Koronavırýs zerthanadan «qashyp shyqqan» ba?

Esterińizde bolsa, 2019 jylǵy jeltoqsanda Qytaıdyń Ýhan qalasynda atıptik pnevmonııa órship turǵany jóninde áńgime jeldeı esken edi. Jergilikti bılik qaýipti derttiń shahardaǵy teńiz jándikterin satatyn bazardan taraǵanyn alǵa tartqan.

2020 jylǵy qańtarda áleýmettik jelilerde jańa koronavırýstyń túri Ýhandaǵy zerthanada jasalǵany týraly alyp-qashpa áńgime jarııalandy. Kóp uzamaı, qańtardyń aıaǵynda The Lancet jýrnalynda qaýipti derttiń tyrnaǵyna ilingenderdi zerttegen ǵalymdardyń maqalasy jarııalandy. Onda bastapqyda aýyrǵan 41 naýqastyń 13-i Ýhandaǵy teńiz jándikterin saýdalaıtyn bazarǵa múldem barmaǵany anyqtaldy. Muny bir dep qoıyńyz.

Búkil álem Qytaıdaǵy «jumbaq dert» týraly talqylap jatqanda AQSh senatory Tom Kotton Covid-19 Ýhandaǵy zerthanadan taralýy yqtımal dep málimdedi. Aıta keterligi, Ońtústik Qytaı tehnologııa ýnıversıtetiniń professory Botao Sıao eleń-alań tusta maqala jarııalap, vırýstyń qoldan jasalǵany týraly áńgimeni odan saıyn kúsheıte tústi. Ras, kóp uzamaı-aq ǵalym maqalasyn óshirip tastady.

Buǵan qosa, aqpannyń aıaǵynda ótken baspasóz jıynynyń birinde tanymal epıdemıolog Jong Nanchan vırýstyń alǵash Qytaıdan shyqpaýy múm­kin ekenin aıtqan. Bul da otqa maı quıǵandaı boldy. Áıtse de, epıdemıolog keıinirek óz sózi­ne túsinikteme berip, vırýstyń syrttan kelgenin ke­sip-piship aıtý qatelik ekenin, naqty shyǵý tegin anyqtaýǵa ýaqyt ketetinin málimdedi. Alaı­da konspırologııaǵa senetinder buǵan mán bergen joq.

«Jel turmasa, shóptiń basy qımylda­maı­ty­ny» belgili. Jalpy, Covid-19 vırýsynyń ózdiginen paıda bolmaǵanyna senetinder kóp. Osy­dan 5 jyl buryn Nature Medicine jýrnalynda koronavırýsqa jasalǵan tájirıbe týraly ǵy­lymı maqala jarııalandy. Sol maqalaǵa súıensek, ǵalymdar jarqanatta kezdesetin SHC014 koronavırýsyn gendik turǵyda ózgertip kór­­gen eken. Nátıjesinde, atalǵan vırýs adam­nyń ty­nys alý joldaryn zaqymdaıtyny, jar­qa­­­nat­­tan tikeleı adamǵa juǵa beretini anyq­talǵan.

Bir qyzyǵy, bul zertteýdi Soltústik Karo­lına ýnıversıteti men Ýhandaǵy bıologııalyq ınstıtýt ǵalymdary birlesip júrgizipti. Bes jyl buryn jasalǵan tájirıbe de vırýstyń shyǵý tegine kúmánmen qaraıtyndar sanyn arttyra túspese, kemitken joq. Endi she, Covid-19 alǵash Ýhanda taraldy ǵoı.

Osydan keıin-aq qoldan jasalǵan vırýs týraly alyp-qashpa áńgime jeldeı esti. Degenmen, 2020 jylǵy aqpan aıynyń ortasynda The Lancet jýrnalynda 27 ǵalymnyń qoly qoıylǵan málimdeme jarııalandy. Onda SARS-CoV-2 vırýsynyń tabıǵı jolmen paıda bolmaýy, ıaǵnı zerthanada jasalǵany týraly áńgime konspırologııa ekeni basa aıtyldy. Al naýryzda Nature Medicine jýrnalynda jarııalanǵan zertteýde de ǵalymdar osy oıdy qostady.

