Halyqaralyq qoǵamdastyq úshin úlken mańyzǵa ıe mundaı kezdesý jyl saıyn ótkenimen, bıylǵy jıyn burynǵydan ózgerek. О́ıtkeni búkil álem bir jyldan astam ýaqytqa sozylǵan jahandyq daǵdarystan shyǵyp, boıyn jaza bastaǵanǵa uqsaıdy. Muny G7 sekildi joǵary deńgeıdegi kezdesýdiń alǵash ret onlaınnan oflaınǵa aýysyp, betpe-bet ótýinen baıqaýǵa bolady. Álde damyǵan elder basshylary osylaısha jappaı vaksınalaýdyń tıimdi tásil ekenin is júzinde kórsetkeni me bul? Bir sózben aıtqanda, indetke qarsy ekpe alǵan kóshbasshylar maskasyz sýretke túsip, Anglııanyń jaǵalaýynda júzdesip, arqa-jarqa bolyp qaldy. Odan bólek, bul oqıǵa halyqaralyq saıasat pen ekonomıkada asa yqpaldy AQSh-tyń jańa prezıdenti Baıdenniń topqa qosylýymen erekshelendi. Burynǵy prezıdent Donald Tramptyń tosyn pikirleri men daýly sheshimderi áriptesterin tyǵyryqqa tiregenin eskersek, bul kezdesý alpaýyt elderdiń aldaǵy ózara yntymaqtastyǵy qalaı órbıtinin kórsetip berdi.
Úsh kúndik sammıtke Ulybrıtanııa, Kanada, Fransııa, Germanııa, Italııa, Japonııa jáne AQSh memleketteriniń basshylary men Eýroodaqtyń atynan Eýropalyq komıssııa men Eýropalyq keńes prezıdentteri qatysty. Sonymen qatar bıyl Úndistan, Ońtústik Koreıa jáne Aýstralııanyń tájirıbe almasýǵa shaqyrylǵanyn aıta ketý kerek.
Sammıttiń nátıjesinde jarııalanǵan resmı qujatta densaýlyq saqtaý, ekonomıka, qorshaǵan ortany qorǵaý salalaryndaǵy máselelerge basymdyq berilgen. Basty nazarǵa alynǵan bul máseleler damyǵan elderdi ǵana emes, jahandy alańdatqan saýaldar dep baǵalanyp otyr.
Máselen, pandemııamen kúres – sońǵy jyldaǵy barlyq úkimet pen memleket basshylarynyń kún tártibindegi mańyzdy is-sharalardyń biri ekeni belgili. Sol sııaqty «Úlken jetilik» sammıti bul máseleni kún tártibiniń basyna qoıdy. Onda ujymdyq maqsat retinde 2022 jyly pandemııany toqtatý máselesi aıqyndaldy. Kóshbasshylar kelesi jyly indetti tolyǵymen joıý úshin álem turǵyndarynyń kem degende 60 paıyzyn vaksınalaý kerektigin alǵa tartty. Ol úshin jıynǵa qatysýshylar kedeı elderge bir mıllıard COVID vaksınasyn berýge ýáde berdi. Odan bólek, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymyn reformalaý men nyǵaıtý jáne vaksına tabý men emdeýge ketetin ýaqytty 100 kúnge deıin qysqartýǵa umtylý sekildi sharalar da aıtyldy. Bul adamzattyń aldaǵy indetterge daıyn bolýyna tikeleı qatysty. Kez kelgen belgisiz indetti anyqtap, emdeýde jáne vaksınasyn az ýaqytta tabýda kóshbasshy elderdiń qosar úlesi zor dep esepteıdi sammıtke qatysýshy taraptar.
Pandemııamen qatar, memleketter ekonomıkalyq daǵdaryspen betpe-bet kelgeni belgili. Osy oraıda Baıdenniń ekonomıkany yntalandyrýdy jalǵastyrý týraly pikirin ózge memleket basshylary qoldady. Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Borıs Djonson 2008 jylǵy ekonomıkalyq daǵdarystan sabaq alý kerektigin basa aıtty. «Biz sońǵy ekonomıkalyq daǵdarystyń qatelikterin qaıtalamaýymyz kerek, qoǵamnyń barlyq bóligi qalpyna birdeı kelýi kerek», dedi Djonson. Bul – ekonomıkany barlyq jerde birdeı qalpyna keltirý úshin memleketten bólinetin qarjy kóbeımese, azaımaıdy degen sóz. Bul pikirdi qatysýshylardyń barlyǵy qoldady.
Salyq máselesinde de úlken ózgerister boldy. G7 qarjy mınıstrleri ótken aptada Londonda jahandyq salyq rejimin qatańdatýǵa negiz bolatyn tarıhı kelisimge qol qoıǵan. Facebook, Amazon sekildi iri kompanııalar tabysy boıynsha barlyq elde salyq tóleýi tıis. Bul burynǵydaı shtab páterin tabys salyǵy tómen elderdiń birine ornalastyryp, tólemnen jaltaratyn bızneske tosqaýyl bolmaq.
