Sot júıesindegi oń ózgerister – el basshylyǵy aıqyndaǵan reformalar nátıjesi

Elbasynyń bastamasymen júrgizilip jatqan «100 naqty qadam» Ult jospary, sýdıalar sezderinde bergen tapsyrmalary, «Rýhanı jańǵyrý», «Sıfrly Qazaq­stan» baǵdarlamalary, Memleket basshysynyń Joldaýlary res­pýblıka sot júıesin jańa arnaǵa saldy.  

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev budan eki jyl bu­ryn óziniń ant berý rásiminde aıt­qandaı, sabaqtastyqty saqtaı oty­ryp, Elbasynyń bastamalaryn odan ári damytyp, iske asyryp keledi. Bu­ǵan bar bilimim men kúsh-jige­rim­d­i sot júıesine arnaǵan kásibı zań­­ger retinde kóz jetkizip kelemin.

Zańgerlik tájirıbemizdi ots­tav­kaǵa shyqqannan keıin de múm­kin­diginshe paıdalanyp, jas zań­ger­lerge aqyl-keńes berip, sot júıesindegi bastamalarǵa ún qosyp otyrýdy jón kórdik. Osy maqsat­ta Joǵarǵy Sottyń otstavkadaǵy sýdıa­­lary­nyń bastamasymen «Qa­zaq­­stan Res­pýblıkasy Joǵar­ǵy Sotynyń otstavkadaǵy sýdıa­lary» qoǵam­dyq birlestigin qu­ryp, jumys istep júrmiz. Bul – kom­­mer­sııa­lyq emes derbes uıym.

Biz azamattardy jáne zańdy tul­­­ǵalardy qabyldap, suraq­tary­­na jaýap beremiz, olardyń ara­­laryn­­da týyndaǵan daýlardy ar­bıt­raj, medıasııa arqyly sheshý múm­­­kindikterin qa­ras­tyra­myz. Osy­­laısha, sot­tar­ǵa túsiri­letin aryz­­dar men sha­ǵym­­­dardy azaı­typ, sot­tardyń ju­­mys­taryn je­ńil­­detýge umty­lamyz. Sony­men qatar sot júıe­sin da­mytý úshin bas­­qa da joldar men ádiste­me­ler­di izdes­tire­miz. Sýdıa­lardyń áleý­­mettik másele­lerin sheshý múm­­kin­dikterin de qa­ras­­tyramyz. Má­se­len, ózimizdi tol­ǵan­dyryp júr­gen ótkir máse­le­ler men sot jú­ıe­sine, qoǵamda zań­dy­lyq­ty saq­taý, pandemııa ke­ze­ńin­degi qar­jy-qarajat saıa­satyna qatys­ty usynys-pikirlerdi bil­dirip, Memleket basshysyna arnaıy hat joldadyq.

Memleket basshysy qoldaý bildirip qol qoıǵan jańa zańdarǵa kelsek, ótken jyly 10 maýsymda Azamattyq prosestik kodekske túzetýler engizildi. Eger buryn sýdıanyń azamattyq prosestegi róli shekteýli bolyp kelse, endi ol ózgerdi. Sýdıanyń prosestegi bel­sendiligi artty, jaýapkershiligi kúsheıdi. Sýdıany talap-aryz qys­paǵynan shyǵarmaıtyn shek­teý­ler kelmeske ketti. Sýdıa istiń shynaıy mán-jaıyn anyq­taý úshin qo­sym­sha dáleldemeler­di suratýǵa qu­qy­ly. О́z betinshe aqı­qatqa kóz jet­kizýge umtylyp, prosess barysynda taraptardyń ýájderine qatysty óz oıyn batyl aıta alady. Ol úshin zań qajetti ókilettik berip otyr.

2020 jylǵy 29 maýsymda qol qoıylǵan Ákimshilik rásimdik-prosestik kodekske sáıkes sotqa talap-aryz bergen adam emes, ke­ri­­sinshe, memlekettik organ óz she­­shimin ne áreketin túsindi­rip, ne­gizdep, dáleldep berýge min­detti. Mine, osy zań 2021 jylǵy 1 shil­deden bastap kúshine enedi. Bu­ǵan deıin sot júıesinde azamat­tar tarapynan memlekettik organdarǵa qarsy talap boıynsha talapker óz shaǵymyn dáleldeýge mindetti boldy. Sýdıa proseste tyńdaıtyn. Memlekettik organdardyń sot sheshimderin oryndaýy, shyny kerek, nashar júrgiziletin. Endi zań boıynsha 1 shildeden bastap memlekettik organnyń kinálilik prezýmpsııa­sy kúshine enedi, bul degenińiz, memlekettik organdar óz ýájderin dáleldeýi tıis. Sýdıa ta­lap­kerdiń múddesi úshin belsen­di­lik kór­setýge quqyly. Sondaı-aq sýdıa sheshimniń oryndalýyn ba­­qy­­laıdy ári oryndamaǵany úshin memlekettik organnyń bas­shy­­sy­na aıyppul salýǵa da quqy bar.

