oǵan qol jetkize almaı qınalyp júrdi. Tipti dıplomatııalyq qyzmette júrgen biz de qarajat tapshylyǵynan demalysqa shyǵa almaǵan kezimiz boldy.
Qasym-Jomart Toqaev Úkimet basshysy retinde óte sabyrly, qandaı mańyzdy is bolsyn tereń oılap baryp sheshetin saıasatker retinde tanyldy.
Qasym-Jomart Toqaev odan keıingi jyldary Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri qyzmetin atqaryp, Elbasy Nursultan Nazarbaev tapsyrǵan isterdi árdaıym bıik deńgeıde oryndap otyrdy. Sondaı-aq Elbasynyń bastamasymen qurylǵan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes sheshimderiniń iske asyrylýyna jáne basqa da strategııalyq mańyzy bar máselelerdiń ońtaıly oryndalýyna belsene atsalysty. Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń orynbasary ári Jenevadaǵy BUU bólimshesiniń bas dırektory qyzmetindegi Azııanyń alǵashqy ókili boldy. Ol qyzmette de ózindik iz qaldyrdy.
Al Parlament Senatynyń Tóraǵasy retinde asa jaýapty isterdiń biri – álemdik dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderiniń astanada joǵary deńgeıde ótýine barynsha kúsh salǵanyna kýámiz. Ádette bastary qosylmaq túgil, bir kósheniń boıymen de júre bermeıtin túrli din ókilderiniń bir-birine qol berip, izetpen sálem bergeni de osy mańyzdy is-sharanyń nátıjesi der edik. Bul ońaı sharýa emes-ti.
Sezge alystan kelgen bir qonaq: «Qazir dúnıe júziniń kóptegen eli Qazaqstandaǵydaı kópultty elde ornaǵan saıası turaqtylyq pen halyqtar arasyndaǵy dostyqpen maqtana almaıdy. Sizder ózara kelisim jolymen saıasatta da, ekonomıkada da úlken jetistikterge jetip kelesizder. Konfessııaaralyq kelisim men tózimdilikti ornatýda Qazaqstannyń tabysy búkil álemge úlgi-ónege», dep ádilin aıtsa, al taǵy biriniń: «Dinder sezi, meniń bilýimshe, buryn-sońdy esh jerde dál osyndaı aýqymda ótken emes. Bul – Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń taǵy bir álemdik qoǵamdastyq tarapynan úlken qoldaýǵa ıe bolǵan bastamalarynyń biri. Bizdiń halyq Qazaqstandaǵy árbir jańalyqqa eleńdep, árbir oqıǵaǵa qýanyp otyratynyn bilesizder», degeni de jaıdan-jaı aıtyla salǵan sóz emes.
Sol jyldardyń birinde Qasym-Jomart Toqaev bastaǵan Senat depýtattary men elimizdegi dástúrli dinder kóshbasshylarynan quralǵan delegasııa arnaıy ushaqpen «Beıbitshilik jolynda» atty dinderaralyq halyqaralyq forýmǵa qatysý úshin Italııanyń Neapol qalasyna barǵanymyz esimde. Álemdik dinderdiń 200-den astam ókili qatysqan jahandyq májilis «Zorlyq-zombylyqsyz dúnıe: dinder men mádenıettiń qatysýy» taqyrybynda ótti. Osy aıtýly is-sharanyń ashylý saltanatynda sóz alǵan Italııanyń sol kezdegi Premer-mınıstri Romano Prodı, Neapol meri Rýsso Iervolıno jer betindegi beıbitshilik pen yntymaqta ómir súrý – álem halyqtarynyń ańsaýmen kele jatqan armany ekendigin basa aıtyp, osy oraıda Astanada ótip kele jatqan dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderine úlken baǵa berdi. Forýmda, sondaı-aq dinaralyq birlik pen yntymaqty saqtaýdaǵy Qazaqstan tájirıbesi men atqaryp otyrǵan is-sharalary týraly Qasym-Jomart Kemeluly arnaıy baıandama jasap, el abyroıyn bıik beleske kóterip tastaǵanyn kózimiz kórip, qulaǵymyz estidi. Osy rette erekshe atap óterlik bir jaıt – atalǵan forýmǵa Italııanyń sol kezdegi Prezıdenti Djordjıo Neapolıtano myrza da qatysyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Senat Tóraǵasy men ol bastap kelgen delegasııaǵa qurmet kórsetken edi.
2004 jyly Syrtqy ister mınıstri kezinde Qasym-Jomart Kemeluly Elbasynyń Saýd Arabııasy Koroldiginiń astanasy – ar-Rııad pen qasıetti Mekke men Medınaǵa resmı saparynyń bıik deńgeıde ótýin uıymdastyrdy. Tuńǵysh Prezıdentimiz qasıetti Qaǵbaǵa kirip minájat etti. Medınada paıǵambarymyzdyń (c.ǵ.s.) meshitteri men turǵan mekenjaılarynda boldy.
