Táýbe, búgin táýelsiz qazaq elimiz. О́kinishke qaraı, ótken ǵasyrda qyzyldar bıligi qazaq ultynyń rýhyn óshirý maqsatynda ultsyzdandyrý jyldarynda qanshama urpaqty teksizdikke jeteledi. Alaıda talaı zulmattan janyp-sónip qur súlderi qalǵan qazaq sarqyny ákelerimiz ben analarymyzdy kúretamyr salt dástúrinen ajyrata almady. Shirkin, qaıran qazaqtyń negizi, qalpy qandaı edi?!
Sol otbasy qundylyǵy, tárbıeniń bastaýy eń áýeli ene men kelinnen bastaý alady. О́ıtkeni ene men kelinniń taǵdyry – bir. Áýlettegi eń jýyq istes jandar. Búgingi kelin erteń ene, erteńgi kelin, bolashaq ene bolyp ómir jyljyp aýysqan saıyn, óz joly men sabaqtastyǵyn taýyp jalǵasa beretin úrdis. Ene men kelin bolmasa ómir jalǵaspaıdy. El óship qurıdy. Bul – tabıǵı zańdylyq. Basqa otbasynda tárbıelenip kelgen jas qyz-kelin jańa otbasyna oıdaǵydaı sińisip ketýi ońaı sharýa emes. Tek ár qazaq otbasynyń tárbıesinde qyz jat jurttyq, barǵan jerine «tastaı batyp, sýdaı sińsin» degen ataly sóz jasynan qulaǵyna quıylyp ósken qyz, kelin bolyp kelgen jańa ortasyna «tas túsken jerine aýyr», «marjan tússe mańdaıymnan, tary tússe tańdaıymnan» dep, bar nıetimen ózi bosaǵasyn kelin bolyp attaǵan úıdiń ata- enesin, qaınaǵasyn, joldasyn, qaınysyn, qaıynsińlisin jáne týǵan-týys, sol áýlettiń aǵaıyndaryn qurmetteıdi.
«Syılaı bilseń syıysasyń ini bop, Kinálasań ákeńniń de mini kóp» dep aqyn Imashqan Baıbatyruly aıtqandaı, atasyn ákesindeı, enesin anasyndaı jyly, ystyq yqylas, adal kóńilmen, naq shyn berilip, quraq ushyp ıilip turǵan kelindi kim jek kóredi. Qolǵa qonǵan balapan qustaı jas kelinniń kelgen jerine degen nıetin tanyǵan ene de, ystyq yqylas analyq meıirimmen tabaldyryq attaǵan kúnnen bastap, mápelep jastyǵyna janashyrlyqpen qamqorlyq jasap, bilmegenin bilgizip, ár nárseniń mán-jaıyn túsindirip, alǵa jetelep otyrady. «Jaqsy jerge túsken kelin – kelin, jaman jerge túsken kelin – kelsap» degen ras. Ene men kelin bir-birin túsinip, uǵysyp otyrsa, sol áýlet berik qamal ispetti. Ishtegi pysh-pysh ósek syrtqa shyqpaıdy. Syrttan sýyq sybys ishke kirmeıdi. Ene men kelin otbasyndaǵy, aǵaıyn arasyndaǵy usaq-túıek máseleden bastap, keıbir keleli iske de kelise pikirlesip, sheshisip otyrsa, eshkim burys dep bura tarta almaıdy. Sol úıdiń atasy da, azamaty da, aǵaıyn týysy da dán rıza. Jalpy, osy kúni aıta berse otbasyna baılanysty qıly-qıly hıkaıa, qıturqy, ospadar is-áreketter kóp. Aýrýyn jasyrǵan óledi, qaýiptiń aldyn alyp dabyl qaǵyp otyrýymyz kerek.