Prezıdent tapsyrmasymen sýdıalar arasyndaǵy sybaılas jem­qorlyqqa qarsy pármendi shara­lar júrip jatyr. Ony qoǵam sezine bastady. Sońǵy ýaqyt­ta sýdıalardyń paramen ustalý fak­ti­leriniń oryn alýy osyny aıǵaq­taıdy. Osy arada bul máseleni qo­ǵamǵa sýdıa kózqarasymen tú­sin­dirip ótkim keledi. О́ıtkeni onyń «syryn» bylaıǵy jurt kóp baı­qaı bermeıdi. «Sýdıa paramen us­tal­dy» dese boldy, jerden jeti qoıan tapqandaı, Joǵarǵy Sot bas­­shylyǵyn, ne jalpy sýdıa­lar qaýymyn qaralap jatady. Shyn má­ninde solaı ma? Joq, múl­de olaı emes.  

Birinshiden, sot – klassıkalyq stıldegi memlekettik organ emes. Sheshimdi sýdıa­nyń ózi daıyndaıdy jáne ózi shyǵarady. Osy oraıda onyń keshe ǵana sýdıa bolǵany nemese 20 jyl­dyq jumys ótiliniń bar-joq­tyǵy mańyzdy emes. Aıta­lyq, sheneýniktiń qatesin tez ara­da, aıǵaı-shýsyz túzetýge bola­dy jáne bul týraly syrttan bireý­ler­diń, ıaǵnı kópshiliktiń bilýi eki­ta­laı. Al sýdıanyń qateligin joǵary turǵan organ ǵana túzetýge qu­qyly. Munyń ózi árdaıym ashyq jaǵdaıda ótedi jáne birden iske as­paıdy. Oǵan kem degende bir aıdan astam ýaqyt ótedi. Iаǵnı she­neýnik pen sýdıanyń qate­lik­teriniń saldary – jer men kókteı. Ekinshiden, sottar kadr máselelerinen shettetilgen. Sot kadr­laryn irikteýmen sot tór­aǵa­lary emes, múldem basqa organ – Joǵary sot Keńesi aınalysady. Keńes jumystan bosatý nemese jaza berý máselelerin de sheshedi.

Al sýdıanyń para alýynyń se­bebine úńilsek, bul sýdıalyq kadr­lar sapasyna tikeleı baılanys­ty ma dep oılaımyn. Mysaly, 2018 jylǵa deıin jyl saıyn orta eseppen 230-dan asa jańa sýdıa qabyldanǵan. Osyǵan baılanys­ty 2014 jyly buryn-sońdy bol­ma­ǵan jaǵdaı oryn alyp, 750 kan­dı­dattyń 500-i birden sýdıa atandy. Bul ár úsh úmitkerdiń ekeýi sýdıa mantııasyn kıdi degen sóz. Al endi qarańyz: osy 500 sýdıanyń 103-i túrli negizder boıynsha laýazymdarynan bosatyldy. Olardyń ishinde 19-y tártiptik jazaǵa tar­tyldy. Al 10 sýdıa sybaılas jem­qorlyq úshin qylmystyq qýdalaý obektisine aınaldy.

Elbasy men Memleket basshy­sy­nyń Joǵarǵy sottyń basshy­ly­­ǵ­yna bergen naqty baǵyt-baǵ­­darynan keıin sýdıalyqqa bilikti mamandardy tartýǵa jol ashyldy. Jańa HR súzgileri «kez­deı­soq» jáne kásibı deńgeıi t­ómen zań­gerlerdiń sotqa kelýi­ne tos­qaýyl qoıdy. 2018 jyldan bas­tap jy­lyna 50-ge jýyq úmit­ker sýdıa laýazymyna taǵa­ıyn­dalý­­da. Endi sýdıalyqqa úmit­ker­­­ler­di muqııat tekserýge ári zert­­­teýge múmkindik bar. Muny sıfr­­­lar­dyń ózi dáleldep bereti­nin baı­qaý­ǵa bolady. Eger 2018 jyl­ǵa de­ıin­gi 5 jyldy alyp qara­saq, 100 kan­dı­dattyń 25-i sýdıa bolǵa­nyn ań­ǵa­ramyz. Qazir ár 100 úmit­ker­diń ishinen sýdıalyqqa ótetin adam­­dar­­dyń sany ári ketse 6-dan aspaıdy.

