Aqtóbe oblystyq Memlekettik kirister departamentiniń basshysy Amanjol Jahanovtyń habarlaýynsha, departament qyzmetkerleri ótken jyly salyqtan jaltarýshylarǵa baqylaýdy kúsheıtý arqyly bıýdjetke 4,5 mlrd teńge qosymsha qarjy túsirgen. 2021 jyldyń birinshi toqsanynda oblystyq bıýdjet salyq bazasynyń keńeıýinen 1,2 mlrd teńgege tolyqty. Iri kásiporyndardyń salyq bazasyn qaıta tekserý nátıjesinde 1340 kompanııadan bıýdjetke qosymsha 100 mln teńge tústi. Pandemııa kezindegi shekteýlerge, taýar qozǵalysynyń báseńdeýine qaramastan aqtóbelik 2160 kásiporyn ótken jyldy oń ósimmen aıaqtap, taýar aınalymyn arttyrýy nátıjesinde jergilikti bıýdjetke qosymsha 500 mln teńge túsirgen.
Al aýyldyq okrýgter bıýdjetin búginde jeke adamdardan túsken múlik, jer, kólik salyqtary ǵana quraıdy. О́ıtkeni kóptegen aýyldardyń ınfraqurylymy álsiz, turǵyndarynyń ekonomıkalyq belsendiligi tómen, tabysty sharýashylyq sany da az bolyp tur. Qazirgi ýaqytta aýyldyń berekeli turmysy ondaǵy sharýa qojalyqtarynyń belsendiligine baılanysty. Bul jerde sharýalar tirliginiń alǵa basýyna olardyń mal, egis ónimderin sata alýy, sýbsıdııa alý múmkindigi, jaıylym máselesiniń zańdy sheshilýi tikeleı áser etedi. Eldi mekenderde shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysandary kóbeıgen jaǵdaıda ǵana kez kelgen aýyl órkendeı alady. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý máselesi de ınfraqurylymdar tartýmen baılanysty bolyp otyrǵany ras. Osy jaǵynan bıyl 800 aýyldyq okrýg ákimin saılaý eldi mekenderdiń sharýashylyq belsendiligine jol ashady degen úmit bar. О́ıtkeni aýyldardyń kórkeıýi ózderi tańdaǵan ákimderdiń iskerligine, uıymdastyrýshylyq qabiletine tikeleı baılanysty bolatynyn el jaqsy túsinedi.
Aqtóbe oblysynda jergilikti bıýdjet bazasyn toltyrýda biraz kemshilikter bar. Birinshiden, áli kúnge deıin óńirdegi birqatar jumys berýshiler eńbekaqyny «konverttegi jalaqy» tásilimen tólep otyr. Bul – eń aldymen kásiporyndardyń salyqtan jaltarýy, taýar aınalymynyń deńgeıin jasyrý áreketiniń kórinisi. О́tken jyly oblystaǵy 904 mekeme 3600 qyzmetkerine elimizdegi eń tómengi jalaqy kóleminde eńbekaqy tólegen. О́ńirdegi iri salyq tóleýshiler – munaı-gaz sektory men taý-ken óndirisi bolsa, odan keıingi orynda araq-sharap zaýyttary tur. Soǵan qaramastan taý-ken, munaı-gaz sektorynda jumys isteıtin aqtóbelikterdiń ortasha eńbekaqysy elimizdiń batys oblystaryndaǵy áriptesterimen salystyrǵanda eń tómengi orynda. Oblystyń bas salyqshysy Amanjol Jahanovtyń málimetine qaraǵanda, munaı-gaz, taý-ken salasyndaǵy aqtóbelikterdiń ortasha jalaqysy 321 myń teńgege teń. Salystyrmaly túrde qaraǵanda, Atyraýdaǵy osy salanyń eńbekkerleri – 970 myń, Batys Qazaqstan oblysynda – 1 mln 61 myń, Mańǵystaýda 735 myń teńge jalaqy alady.