Ýys- ýys aqsha
Sándigúl deıtin boıjetken qyz jınalyp otyrǵan syrlastaryna: – Bir jaqsysy meniń súıgen jigitimniń ata-anasy, eshbir týysy joq. Tuldyr jalǵyz, ásirese bolashaq enem bolmaıtynyna óte qýanyshtymyn, – dep maqtanady. Syrlastary synaı qarap, Sándigúldiń súıgen jigiti baryn quptasa da, enesi joǵyna qýanyshyn quptaı almady. Qapelimde nendeı ýáj aıtarlaryn bilmeı, bir sát bógelip qalysty. Zeıindi Zerdegúl shydamady:
– Sándigúl, sonsha nege maqtandyń? «Qus ta qanatymen ushyp, quıryǵymen qonady». Jigittiń ini-qaryndastary bolsa biri – qanat, biri – quıryqtaı járdemshiń, aqylshy emes pe?! Ata – degen aıbarly bir tiregiń. Osy seniń anań joq pa? «Ene» degen – ana ǵoı. Ene meıirimine, qamqorlyǵyna ne jetedi, – dedi. Sándigúl:
– Anam bar bolǵanda qandaı, úlken saýdager. Ishten, syrttan taýar almastyryp, alqynyp alasapyran sharýamen júredi. Tabysy shash etekten. Otbasynda birigip otyryp as ishýge, keńesýge ýaqyt jetpeıdi. Áıteýir ákem ekeýmizge ýys-ýys aqsha tastaıdy. Úı sharýasyna jumysshy áıel jaldaımyz. Men as pisirip álek bolyp, ydys-aıaq tazalap, kir jýýǵa qolushyn tıgizbeımin. Keıinde súıgen jigitim ekeýimiz úılenip, jumysshy áıel jaldap, ózimiz emin-erkin ómir súremiz, – dedi. Sándigúldiń myna kózqarasyn estigende «qus uıada ne kórse, ushqanda sony iledi» degen halqymyzdyń qanatty sózi oıǵa oraldy.
Er jigit egip alar
egin emes
Eki jas úılengen soń, jańa túsken jas kelin óziniń órkókirek, ózimshil daǵdysymen jigitke shart qoıyp, onyń ata-anasymen birge turǵysy kelmeıtindigin aıtady. Jigitine:
– Bólek shyǵaıyq, jeke turaıyq, – dep únemi qyńqyldap, qabaǵyn ashpaı qarysa beredi. Kelinniń keleńsiz oıyn túsinip, amaly taýsylǵan ata-anasy jalǵyz ulǵa jıǵan-tergenimen ekeýin bólek shyǵarady. Bul jaǵdaıdy unatpaǵan kórshileri:
– Kelin-aý, seniń kúıeýiń úsh-tórt uldyń, bolmasa ekiniń biri bolsa, ata-eneń qýana-qýana otaý qylyp shyǵarar edi. О́lip-talyp kórgen, jan degende jalǵyz uly. Ata-anany ańyratyp, úıin qańyratyp, qalaısha bólek shyqtyń, – depti.
– Sheshesi kúıeýime anany sóıt, mynany búıt, – dep jumsaı beredi. Maǵan da aqyl aıtqysy bar. Men 15 jyl oqydym, óz aqylym ózime jetedi. Jigitime ne istetemin, ony ózim bilemin. Ol – meniń jigitim, – depti kelin shimirikpesten.
Kórshi: – Qaraǵym-aý, ol ul – sol ata-ananyń ómirge ákelip, aq sútin emizip, mápelep ósirgen jalǵyzy, ómiriniń máni, tirshiliginiń tireýi emes pe? Sen «meniń jigitim» deısiń. Er jigit sen egip ósirgen egin emes, túbin oıla degende, kelin sózden tosylypty. Jigit te óziniń jigersiz, ustamsyz usqynyna, oısyz omyrylǵanyna ókinipti.
Paryz
Bir kúni úıden erte shyǵyp kele jatsam, aýylymyzdaǵy bir kelin ashýly, alqynyp aldymnan shyqty.
– Erte elbeńdep qaıda barasyń? – desem:
– Atam men enem qolyndaǵy súmelegin úılendiremiz dep, meniń kúıeýimniń atyna kredıt aqsha alyp otyr. Bizge onyń ne qajeti bar?! Ol súmelek úılene me, qoıa ma, bizden aýlaq júrsin!.. Men mundaı qorlyqqa shydamaımyn. Olarǵa jaqsy bolsa, ulynan ajyrasyp keteıin, – dep julqyna jóneldi.
Enesi: – Men osy kelinniń qylyǵyna qynjylamyn. Bulardan biz ne aıadyq?! Endi keshe uldy úılendirýge úlken uldyń atyna kredıt alsaq, soǵan julynady. Báribir sol kredıtti shal ekeýimizdiń zeınetaqymyzben tóleımiz ǵoı. Mine, osyndaıda qazaqy tárbıemen ósken, adamı asyl qasıeti bar jeńgeleri qaınylary men qaıynsińlilerin ózderi úılestirip, úılenýine atsalysyp, tórkininen kelgen táýir kıimin qyzǵa kıgizip, óńdi jasaýyn da solardyń qajetine ala júgirer edi. Qazirgi myna kelinniń is-áreketi múldem ultymyzdyń ulaǵatyna jat qylyq. Bul kelin bile bilse, úılengeli otyrǵan qaınysy – kúıeýiniń artynan ergen jalǵyz inisi. Ony úılendirip, aıaǵynan tik turǵyzyp jiberý osy ul men kelinniń paryzy emes pe? – dedi.
