BAÝKEŃNIŃ MAÝZERI

Taraz qalasyndaǵy Dostyq alańyna Báıdibek babamyzdyń eskertkishi qoıyl­ǵan. Osy eskertkishtiń qarsy al­dyn­da oblystyq tarıhı-ólketaný mý­zeıi bar. Ol qurylǵaly onyń qabyrǵasyna talaılar kelip, talaılar ketken shyǵar, biraq mýzeı qyzmetkerleriniń aıtýyna qaraǵanda tarıh kóshinen tam-tumdap jádiger jınaǵan osy qara­sha­ńyraqqa er Baýkeń at basyn jıi buryp turǵan eken. Ony osyndaǵy Baýkeńniń bolashaqqa amanattaǵan muralary dáleldeıdi. Kózime áýeli shyny jáshik ishindegi halyq batyrynyń maýzeri ottaı basyldy. О́ıtkeni Keńes ókimetiniń tálim-tárbıesimen ósken urpaqtar balalyq shaǵynda maýzer ustaǵan qyzyl komandırlerge eliktep óskeni jasyryn emes. Ǵylymı qyzmetkerden ótinip, Baýkeń ustaǵan maýzerdi qolyma aldym. Oqshantaıy turatyn jerine “Maýzer polkovnıka Baýyrjana Momysh-ýly” dep jazylypty. Qashan jazylǵany, kim jazdyrǵany kórsetilmegen. Oıymsha keıingi jyldary jazylǵan sııaqty. О́ıtkeni Baýkeńniń aty-jónin orystildiler erterekte “Baýrdjan Momysh-ýly” dep jazatyn. Maýzerde odan keıin “WAFFEABRIK MAUSER D.R. P. U.A.P” degen tańba men 5901 degen san kórsetilgen. Sońǵysy maýzerdiń nómiri. Soǵys jyldarynda qylyshynan keıin janserigine aınalǵan (portsıgar, qaǵaz-qalam, t. b. aıtpaǵanda) maýzerdi er Baýkeń Jambyl oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıine 1967 jyly tapsyrypty. Bul kezde aǵamyz 57 jasta. Batyrdyń qundy murasyn qabyldap alǵan Anatolıı Pavlovıch Popov degen mýzeıdiń sol kezdegi ǵylymı qyzmetkeri: “6/VIII-67 g. Polýchıl A. P. Popov. Maýzer – ımennye orýjıe gvardıı polkovnıka Panfılovskoı dvızıı Baýyrjana Momyshýly. (v fýtlıare)” dep, mýzeıdiń 1965 jyly 18 maýsymynda ashylǵan qabyldaý kitabyna 2662 nómirmen tirkepti. Maıdanger-jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtyń “Aqıqat pen ańyz” atty roman-dıalogynan da Baýkeńniń maýzeri týraly derek pen dáıekke kez bolǵanym bar-dy. Mundaǵy maýzerdi sýretke túsirip, belgilerin qaǵazǵa túrtip alǵannan keıin dereý jumys bólmeme kelip roman-dıalogtaǵy álgi betterdi izdeıin. Belgilep qoıǵan ekem, birden taptym. Roman-dıalogtan úzindi: “Avtor. Odan keıin 1943 jyly Talǵar polkynyń qurylǵanyna eki jyl tolǵanyn atap ótipsizder ǵoı, Baýke. Onda Sizge qarýlas dostaryńyz 173825-nómirli maýzer syılaǵan kórinedi. Baýyrjan. Ony kim aıtty saǵan? Nomerin qaıdan bilesiń? Avtor. Meniń arhıvten alǵan materıaldarymnyń ishinde mynandaı bir dokýment bar. Ruqsat etseńiz oqyp bereıin. Baýyrjan. Oqyǵyn. Avtor. Bul 19-shy gvardııalyq atqyshtar polky 1943 jyly sizge bergen №28 kýálik. Onda bylaı delingen. “KÝÁLIK Berildi gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momysh­ulyna, sebebi 19-shy gvardııalyq atqyshtar polkynyń qurylǵanyna eki jyl tolǵan kúni oǵan syılyqqa: “Talǵar polkynyń eki jyldyǵy kúni gvardııa polkovnıgi B. Momyshulyna. 19-shy gv. atqyshtar polkynyń ardager ofıserlerinen. 25.7.43 j.” degen jazýy bar 173825 nomerli maýzer tapsyryldy. gv. maıory KÝRGANSKII”. – Durys pa, Baýke? Baýyrjan. Iá, D. Kýrganskıı osy polktyń alǵash negizin qalaǵan baıyrǵy komandırlerdiń biri edi. Soǵysqa deıingi mamandyǵy agronom bolatyn. Bul jaýjúrek azamat alǵashynda rota, batalon komandıri, keıinnen mende polk shtabynyń bastyǵy boldy. О́rtteı laýlap turǵan ójet Kýrganskııdiń talaı erligine, adamgershiligine súısingen edim. Keıin mende ol 19-shy gvardııalyq polktyń komandıri bolyp taǵaıyndaldy”. Baýkeń ary qaraı Kýrganskııdiń erlikpen qaza tapqanyn aıtyp: “Baýyrjan, sen