Ekinshiden, Aqtóbe oblysynda jumys isteıtin 19 shıkizat óndirýshi kásiporynnyń salyq tólemderi jergilikti bıýdjetke túspeı keledi. О́ıtkeni bul mekemelerdiń kópshiligi Aqtóbede tirkelmegendikten, jergilikti bıýdjetke salyq tólemeıdi. Osy nysandar Aqtóbe oblysynda qaıta tirkeýden ótse, oblystyq bıýdjet 500 mln teńgege tolyǵar edi.
Úshinshiden, oryndalmaǵan jumystar boıynsha salynatyn aıyppuldar kólemin arttyrý kerek. Bul der kezinde jumysty oryndamaǵan zańdy tulǵalardyń belsendiligin kúsheıtý úshin de qajet. Qurylystary birneshe jylǵa sozylǵan nysandarǵa jaýapty zańdy tulǵalardy oblystyq sáýlet-qurylys baqylaý basqarmasy anyqtap, jaýapkershilikke tarta bastady. Máselen, ótken jyly qurylysy uzaqqa sozylyp ketken 525 nysanǵa jaýapty zańdy tulǵalarǵa 260 mln teńge somasynda aıyppul salyndy. Al bıyl jyl basynan beri qabyldaý aktisinsiz paıdalanýǵa berilgen 45 nysan anyqtalyp, onyń ıelerine 27 mln teńge aıyppul salyndy.
Qaı kezde de bıýdjettik túsimderdiń oryndalýyna áser etetin negizgi faktor – salyq tóleýshilerdiń jaýapkershiligi bolsa, pandemııa kesirinen óńirdegi kásipkerlik nysandary ońala almaı keledi. Meıramhana men dámhanalar, balalar oıyn zaldary, basqa da shaǵyn kásipkerlik nysandarynyń jumysyn toqtatýy osy saladaǵy kásipkerlerdiń kásibin turalatty. Toıǵa tapsyrys bolmaǵandyqtan kıim, meıramhana jabdyqtaryn tigetin shaǵyn ateleler, beıne-foto stýdııalar tapsyryssyz qaldy. Aqtóbe oblysy bas salyqshysynyń esebine qaraǵanda, 2021 jyly óńirdegi 13 myń shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysandarynyń kúıreýinen jergilikti bıýdjetke 9 mlrd teńge salyq túspeıdi. Oǵan qosa shaǵyn jáne orta kásipkerlik qyzmetin tekserýge úsh jylǵa moratorıı jarııalanýy kásipkerlerge bir jaǵynan kómek bolsa, ekinshi jaǵynan salyqtan jaltaratyndar úshin aılaly ádis.
2020 jyly óńirde tirkelgen 1257 kásiporyn nóldik deńgeımen deklarasııa tapsyrdy. Al bıylǵy jyldyń 10 sáýirinde toqsandyq deklarasııany 463 nysan kásipkerleri de osyndaı deńgeımen tapsyrdy. Osy jaǵdaı bıylǵy jyldyń alǵashqy tórt aıynda 500-ge jýyq jeke kásipkerlik nysanynyń tabyssyz qalǵanyn ańǵartady. Alaıda nóldik deńgeımen salyq deklarasııasyn tapsyrsa da, keıbir kásipkerlik nysandary elektrondy taýar aınalymdaryn júrgizip kelgen. Kásipkerlerdiń aqsha aınalymyn baqylaý arqyly salyq qyzmetkerleri memleketke bir tıyn da salyq tólemeı-aq elektrondy tólemdermen jumys júrgizetin 600 zańdy tulǵanyń esep-shotyn buǵattady. Sonymen qatar salyq departamenti mamandary óńirdegi 49 kásipkerlik nysan basshysy – narkologııalyq jáne júıke aýrýlary mekemelerinde esepte turǵan naýqastar ekenin anyqtady. Qazir osy is boıynsha qylmystyq is qozǵalyp, óz áreketterine jaýap bere almaıtyn naýqas jandardyń atyna kásipkerlik nysandaryn rásimdegenderdi anyqtaý jumystary júrgizilip jatyr.
