Qandaı ákim jurtqa jaqyn?

Buryn qalaı boldy?

Anyǵynda, saıası júıe aýyldyq okrýg ákim­de­ri­niń joǵarydan taǵaıyndalýynan birtindep bas tartyp kele jatyr dese bolady. Alǵashqy ákim saılaýy 1999 jyly bastalǵan eken. Tájirıbe júzinde qolǵa alǵan is-sharanyń nátıjesi naqtylana túsip, 2017 jyly birqatar eldi mekende saılaý ótken bolatyn. Iаǵnı sol jyly Aqmola oblysy boıynsha 136 aýylda, Aqtóbe oblysyndaǵy 77 aýylda, Almaty oblysyndaǵy 129 aýylda, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy 131 aýylda, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy 95 aýylda, Qaraǵandy oblysyndaǵy 129 aýylda, Qyzylorda oblysyndaǵy 72 aýylda, Mań­ǵys­taý oblysyndaǵy 26 aýylda jáne Soltústik Qa­zaq­stan oblysyndaǵy 138 aýylda aýyl ákim­de­ri saılanǵan eken. Sonyń nátıjesinde aımaqtar boıynsha 1 413 adam aýyldyq, kenttik okrýg ákimi atanǵan.

Osy oraıda sol ótken saılaý júıesi jaıly aıta ketken oryndy. О́ıtkeni bul kezde ákimderdiń kandıtatýrasyn aýdandyq ákimdikter usynyp, olardy tańdaý erki máslıhat depýtattaryna berilgen bolatyn. Toqeterin aıtqanda, ótken saılaý kezinde aýyl turǵyndary óz qa­la­ýyn bildirip, azamattyq tańdaý quqyn bil­di­re al­mady. Al halyq qalaýlylarynyń tań­da­ýymen ákim oryntaǵyna otyrǵan kóptegen azamat kóp uzamaı basqa laýazymdy qyzmetke aýysyp nemese ókilettigin tapsyrdy. Jáne olardyń bul áreketi úshin eshqandaı jaýap­kershilik talap etilmeıtin. Al aýyldaǵy bel­sen­di azamattardyń ózin ózi usyný quqyǵy týraly eshteńe aıtylmaıtyn da. Tipti sol tusta tańdaýshylardyń kópshilik daýysyn alǵan laýazym ıeleriniń qaısybiri oryntaqqa otyrysymen isti bolyp, jemqorlyqqa qatysty qylmystyq jaýapkershilikke de ilikti. Máselen, Almaty oblysy, Kóksý aýdanyndaǵy Balpyq bı kentiniń ákimi bolyp saılanǵan azamattyń az ýaqyttan keıin basy daýǵa qalǵany áli umytyla qoıǵan joq. Ony arnaıy qyzmet zańsyz sheshim shyǵarý úshin para alyp jatqan jerinen quryqtaǵan bolatyn.

О́kinishke qaraı, buǵan deıingi kezeńderde ótken saılaý barysynda halyq arasynan shyqqan tańdaýshylar da, máslıhat depýttarynyń daýys berýi de aýyl turǵyndarynyń ákimderge qatysty naqty qalaýy men talabyn anyqtaı alǵan joq. Endigi úmit – bıylǵy saılaýda.

Bıyl ne ózgerdi?

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. Endi aýyl ákimin tańdaýda ár turǵyn tikeleı daýys berý quqyn qoldana alady. Sondaı-aq aýyl ákimi laýazymyna azamattardyń ózin ózi usynýyna jol ashyldy. Munan bólek, zańǵa engizilgen ózgeriske sáıkes endi saılaý bıýl­le­ten­derine «bárine qarsymyn» degen jeke baǵana en­giziledi.

– Zańnamaǵa engen ózgeris boıynsha endi aýyldaǵy turǵyndar óz-ózderin usyný quqyǵyna ıe boldy. Bul – aýyl ákimderin saılaýdaǵy jańa tásil. Ekinshiden, saıası partııalar ózderiniń quramynan kandıdat usyný quqyǵyn paıdalana alady. Al osy aıtylǵan eki tásil boıynsha usynylǵan kandıdattardyń sany jetpese, jergilikti jerdegi aýdan ákimi sol aýylda turatyn qoǵamdyq belsendilermen, turǵyndarmen kelise otyryp, taǵy bir úmitker usyna alady, – deıdi saıası reformanyń júzege asýy jaıynda bergen túsiniktemesinde Ulttyq ekonomıka mınıstr­li­gi О́zin ózi basqarýdy damytý departamenti dırektorynyń orynbasary Mırjan Imanbaev.

Buıyrsa, aldaǵy ýaqytta osy aıtylǵan tártip boıynsha tutas eldiń túrli deńgeıdegi  2 345 ákimi saılanýy tıis. Bul maqsatqa respýblıkalyq bıýdjetten 18 mlrd teńgege jýyq qarjy qaras­ty­rylǵan. Alǵashqy lekte, ıaǵnı osy kúzde 836 aýyldyń turǵyndary óz ákimderin saılaıtyn bolady. Buǵan 5 mlrd teńge shamasynda qarjy jumsalatyn kórinedi.

Aýyldyqtar saılaýǵa daıyn ba?

El ishinde aýyl ákiminiń saılaýyna qatysty naqty pikir áli de qalyptasa qoımaǵanǵa uq­saı­dy. Biraq belsendi azamattar tarapynan qozǵalys bar. Al atqarýshy organ tarapynan uıymdastyrý jumystary júrgizilýde. Ol boıynsha aýyldyq okrýgterdegi saılaýshylar tizimi, halyq sany, partııa músheleriniń sany, halyqtyń sapalyq quramy, aýyldyq okrýgterdegi saılaý ýchaskeleriniń sany naqtylanýda. Mysaly, Almaty oblysynyń Kóksý aýdanynda saılaýǵa qatysty daıyndyq jumysy qyzý júrip jatyr.

– Eń aldymen el Prezıdentine halyqty jergilikti basqarý júıesine belsene aralasýǵa múmkindik bergeni úshin alǵysymdy bildirgim keledi. Ekinshiden, saılaýǵa qatysýǵa nıet bil­di­rý­shiler az emes, demek bul ózgeristi aýyl azamat­tary kútip júrgeni anyq. О́zgergen talap bo­ıynsha aýyl ákiminiń saılaýy daýys berý ótetin sátten 40 kún buryn jarııalanyp, is basyndaǵy ákimniń ókiletti merzimi aıaqtalǵanǵa deıingi 10 kún ishinde ótýi tıis. Jalpy saılaý naýqanynyń merzimi 30 kúndi quraıdy. Qazir osy máseleniń mán-jaıyn anyqtap alǵysy keletin azamattar bar. Ári úmitkerler saılaý jarnasyn tóleýi kerek, al aýyl ákimderiniń tikeleı saılaýyn qarjy­lan­dyrý jergilikti bıýdjet arqyly júzege asady. Aýdan boıynsha alǵashqy saılaý tamyz aıyn­da ótýi kerek, – deıdi «Nurly Kóksý» gaze­ti­niń bas redaktory, aýdandyq máslıhat depýtaty Aıgúl Aımanbekova.

Jalpy bıyl bul aýdanda 6 aýyldyq okrýg ákimniń ókiletti merzimi aıaqtalady. Tamyz aıyn­da Aınabulaq, Jarlyózek, Qabylısa jáne Muqan­shy aýyldyq okrýgteriniń ákimderin saılaý jos­par­lansa, qyrkúıekte Muqyry jáne Musabek aýyldyq okrýgteriniń turǵyndary óz basshylaryn tańdap, tikeleı daýys beretin bolady.

Aýyl ákimi bolýǵa kim laıyq?

Osy jerde aýyldy basqarýǵa laıyqty tulǵaǵa qandaı talap qoıylýy tıis degen zańdy saýal týyn­­daıdy. Árıne, kórsetilgen talap erejesine sáıkes aýyl ákimdiginen úmitker adamnyń jasy jıyr­ma beske tolýy shart. Budan bólek, kandı­dat­qa biliktilik talaby qoıyldy. Sondaı-aq azamattar óziniń buryn sottalmaǵanyn jáne júıke aýrýy men narkologııalyq aýrý boıynsha esepte tur­maı­tyny jóninde anyqtama ótkizýi kerek. Alaıda bul jerdegi basty talap úmitkerdiń aýyl tur­ǵyndary aldyndaǵy bedeli men abyroıy bolsa ke­rek. Áıtpese, halyq ózi senbeıtin ákimdi tań­dap, jumys isteýge múmkindik bere qoımasy anyq. Bıyl dál osyndaı jaǵdaı Almaty oblysyn­da boldy da.

Oqıǵa Kegen aýdany Shyrǵanaq aýyldyq okrýginiń jańadan saılanǵan ákimi men aýyl turǵyndary arasynda órbigen. Aýyldyń burynǵy ákimi­niń ókiletti merzimi aıaqtalýyna baılanysty saılaý ótip, usynylǵan 3 kandıdattyń arasynan mem­lekettik qyzmette eki jyl istegen jas maman máslıhat depýtattarynyń tańdaýynan ótken bolatyn. Al turǵyndar jańadan saılanǵan ákimge qarsy shyǵyp, aýdandyq máslıhat depýtattary tańdaýynyń ádil bolmaǵanyn, sol sebepten bu­rynǵy ákimniń óz ornyna otyryp, jumysyn jal­ǵastyrýyn talap etken. Bul daýdyń aıaǵy áli kóringen joq, óıtkeni oblystyq deńgeıden ádilet tappaǵan jurt Prezıdent Ákimshiligine deıin aryzdanǵan bolatyn.

Árıne, aýyl ákimderin saılaýda kemshilikter bol­ýy ǵajap emes. Biraq zańdaǵy olqylyqtardan emes, jergilikti jerdegi saılaý barysynda bolýy múmkin. Menińshe, mundaı kemshilikter rýshyldyq pen jershildikten týyndaýy yqtımal. Biraq onyń da ózindik paıdasy bar, tájirıbe jınalady. Onyń ústine, bul – birinshi ret ótkizilip otyrǵan saılaý. Búgin ketken kemshilik keleside túzetiledi. Ákimdi saılaı bilgen jurttyń ketirýge de quqyǵy bar degendeı. Sóıtip halyq bul kezeńnen de ótedi. Eń bastysy, aýyl ákimderi uıqysynan oıanyp, joǵary jaqtan góri tómenge kóbirek qaraıtyn, tipti elge jaltaqtaıtyn bolady. Al halyqtyń tala­by men ákimniń jaýapkershiligi kúsheıgennen tek qana utamyz, – deıdi aqyn, Prezıdent janyndaǵy Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshesi Aýyt Muqıbek.

Almaty oblysy