basqarǵan, seniń týǵan jerińde jasaqtalǵan Talǵar polkynyń ataǵyna kir keltirmeýge men saǵan ant etemin!” degen sózin eske alyp “esil erim-aı!” dep talaı egilip aldym deıdi. Soǵys jyldarynda erlik úlgileri de, ony qaıtalaýshy jankeshtiler de kóp bolǵany belgili. Mysaly, Matrosovtyń, Talalıhınniń, Gastellonyń (keıinnen ol Gastellonyń emes, onyń polktas dosy kapıtan Aleksandr Maslovtyń erligi bolyp shyqqany anyqtaldy) erligin júzden astam jaýyngerler qaıtalasa da, al panfılovshylardyń erligin eshkim qaıtalaı alǵan joq. Bizdiń áńgimemizge qatysty saýaldy Áz-aǵa suhbattyń qaǵa berisinde: – Ol maýzerińiz qaıda qazir, Baýke? – dep aqyryndap qana jetkizedi. – Mýzeıde. Baýkeń saýaldy jaqtyrmaǵandaı teris qaraıdy. Batyrdyń jaqtyrmaǵanyn Áz-aǵa da sezedi. “Maıdandas dostaryn esine alyp, jany kúızelip otyrǵanda: “Ol maýzerińiz qaıda?” degenim orynsyz boldy-aý” dep yńǵaısyzdanady. Bul, árıne, ary taza, adamgershiligi mol, adam balasyna qyldaı qııanaty joq qalamger retindegi Áz-aǵanyń óz oıy shyǵar. Al búgingi urpaq jazýshyny sol sátte Baýkeńe durys su­raq berdi dep oılaıdy. Nege? О́ıtkeni maýzer týraly áń­gime bolmasa, roman-dıalog qanshama qundy derek­ter men dáıekterden aıyrylar edi. Ásirese, D.Kýr­ganskıı erligi, Talǵar polky jaýyngerleriniń jaý­jú­rektigi búgingi urpaqqa jeter me edi, jetpes pe edi?.. Baýkeńniń Jambyl oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıyna jıi bas suǵatynynyń belgisi — onyń ár jyldary syıǵa tartqan kitaptary. 1956 jyly Kalının qalasyndaǵy kitap baspasynan jaryq kórgen “Nasha semıa” atty eńbegin 1964 jyly muqabasynyń betine “Djambýlskomý oblastnomý mýzeıý. B.Momysh-ýly” dep qol qoıyp usynypty. Ol kezdegi saıasatty da, baspalardy da qazirgi kezben salystyrýǵa bolmaıdy. Kitaptyń ishki betine “Ot ızdatelstvo” depti de “Knıga Baýrdjana Momysh-ýly “Nasha semıa” napısana avtorom na rýsskom ıazyke. Razýmeetsıa, chto odın ýje etot fakt pokazyvaet vysokıı ýroven kýltýrnogo razvıtııa kazahskogo naroda, bezgramotnost kotorogo do Velıkoı Oktıabrskoı sosıalıstıcheskoı revolıýsıı sostovlıala 90%” dep, ary qaraı “termelepti”. Ekinshi syılyǵy – Aleksandar Bektiń ataqty kitabynyń aýdarmasy. Ol Máskeýdiń shetel tilderi ádebıeti baspasynan jaryq kóripti. Baýkeń bul kitaptyń muqabasyna da úırenshikti qolyn qoıyp, “65 g.” dep kórsetipti. Úshinshi syılaǵan kitaby —  “General Panfılovtyń” ekinshi basylymy. “Qazaqstan” baspasy. Almaty-1966. Mýzeıge tapsyrǵan kúni — 28/VII-67 jyl. Degenmen, kóńilde bir ókinish taby qalǵandaı. Onyń syry — “Aqıqat pen ańyz” roman-dıalogynda aıtylǵan batyr maýzeriniń nómiri Jambyl oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıyna syıǵa tartylǵan maýzermen dál kelmeýinde bolyp tur. Sonda qarýlas dostary men gvardııa maıory Kýrganskıı 1943 jyly syılaǵan 173825-nómirli maýzer qaıda? Baýkeń “mýzeıde” degende, qaı mýzeıdi aıtty? Almaty qalasyndaǵy mýzeı me, álde basqa óńirlerdegi mýzeıler me? Áz-aǵa batyr maýzeri jaıly derekti qaı arhıvten tapty? Álde batyrdyń eki maýzeri bolǵan ba? Saýal kóp. Jol muraty — jetý. Jýrnalıst jumysynyń tabysty bolýy da jolǵa jıi shyǵýyna baılanysty. Onyń ústine qazaqtyń “júrgenge jórgem ilinedi” degeni bar. Jeńistiń 65 jyldyǵyna baılanysty kúndelikti qym-qýyt tirlikten basqa taǵy bir jaýapty tapsyrma tóbe kórsetkendeı. Nesi bar, “bir joqty bir joq tabady” degen, kóp uzamaı batyrdyń 173825 nómirli maýzeriniń de deregi tabylyp qalar. Sýretterdi túsirgen avtor. Kósemáli SÁTTIBAIULY.