Memlekettik satyp alýǵa qatysqandar da salyqtan jaltarýdyń túrli joldaryn tabady. Sonyń bir dáleli, 2019 jyly Aqtóbe oblysynda 200 mlrd teńge somasynda memlekettik satyp alýǵa qatysqan 210 zańdy tulǵa kirisinen salyq tólemegen. Kiristi az kórsetý arqyly tabysty jasyratyndar qalaı áreket etedi? Máselen, memlekettik satyp alýǵa qatysyp, jyldyq kirisi 873 mln teńgege jetken zańdy tulǵa bir jylda 17 mln teńge ǵana salyq tólegen. Bul jerdegi 26 qyzmetkerdiń jalaqysy 55 myń teńgeden, mekemeniń salyqtyq júktelimi 2 paıyzdan aspaıdy. Taǵy bir mysal, memlekettik satyp alýǵa qatysqan ekinshi bir zańdy tulǵanyń jyldyq taýar aınalymy 6 mlrd teńge bolsa da bıýdjetke tólegen salyǵynyń mólsheri – nebári 200 mln teńge. Osy kásiporyn basshysy 75 qyzmetkerine 59 myń teńgeden jalaqy tóleıdi. Úshinshi mysal: jyldyq kirisi 759 mln teńgege jetken zańdy tulǵa bıýdjetke 157 mln teńge salyq aýdaryp, qyzmetkerlerine ortasha eseppen 102 myń 700 teńgeden jalaqy tólep otyr. Sońǵy mysaldaǵy kásiporynnyń salyqtyq júktelimi 20 paıyzdy quraǵan. Osydan kórinip turǵandaı, jylda memlekettik satyp alýǵa qatysyp, qurylys nysandaryn salatyn zańdy tulǵalar ártúrli salyq júktelimin kórsetip keledi. Osyndaı zańsyz árekettermen salyqtan jaltarǵandardyń kesirinen bıýdjet edáýir salyq tóleminen aıyryldy. Aıta ketý kerek, 2019 jyly memlekettik satyp alýǵa qatysqan óńirdegi 122 kompanııanyń 1202 qyzmetkeri eń tómengi jalaqy alyp kelgen. Bıyl memlekettik satyp alýǵa qatysýshylardyń tólegen salyq koeffısıenti 4 paıyzdan kem bolmaýy kerek degen talap josyqsyz merdigerlerdiń jolyn kesedi degen úmit bar. Bir sózben aıtqanda, salyqty 4 paıyzdan az tólegen kásiporyndar memlekettik satyp alýǵa qatysa almaıdy. Salyq qyzmetkerleri jalǵan esep-shottar jasaý arqyly tólem júrgizgen memlekettik satyp alýǵa qatysqan 42 zańdy tulǵany anyqtap, bıýdjetke 5,5 mlrd teńge qosymsha tólem túsirdi. Bul jerde munaı-gaz, taý-ken óndirisinde jumys isteıtin kompanııalar ózderimen enshiles kompanııalar qurý arqyly salyqtan jaltaryp, memlekettik satyp alýǵa tek ózderi ǵana qatysatyndaı ádis oılap tabýynda bolyp otyr. Bul jerde de taýar satyp alý men qyzmetke tólemder jalǵan esep-shottar arqyly júrgizilip, qarjyny aınalymnan syrtqa shyǵaryp otyrǵandar jıi kezdesedi. Munyń bári kóleńkeli ekonomıkanyń kólemin ulǵaıtýǵa jol ashatyny sózsiz.
Pandemııadan týyndaǵan qıynshylyqtar, bıýdjet túsimderiniń azaıýy óńir ekonomıkasyndaǵy qaltarysta qalǵan qosymsha rezervterdi anyqtaýdy kún tártibine ákeldi. Anyǵy – pandemııanyń kesirinen paıda bolǵan qıyndyqtardy jyl sońyna deıin jeńý úshin bıýdjet ashyqtyǵy men salyq túsimderiniń kóbeıýi mańyzdy bolyp tur.
Aqtóbe oblysy