Osylaısha, ǵalymdar arasynda jańa koro­na­vırýsqa qatysty ortaq pikir qalyptasty. Sebebi The Lancet te, Nature Medicine de akademııalyq ortada joǵary baǵalanatyn jýrnaldar. Onda shyqqan maqalalar tereń taldaýdan ótedi. Sondyqtan oǵan kúmán keltirý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi.

Joǵaryda aıtyp ótken 27 ǵalymnyń hatyn EcoHealth Alliance-tyń prezıdenti Pıter Dashek uıymdastyrǵan eken. AQSh qarjylandyratyn atalǵan uıym Ýhanda jarqanattardaǵy koronavırýsty zertteýmen aınalysady.

Dashek myrza jarqanattar koronavırýsynyń qaýpi týraly pandemııaǵa deıin talaı márte aıtqan-tuǵyn. Máselen, onyń «Jarqanat koro­na­vırýsynyń qaýpin túsiný» atty jobasynda kelesi indet Qytaıdyń jabaıy ańdar etin satatyn bazarda taralýy múmkin ekenin alǵa tartady. Bir qyzyǵy, P.Dashektiń aıtqany aıdaı keldi. Muny eki dep qoıyńyz.

Áıtse de, jańa koronavırýs zerthanadan ta­­­ralýy múmkin ekeni týraly áńgime endi shyǵa bas­ta­ǵanda Dashek myrzanyń baıyz tappaı, ǵa­lym­­dardy uıymdastyrýy, ondaı pikir bildir­gen­­derdi konspırologqa teńegeni oılantatyny ras. «Sezikti sekirediniń» keri me eken, kim bil­sin?!

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy talaı márte vırýstyń zerthanadan «qashyp shyq­qa­nyna» dálel joq ekenin alǵa tartyp keledi. Atalǵan máseleni túpkilikti sheshý maqsatynda bıylǵy aqpanda DDU bir top ǵalymdy Ýhanǵa jibergen edi. Olar vırýstyń qoldan jasal­ǵanyna qatysty mardymdy eshteńe tappady. Degenmen, DDU basshysy Tedros Adhanom Geb­reıesýs koronavırýstyń paıda bolýyna qatys­ty máseleniń áli de basy ashyq dep aıtty.

Taıaýda The Wall Street Journal Ýhan qala­syn­­daǵy zerthananyń 3 qyzmetkeri 2019 jyl­ǵy qa­rashada qatty naýqastanyp, aýrýha­naǵa túsip qalǵanyn jarııalady. AQSh Memle­ket­tik de­par­tamenti keltirgen derekterge súıen­sek, zert­hana qyzmetkerleri Covid-19 ben kádimgi tu­maý­ǵa uqsas sımptomdary bar dertke shaldyqqan eken.

Osydan keıin biraz saıabyrsyp qalǵan daý qaıta qyzdy. Ǵalymdar Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymyna hat jazyp, vırýstyń qalaı paıda bolǵanyn egjeı-tegjeıli anyqtaýdy surap otyr. О́kinishke qaraı, uıymnyń qolynan mardymdy eshteńe keler emes. О́ıtkeni Qytaı bıligi halyqaralyq uıym atynan kelgen zertteý­shilerge qolynan kelgenshe kedergi keltirip otyr. Máselen, Ýhandaǵy zerthana áli kúnge deıin ózderi júrgizgen ǵylymı jumystar týraly aqparatty tolyq bólisken joq. Sondyqtan keń kólemde zertteý júrgizý múmkin emes.

Covid-19-dyń zerthanada jasalǵany jónin­degi áńgimeniń akademııalyq ortada talqy­la­nýyna myna jaıt ta áser etip otyr. Bastap­qyda vırýs jarqanattan adamǵa juqqany aıtyldy. Keıinirek ǵalymdar ortada bir janýar­dyń bolǵanyn alǵa tarty. Máselen, jy­lan nemese pangolın tasymaldaǵysh atanýy múm­kin desti. Tipti sýsar, borsyq degen de boljam­dar aıtyldy.