Qasym-Jomart Kemeluly – ózine Elbasy tapsyrǵan qandaı qyzmet bolsyn árqashan onyń bedelin arttyryp, bıik beleske kóterip otyratyn óz isiniń bilgiri ekendigin talaı márte tanytty.
Qasym-Jomart Toqaevtyń «Qazaqstan
Respýblıkasynyń dıplomatııasy» atty kitaby (2001) Qazaqstan Táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna arnalǵan. Onda Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń qalyptasýy men damý úderisine jan-jaqty taldaý jasalǵan. Avtor shetelderde qazaqstandyq memlekettiliktiń arhıtektory retinde tanylǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq qyzmetine aıryqsha nazar aýdarǵan. Al kelesi «Jaryq jáne kóleńke» kitabynda Qazaqstannyń syrtqy saıası baǵytynyń qalyptasý tarıhy, damýy men nyǵaıýyn sóz etedi. Onda avtor Elbasynyń san qyrly halyqaralyq qyzmetine keńinen toqtalǵan. Sondaı-aq zamanymyzdyń kórnekti saıasatkerleri men dıplomatııa tulǵalaryna qatysty oılaryn da ortaǵa salǵan. Bul rette dúnıejúzilik saıasattaný ádebıetterinde jarııalanbaǵan biregeı materıaldar men málimetterdi qoldanǵan. Kitapta qazirgi Qazaqstannyń damýy týraly keń túsinik beretin tarıhı faktiler de bar.
Prezıdenttiń 2020 jyldyń qańtarynda jarııalanǵan «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasy da oıly dúnıe. Biz Abaıdy ulyqtaý arqyly elimizdi tanytyp, bedelin asqaqtatatynymyz sózsiz. Memleket basshysy Abaı jaıly salıqaly oı túıe otyryp, birqatar keleli máseleni kótergen. Maqala halyqtyń rýhyn kóterip, Prezıdentke degen rızashylyǵyn arttyra tústi.
Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev: «Ábý Nasyr Ál-Farabı – Otyrardyń uly perzenti, adamzattyń kemeldilikke umtylý jolyndaǵy mańyzdy baǵdar. Qazaq halqy Ál-Farabıdi qadirleıdi, ony orta ǵasyrlardaǵy sııaqty, qazirgi XXI ǵasyrda da adamzattyń eń jaqsy uldarynyń qataryna jatqyzady», deıdi.
Qasym-Jomart Kemeluly – qazaq dıplomattary arasynan alǵash ret 5 tomǵa jınaqtalǵan saıası maqalalar jazǵan, jazý stıli meılinshe ádemi jáne jeke kózqarastaryndaǵy alǵyrlyq pen oı bıiktigi aıryqsha qaıratker ekendigin aıtqan jón. Ol asa jaýapty qyzmetterde júrip, ǵylymmen de aınalysty. Áýeli 1998 jyly «Azııa-Tynyq muhıt memleketteri Qazaqstannyń syrtqy saıasatynda» kandıdattyq dıssertasııasyn, al 2001 jyly «Álemdik jańa tártiptiń qalyptasý kezindegi Qazaqstan Respýblıkasynyń syrtqy saıasaty» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Osy ǵylymı eńbekterindegi oıly taldaýlardan onyń shalqar bilimi, jan-jaqty tereńdigi baıqalady.
2019 jylǵy 19 naýryzda Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna Úndeýin jarııalap: «Táýelsiz Qazaqstan memleketiniń negizin qalaýshy retindegi aldaǵy mindetim – basshylardyń jańa býynynyń bılikke kelýin qamtamasyz etý. Olar elimizdi jańǵyrtý prosesterin jalǵastyratyn bolady.
Qazaqstandaǵy bılik sabaqtastyǵy konstıtýsııalyq turǵydan rettelgen. Prezıdenttiń ókilettigi merziminen buryn toqtatylǵan jaǵdaıda onyń ókilettigi qalǵan merzimi aıaqtalǵanǵa deıin Senat tóraǵasyna beriledi. Sodan keıin jańa Prezıdent saılaýy bolady.
Qazir Parlament Senatynyń Tóraǵasy – Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev. Ony sizder jaqsy bilesizder. Ol Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynyń túlegi, ǵylym doktory. Aǵylshyn jáne qytaı tilderin erkin meńgergen. Basshylyq laýazymdarda qyzmet etip, mol tájirıbe jınady. Elimizdiń syrtqy saıasatynyń qalyptasý jyldarynda Syrtqy ister mınıstri, Premer-Mınıstrdiń orynbasary jáne Premer-Mınıstr, Senat Tóraǵasy boldy. Elimizdi, onyń ekonomıkasy men saıasatyn jetik biledi.
Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń orynbasary bolyp jumys istedi. Bul – onyń dıplomat retinde sińirgen eńbeginiń jáne Qazaqstanǵa degen zor senimniń jemisi.
Ol Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy kúnderinen bastap menimen birge jumys istep keledi. Men ony jaqsy bilemin. Ol – adal ári jaýapkershiligi joǵary azamat. Elimizdiń ishki jáne syrtqy saıasatyn jan-jaqty sezinedi. Ol barlyq baǵdarlamalardy ázirleýge jáne qabyldaýǵa atsalysty.
Qasym-Jomart Kemeluly Qazaqstandy basqarýǵa naǵyz laıyqty azamat dep senemin», dep málimdep, tarıhı da kóregendik sheshimin qabyldady.
Tuńǵysh Prezıdentimiz adam tanı biledi. Sol sebepti de ol ózi quryp, negizin qalaǵan táýelsiz memleketimizdiń taǵdyry men bolashaǵyn el basyndaǵy qıly kezeńde óziniń senimdi serigi bola bilgen Qasym-Jomart Kemelulyna senip tapsyrdy. Elbasynyń tańdaýyn halqymyz da qoldap, 2019 jyldyń maýsym aıynda kezekten tys ótken Prezıdent saılaýynda Qasym-Jomart Toqaevtyń kandıdatýrasyn jaqtap daýys berdi.
Qasym-Jomart Toqaev bılik tizginin ustaǵaly nebári eki-aq jyl ótti. Bul – tarıh úshin óte qysqa merzim. Biraq osy merzim ishinde Prezıdentimiz týǵan elin bıik beleske kóterý jolynda kóp eńbek sińirdi. Sonyń ishinde halqymyz úshin eń mańyzdysy – uzaqqa sozylǵan jer máselesin sheship, daýǵa núkte qoıdy. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn usynyp, bılik pen buqara arasyn jaqyndatýǵa, qoǵamda áleýmettik ádildik pen tártip ornatýǵa, sybaılas jemqorlyqty aýyzdyqtaýǵa, óńirlerdi órkendetip, el irgesin bekitýge, kásipkerlikti óristetýge, ulttyq qundylyqtarymyzdy ulyqtaýǵa basa kóńil bólip otyr. Muqtaj jandarǵa únemi kómek qolyn sozyp keledi. Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervi jasaqtaldy.
Eki jyl ishinde synǵa túsken birneshe kútpegen oqıǵa da boldy. 2019 jyldyń mamyrynda Arys qalasynda áldekimderdiń jaýapsyzdyqtarynan oq-dáriler jarylyp, halyq qasiretke dýshar bolǵanda Prezıdentimiz halqynyń qasynan tabyldy. Janyna jubanysh bolyp, jurtty sabyrǵa shaqyryp, eline kómek kórsetýdi uıymdastyra bildi. Qordaıdaǵy qaqtyǵysqa baılanysty jergilikti turǵyndarmen jolyǵyp, jaǵdaıdy turaqtandyrdy.
2020 jyly maýsym aıynda О́zbekstandaǵy Sardoba bógeti jarylyp, joıqyn sý kópiri Maqtaaral aýdanyn basyp, jurt mal-múlkinen aıyrylyp, sý astynda qalyp abyrjyǵanda da halqyn sabyrǵa shaqyrýmen qatar, kómektiń der kezinde jasalýyna uıytqy boldy. Ár joly Qazaqstan syndy qýatty memlekettiń eshkimdi de qaıǵy-qasiretimen jeke, qaraýsyz qaldyrmaıtynyna kóz jetkizdi. Halyqty jubatyp, úı-jaı salynýyn óz baqylaýyna aldy.
Búkil álemdi dúr silkindirgen koronavırýs pandemııasy bizdiń eldi de sharpymaı qoıǵan joq. Onymen kúreske jaýapty tulǵalar áýelgide abdyrap qaldy. Áıtse de Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jaǵdaıdy dereý óz qolyna alyp, qaterli indetke qarsy sharalar pármendi de tabandy júrgizilý ústinde. Memleketimiz adam ómiri úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýda. Bul qıynshylyqtan da, Inshalla, elimiz abyroımen shyǵatynyna kúmán joq.
Halqyn súıetin, halqy da ony qadirleıtin Prezıdentimiz Elbasynyń ýaqyt synynan ótken sarabdal saıasatyn laıyqty jalǵastyryp, qaı salada bolsyn syndarly sabaqtastyqty saqtap, talaı synnan súrinbeı, abyroımen ótti. Halqyn aýyzbirlikke, yntymaqqa shaqyra otyryp, Qazaqstandy alǵa – jarqyn bolashaqqa bastap keledi. Eń bastysy – eli oǵan senedi.
Ábsattar qajy DERBISÁLI,
UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