Osy ýaqyt ishinde 300-ge jýyq bos jumys orny paıda bol­dy. Árbir 4-shi aýdandyq sotta tóraǵa joq. Munyń sebebi tilek bil­dirý­shilerdiń joqtyǵynda emes. Olar­dyń qatary jetkilikti. Másele – kandıdattardyń Joǵary Sot Keńesiniń jańa talaptaryna sáıkes kelmeı otyr­ǵanynda. Ekinshi ma­ńyz­dy máse­le, meniń oıymsha, qazir­­gi jaǵ­daıdyń erek­sheligi. Bú­­g­ingi tańda sýdıa­lar­dyń kásibı ja­­ram­­dyly­ǵyn baǵalaýdyń jańa kóp satyly júıesi engizildi. Júıe qazir­diń ózinde halyqaralyq sarap­shylar tarapynan oń pikirge ıe bol­dy. 2019 jyldan bastap 600-ge jýyq sýdıanyń atqarǵan qyzmeti osy­­laı baǵalanýda. Olardyń 10%-y sýdıa­lyqqa ótpedi, ne kásibı ja­ram­­dylyǵy úshin jumystan shy­ǵa­ryldy, ne júktemesi az ýchas­ke­lerge aýystyryldy. Buryn bir­neshe jyl ishinde 1600 sýdıa­nyń ishinen 15 sýdıa ǵana qanaǵatta­nar­lyq­syz baǵa alǵan, ıaǵnı 1%-dan da az.

Sot júıesindegi jańǵyrýdyń taǵy bir kórinisi – qazir aqtaý úkim­deri kóptep shyǵarylýda. Mu­nyń sebebi nede? Joǵarǵy Sot 2015 jyldan bastap 2017 jyl qosa qamtylǵan kezeńde Sy­baı­las jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl agenttiginiń isteri boıynsha qa­maýǵa alynǵan adamdardyń birde-biriniń aqtalmaǵanyn ja­rııa­lady. Al sońǵy 3 jylda qa­maýda otyrǵan 36 adam aqtal­dy. Aýyr jáne asa aýyr qyl­mys­tar boıynsha aqtalǵan adam­dar­dyń sany 8 ese ósti (2015-2017 jyl­dardaǵy 60 adamnan 2018-2020 jyldarda 480 adamǵa deıin). Sottar tergeýge qarsy shaǵym­dardy jıi qanaǵattandyra bas­tady. Kúdiktilerdi qamaýǵa sank­sııa berýden eki ese jıi bas tarty­lady. Aıta ketý kerek, 2018-2020 jyldary sybaılas jemqor­lyq úshin prokýratýranyń 23 qyz­met­keri, sybaılas jemqorlyqqa qar­sy qyzmettiń 10 qyzmetkeri já­ne basqa da quqyq qorǵaý organ­dary­nyń 930-dan astam adamy sottaldy. Bul derekter Joǵarǵy sot ta­ra­py­nan biraz jumys istelip jat­qa­nyn kórsetedi.

Keıde áleýmettik jeli­de «zań­syz áreketimen kózge tús­ken nemese ádi­letsiz sheshim qabyl­daǵan sýdıa­lar nege jumystan shyǵaryl­maı­dy?» degen saýal aıtylyp qalady.

Jumystan shyǵarylǵanda qandaı! 2019 jyldan bastap 83 sýdıa teris sebepter boıynsha ju­­­mystan bosatyldy nemese qyz­­­metinen tómendetildi. Bul az emes. Burynǵydan 4 ese kóp. Má­se­l­en, mas kúıinde jol apatyn ja­sa­ǵan Batys Qazaqstan oblysy aýdan­dyq sottar tóraǵasynyń biri qyz­meti­nen bosatyldy. Nemese áleý­met­tik jelilerde Almaty oblysy aýdan­dyq soty tóraǵasynyń karan­tın­dik shekteýler kezinde mon­shaǵa túsip jatqany týraly beı­ne­kórinis bolǵany belgili. Ol da jumystan shyǵaryldy. Qazir­gi tań­da Qaraǵandy oblystyq soty­­nyń 3 sýdıasyna qatysty mate­rıal­­­dar Joǵary sot Keńesine jiberildi.

Sýdıa ádebi kodeksin buzǵany úshin sýdıany jumystan shy­ǵarý rásimi óte uzaq ýaqytty ala­dy. Bul úshin aldymen Sýdıa ádebi jónin­degi komıssııa, sodan keıin Sýdıa­lar odaǵynyń Ortalyq keńesi, odan soń Joǵary sot Keńesi ja­­nyn­­daǵy Sot jıýrıi, sodan ke­­ıin ǵana Joǵary sot Keńesi­niń ózi qo­rytyndy berýge tıis. Onyń usy­nýy boıynsha túp­kilikti sheshimdi Pre­zı­dent qabyl­daıdy. Bul prosess kóbinese uzaq ýaqytqa sozylady.

Qoǵam, eger sharalar dereý qa­byl­­danbasa, olar múldem qa­byl­dan­­baıdy dep sanaıdy. Shyn má­nin­de olaı emes, ár nárse­niń óz mer­zimi, óz reti bar. Son­dyq­tan sot­­­­­tar­dyń jumysyna qatys­ty má­­se­lege asy­­ǵys­­tyqpen emes, túsi­­nis­tikpen qara­­ǵanymyz abzal. «Asyqqan – shaı­­tan­nyń isi» eke­nin árkim bilse kerek.

О́mirserik QOJABAEV,

Joǵarǵy sottyń otstavkadaǵy sýdıasy, «Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń otstavkadaǵy sýdıalary» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy