Pandemııa bastalǵannan bergi derekter Covid-19 balalar úshin úlken qaýip tóndirmeıtinin, mektepter derttiń taralýyna qolaıly orta emes ekenin kórsetti. Osy oraıda balalar, muǵalimder jáne olardyń otbasylaryna tóngen qaýipti azaıtý jóninde kóp málimet jınadyq. Osyny qoldana otyryp, balalardyń bolashaǵyn qorǵaý úshin qaýipsiz túrde mektepterdi qaıta ashýǵa tyrysýymyz kerek.
Mekteptiń uzaq ýaqytqa jabylýy balalardyń daǵdylardy ıgerý men bolashaqtaǵy múmkindikterge ǵana emes, olardyń fızıkalyq jáne psıhıkalyq densaýlyǵyna da áser etedi. Internet arqyly bilim berý keıbir balanyń oqýyn úzip almaýyna múmkindik jasaǵanymen, ol synypta otyryp oqýdy almastyra almaıdy. Sonymen qatar onlaın oqytý barshaǵa birdeı qoljetimdi emes. О́ıtkeni osal toptaǵy balalar, sonyń ishinde múmkindigi shekteýliler, ımmıgrasııadan zardap shekkender, azshylyq toptaǵylar úshin sıfrly bilimniń kemshilikteri kedergi keltirip otyr.
Pandemııa bastalǵaly mektep jasyndaǵy balalar arasynda mazasyzdyq, depressııa jáne ózin ózi zaqymdaýdyń kúsheıgeni anyqtaldy. Synypqa barmaǵan balalarda jalǵyzdyq sezimi kúsheıip, bir nársege den qoıýy qıyndap, oqýdan sharshaý deńgeıi joǵarylaǵany baıqalady. Bul problemalar mektepter jabyq bolǵan saıyn ulǵaıa túsedi.
Mektepterdiń jabylýy sonymen qatar fızıkalyq belsendiliktiń tómendeýine, durys tamaqtanbaýǵa, uıqynyń buzylýyna ákeldi. Keı balaǵa úıde kóp ýaqyt ótkizý otbasylyq zorlyq-zombylyqqa dýshar bolýy yqtımaldylyǵyn joǵarylatady. Sol sekildi ekranǵa telmirý de ınternettiń zııanyn kúsheıtedi. Mektepter jabylǵandyqtan, zorlyq-zombylyq pen psıhıkalyq densaýlyq máselelerin anyqtaý men habarlaýdyń mańyzdy orny da jabyldy.
Azııadaǵy damýshy elderdiń jartysyna jýyǵynda pandemııa kezinde mektepter 200 kúnnen astam ýaqyt esikterine qulyp saldy. Sondyqtan óńirdegi memleketter mektep jasyna deıingi jáne bastaýysh mekteptegi balalardyń oqý jáne matematıkalyq daǵdylarynyń ádettegi deńgeıden tómendeýine, sondaı-aq osal toptaǵy balalar men olardyń qurdastary arasyndaǵy aıyrmashylyqtyń alshaqtaýyna daıyndalýy kerek.
Azııa damý banki mektepterdiń uzaq ýaqytqa jabylýyna baılanysty kelgen shyǵyn saldarynan zardap shekken oqýshylardyń bolashaqtaǵy eńbek ónimdiligi men ómir boıǵy tabysy aıtarlyqtaı tómendeıtinin eskertedi. Osy shyǵyndardyń jalpy quny 1,25 trıllıon dollarǵa baǵalanyp otyr. Bul aımaqtyń 2020 jylǵy ishki jalpy ónim kóleminiń 5,4 paıyzyna teń. Pandemııaǵa deıin de 2030 Turaqty damý maqsatyna kirgen bilim berý salasyndaǵy mindetti oryndaý qıyn bolatyn. Endi IýNISEF pen IýNESKO-nyń esepteýinshe, osy maqsattarǵa jetý úshin óńirdegi elderdiń bilim berý salasyna bóletin bıýdjeti eń kemi 7 paıyzǵa ósýi kerek.
Mektepterdiń jabylýynan keletin shyǵyndardyń anyq ekenine qaramastan, kóptegen el áli de oqýdy jalǵastyrýdan qorqyp, bilim ordalaryn qaıta ashýdan bas tartyp otyr. Biraq dál qazir Covid-19 jáne balalar týraly biletinimizdi qaıta qarap, mektepterdi qaýipsiz túrde ashýǵa jumyldyrýǵa nazar aýdarýymyz kerek.
Dúnıe júzinde balalar arasynda koronavırýs juqtyrý deńgeıi óte tómen. Bastaýysh mektep jasyndaǵy jáne odan kishi jastaǵy balalar aýrýdy juqtyrý qaýpi tómen toptardyń qataryna jatady. Olar Covid-19 juqtyrǵanda da eresekterge qaraǵanda, dertti jeńil ótkizedi (sondyqtan olardyń aýrýhanaǵa jatqyzylǵan nemese ólimi týraly derekter bolmashy ǵana). Al Koreıada balalarǵa jasalǵan zertteý Covid-19 juqtyrǵan balalardan vırýstyń taralý yqtımaldylyǵy az ekenin kórsetti.
Qysqasha aıtqanda, bastaýysh mektepter, mektepke deıingi mekemeler jáne balalardy erte damytý ortalyqtary qaýipsizdik sharalaryn durys saqtasa, naýqastyń taralýy ekitalaı. Sondaı-aq vırýstyń taraý deńgeıi qorshaǵan ortaǵa sáıkes keletini anyqtaldy.
Osy oraıda erekshe eskeretin jaǵdaıdyń biri – orta mektep (joǵary synyptar). Munda bastaýysh synyptarǵa qaraǵanda, epıdemııanyń taralý aýqymy keń. Jasóspirimder vırýsty eresekter sekildi taratatyndyqtan, orta mektepterdiń ishinara jabylýyn qaldyrý qajet. Biraq buǵan sońǵy shara retinde, el ishinde vırýstyń taralýy kúsheıgende ǵana júgingen jón. Mektepter ýaqytsha jabylǵanda, basqa qoǵamdyq deńgeıdegi densaýlyq saqtaý men áleýmettik sharalarmen birge jasalýy kerek.
Jalpy alǵanda, mektepterdiń, ásirese mektepke deıingi jáne bastaýysh mektepterdiń qaıta ashylý qajettigin búkil derek kórsetip tur. Bul balalardy erte damytý ortalyqtaryna da qatysty. Qaýip nóldik deńgeıde degen uǵym joq. Biraq tıimdi basqarý strategııasy arqyly qaýipti azaıtýǵa bolady. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń pandemııa kezinde jumys isteıtin mektepter týraly nusqaýynda koronavırýstyń juǵýy men taralýyn azaıtýǵa arnalǵan birneshe shara bar. Olarǵa jeke gıgıena erejeleri, maskany durys qoldaný, áleýmettik araqashyqtyq, jetkilikti jeldetý, ústel ústin únemi tazartý jáne zararsyzdandyrý kiredi. Synypta da, mektepten tys jumystarda da osyǵan saı áreket etý úshin ata-analarmen jáne balalarmen naqty jáne dáıekti baılanys jasaý da asa mańyzdy.
Saıasatkerler sonymen qatar qoǵamda vırýstyń taralý deńgeıi, ınfeksııalardyń kóbeıýine jol bermeý sekildi faktorlarǵa qosa, jergilikti jaǵdaıdy eskerip, mektepte oqytýdy qalpyna keltirýdi qarastyrǵany jón. Keıbir jerde densaýlyq saqtaý jáne bilim berý qyzmetteri qajetti qaýipsizdik sharalaryn iske asyrý úshin qosymsha qarajatqa muqtaj.
Atalǵan sharalardyń bárine qyraǵylyqpen qarap, qaýipsizdikti saqtaý óte mańyzdy. Bul tek mektepter úshin ǵana emes, sonymen qatar koronavırýspen kúreste, onyń ishinde vırýstar men mýtasııalardyń órship, taralýyna jol bermeýge baǵyttalǵan keń aýqymdy kúsh-jigerimiz úshin de ózekti.
Jaqsy jańalyq, mektepterdiń qaıta ashylýy vaksınanyń bolýyna baılanysty emes. Biz dál qazir turaqty «jańa qalypqa» umtylýymyz kerek. Balalardyń mektepke barý qaýpi salystyrmaly túrde tómen bolsa, olardy óz synyptaryna kirgizbeýdiń saldary aýyr ári aýqymdy. Mektep esigin qaıta ashatyn kez keldi.
Takeshı KASAI,
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń Batys Tynyq muhıty boıynsha aımaqtyq dırektory,
Karın HÝLShOF,
IýNISEF-tiń Shyǵys Azııa jáne Tynyq muhıty boıynsha aımaqtyq dırektory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