Artyq adam
О́kshelesim. Men dalada demalyp otyrǵan oryndyqtyń bir shetine kelip, kúrsinip otyra ketti. Aq shashty, ájimdi júzinen renish taby baıqalyp qaldy. Men: – О́ksheles, saý sálemetsiz be? Kúıli-qýatty júrip jatyrsyz ba? – dedim. Ol: – Iá, aman saý júrmin ǵoı, biraq júre berýdiń de máni qalmaı barady. Men osy ómirdegi bir artyq adammyn, – dedi.
– Nege, Qazaqstan adam sanyn jıyrma mıllıonǵa jetkize almaı otyr, – dedim.
– E, halqymyzdyń bir adam sanynda bar shyǵarmyn. Úıde múldem artyq adammyn. Balam bildeı mektep múdiri, kelinim muǵalim. Ekeýi birge jumys isteıdi. Úıge kelgende de ekeýara ǵana sóılesedi. Meni munda adam otyr-aý, toǵyz aı kóterip, omyrtqasyn taldyrǵan, aq sútimen asyraǵany azdaı, ákem dúnıeden ozsa da, mápelep «qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqytpaı», jasymnan janyn salyp, ósirip, oqytyp, toqytyp, osy dárejege jetkizgen anam otyr ǵoı demeıdi. Ne haldesiz dep kóz qıyǵyn da salmaı, ózderi birimen biri sóılesedi de otyrady. Jańa ǵana úlken nemerem jaıly sóz qozǵalǵan soń, men kóldeneńnen: – Ol ne jaǵdaıda eken, deni saý, tamaǵy toq, sabaǵyn jaqsy oqyp júr me eken? – dedim. Ulym qabaǵyn shytyp, osy sizge endi ne kerek, onda ne sharýań bar, úndemeı otyra bermeısiń be? – dep tyıyp tastady. Kelinim qıt etse kúıeýine, shesheń áne súıtti, mine búıtti dep sarnaı beretin daǵdysyn rastaǵandaı: – Osyǵan ne kerek, – dep ala kózimen atty.
– E, qastaryńda qaraıyp tiri otyrǵan soń, ózge emes, óz nemerem jaıly sóz bolǵanda, analyq dáti qurǵyr shydamaı suraǵanym ǵoı. Mán-jaıyn aıta salsańdar neleriń ketedi, – dep shyǵyp kettim...
Men: – Rýhy kúshti adam qartaımaıdy, júzinen ár taımaıdy, bolmashy ara sózge bola nalymashy, – dedim.
Ol sál ajarlanyp: – Olaı deme, óksheles, rýhy kúshti adamnyń rýhyn syrtqy jaý joıa almaıdy. Qaıta eregispen kúsheıtedi. Al otbasyńdaǵy jaısyz jaǵdaı rýhyńdy kúıretedi, janyńdy jalmaıdy, – dedi. Ol keıýana keshikpeı kóz jumyp kete bardy.
Ult rýhyn qasterlemeıtin, otbasy qundylyǵyn qýattaı almaıtyn jandarǵa Maıqy bı babamyz óziniń ósıet naqyl termesinde bylaı degen eken:
Jaman bolsa qyz balań,
Jeti atańa jeter-di.
Qatynyń jaman bolsa eger,
Qonaǵyń syıly keter-di.
Keliniń jaman bolsa she,
Astynan tanaý mińgirlep
Kúńkilimen kúniń óter-di.
Ul jaman bolsa urynshaq,
Súrgeniń ómir beker-di...
О́kinishin osylaı jarııa etse de, artynan úmitin úzbeı, urpaǵyna birlik, bereke tilep aıtqany:
Ber beseýge bereke,
Arys atam atynan.
O, táńirim tabynam!
Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi.
Beseý birikse bermesti alady.
O, táńirim tabynam! – depti.
Qoryta aıtsaq, táýelsiz Otanymyzdyń irgesi berik bolýy úshin árbir jannyń oı sanasyn qazaq ultynyń ózindik ereksheligine saı sáýlelendirý asa mańyzdy qadam. Oǵan eń aldymen ata-ana, qoǵam, ana men bala ortalyqtary, áıelder keńesteri, quzyrly oryndar júıeli jumys istese isi ońǵa basar, oza shabar elge erteń-aq aınalamyz.
Egeýhan MUQAMÁDIQYZY,
aqyn-aıtysker,
«Qurmet» ordeniniń ıegeri,
«Altyn alqaly» ana