Ekonomıkaǵa kelgende bul kezdesýde Qytaı máselesiniń kóteriletini beseneden belgili bolǵan. AQSh prezıdenti Baıden Qytaıdyń keıbir áreketterin synǵa alyp, shara qoldanýdy usyndy. Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, Qytaıdyń vaksına saıasaty sekildi jobalarynyń «jasyryn paıdany» kózdeıtinin aıtqan kóshbasshylar turmysy tómen elderge balama retinde joǵaryda aıtqan bir mıllıard doza vaksına berýdi uıǵardy.
Odan bólek, jıynda Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» jobasy da nazarǵa ilikti. Qytaıdyń áreketterine shúılikken AQSh jaýap retinde osy jobaǵa uqsas bastama usynyp otyr. Dese de G7-niń keıbir qatysýshylary, sonyń ishinde Italııanyń premer-mınıstri, G20-nyń qazirgi tóraǵasy Marıo Dragı Djo Baıdenge Qytaımen básekelestikti Klımattyq daǵdarys sııaqty basqa da mańyzdy másele boıynsha yntymaqtastyqqa kedergi keltirmeıtindeı etip júrgizýge shaqyrdy. Jalpy, Baıden Qytaı men Reseıdi eń yqpaldy elder arasynda taǵy bir «sybap alǵysy» kelgendeı áser qaldyrdy. Sársenbide Baıden men Reseı prezıdenti Pýtın alǵash ret Jenevada kezdesetinin eskersek, osy apta saıası sahna aıtýly oqıǵalarǵa toly bolǵaly tur.
Sammıttiń qorytyndy qujatynda Reseıge de arnalǵan joldar bar. «Úlken jetilik» soltústiktegi kórshimizdiń keıbir daýly máselelerge qatysty is-áreketin túsindirip, halyqaralyq adam quqyqtary salasyndaǵy mindettemelerin oryndaýǵa shaqyryp otyr. Sol sekildi jahandyq beıbitshilikke qaýip tóndirgen ózge de aımaqtar men memleketter máseleleri de aıtylǵan.
Jıynda kóterilgen kelesi mańyzdy másele klımatqa qatysty boldy. Qansha jaýyr bolǵan taqyryp ekenine qaramastan, máseleniń ózektiligi munymen toqtamaıtyn túri bar. Basty máselelerdiń biri damýshy elderde kómirdi paıdalanýdy azaıtý bolyp tur. «Úlken jetilik» 2009 jyly qabyldanǵan klımattyń ózgerýine qarsy is-qımyldy jandandyrýǵa kelisti, kedeı elderdegi qaldyqtardy azaıtýǵa kómektesý úshin jylyna 100 mıllıard dollar berý mindettemesin qaıta qolǵa aldy. Jalpy, osy máselege qatysty batyl sheshimder aıtylǵanymen, sarapshylar onyń barlyǵynyń oryndalýyna qazirdiń ózinde kúmánmen qarap otyr. Sebebi usynys bolǵanymen, mindetti oryndaýshy men tolyqqandy aqparat joq.
Sonymen, sammıt nátıjesi boıynsha qandaı da bir áreket bola ma degenge kóbi kúmánmen qaraıdy. Álem kóshbasshylarynyń ózge de kezdesýleri sekildi, «Úlken jetilik» te ýádeden aspaıdy degen synı pikir kóp. Sarapshylar sammıttiń qorytyndy qujatyndaǵy máselelerdiń osyǵan deıin de talaı ret aıtylǵanyn alǵa tartady. «Qujatta naqty belgilengen mindetteme joq, barlyǵy jalpylama» degen de pikir kezdesip jatyr. Odan bólek, synı pikir bildirýshiler jahandyq máselelerdi sheshýde ústel basynda Qytaı, Reseı sekildi iri memleketterdiń bolmaýyn da negizge aldy.
Sammıt kúni Qytaı elshiliginiń Londondaǵy ókili osyǵan uqsas pikir aıtty. «Ǵalamdyq sheshimder shaǵyn quramda qabyldanatyn kúnder artta qalǵan», degen syńaıdaǵy pikirmen Qytaıdyń qarsylyǵyn bildirdi.
Sonda sammıttiń qandaı mańyzy bar? Usynystardan bólek, bir jyl boıy betpe-bet kelissóz júrgizbegen Batys kóshbasshylary úshin bul – úlken múmkindik. AQSh prezıdenti Baıdenniń joǵary deńgeıdegi kezdesýde ózge áriptesterimen yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan jol, Tramp bıligi alystatqan keıbir baılanysty qaıta ornatqan sát. Al Ulybrıtanııa úshin Breksıtten keıin halyqaralyq saıasattaǵy tolyq derbestigin tanytqan kezdesý boldy.