Biraq áli kúnge deıin aýrý tasymaldaǵysh janýar naqty anyqtalǵan joq. Salystyrmaly túrde qarasaq, 2002 jylǵy SARS epıdemııasy kezinde koronavırýstyń jarqanattan sıvetaǵa juqqany, odan adamǵa ótkeni 4 aı ishinde belgili boldy. 2012 jylǵy MERS epıdemııasynda da aýrý tasymaldaǵysh janýar túıe ekeni 9 aıda anyqtaldy. Al Covid-19 indetiniń bas­tal­ǵanyna bir jarym jyldan assa da áli kúnge deıin aýrý tasymaldaýshy ań tabylar emes.

Vırýstyń qaıdan shyqqanyna «bas qatyrǵan» Qytaı ǵalymdary bir qyzyqtyń betin ashty. Iýnnan provınsııasynda jarqanattardyń genin zerttep júrip, úńgirlerdiń birinen shyqqan qusta RpYN06 vırýsy bar ekenin anyqtapty. Sóıtse, atalǵan vırýstyń genetıkalyq qury­ly­my Covid-19-ǵa 94,5 paıyz sáıkes kórinedi.

Kartaǵa kóz júgirtsek, Iýnnan provınsııasy men Ýhan qalasynyń arasy ájep­teýir alshaq jatqanyn ańǵaramyz. Qazirgi koronavırýstyń arǵy atasy RpYN06 vırýsy bolsa, ári ony Iýnnannan tapsa, ol qalaısha typ-ty­nysh qalpynda 1500 shaqyrymdy basyp ót­ken degen zańdy suraq týyndaıdy. Alda-jal­da vırýs tabıǵı jolmen juqsa, epıdemııa Ýhan­da emes, Iýnnanda bastalýy kerek edi ǵoı.

Covid-19-dyń shyqqan tegi týraly pikir­talas tipti bıik minberlerde aıtyla bastady. My­­saly, AQSh prezıdenti Djo Baıden barlaý qyz­metkerlerine vırýstyń qalaı paıda bol­ǵanyn, onyń Qytaıdaǵy zerthanadan shyqqan-shyqpaǵanyn anyqtaýǵa erekshe kúsh salýdy tapsyrdy. Aq úı basshysy toptan 90 kún ishinde esep berýdi surap otyr.

AQSh prezıdenti «Úlken jetilik» elderiniń sammıtinde de bul máseleni qozǵady. Djo Baıden Qytaıdy ashyq bolýǵa shaqyryp, áli kúnge Beıjiń bıligi zerthanaǵa kirýge ruqsat bermeı otyrǵanyna qynjylys bildirdi.

Jańa koronavırýs túriniń zerthanadan taralǵanyn nemese tabıǵı jolmen juqqanyn naqtylaý ne úshin kerek? Birinshiden, bul koronavırýs túrlerin túsinýge kómektesedi. Qazirgi tańda álemde 43 koronavırýs bar. Alda-jalda Covid-19 jarqanattan aýrý tasymaldaýshy janýar arqyly adamǵa juqsa, qalǵan koronavırýstar da keleshekte sony qaıtalaýy múmkin.

Ekinshiden, búkil álemdi ábigerge salǵan pande­mııaǵa kinálini anyqtaý qajet. Eger vırýs Ýhan­daǵy zerthanadan «qashyp shyqsa», onda Qy­taıǵa ońaı tımesi anyq. Qazirdiń ózinde ha­lyq­aralyq qoǵamdastyq Beıjiń bıligin adam quqyǵyn taptaǵany, Shyńjandaǵy musylman­dar­dy qýdalaǵany úshin jaqtyrmaıdy. Endeshe, mundaı jaǵdaıda kommýnıstik partııa búkil álem aldynda jaýapty bolmaq.

Qysqasy, Covid-19 vırýsynyń qalaı paıda bolǵany jónindegi pikirtalas ázirge aıaqtalar túri kórinbeıdi.