BILIM SAPASYNYŃ KО́RSETKIShI MUǴALIM JAÝAPKERShILIGI MEN ONYŃ KО́ShBASShYLYǴYNA TÁÝELDI

Bir zamandary tamyry bir mem­lekettiń ıdeıasyna baılanyp, odan keıin óz táýel­sizdigin jarııalap, tórkúl dúnıege ár qyry­nan tanylyp jatqan Dostastyq elderiniń muǵalim­deri men bilim qyzmetkerleriniń tuń­ǵysh seziniń ekinshi kúngi jumysy negi­zi­nen bilim sapasyn kóterýge, muǵalim daıyn­daý isin jandandyrýǵa baǵyttaldy. Alǵash­qy sózdi Reseı Federasııasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstri Andreı Fýr­senko alyp, jahandaný zamanynda bilim berý isin bir­likte júrgizýdiń paı­dasy erekshe bolaty­nyn, bul halyq­aralyq deńgeı­degi bilim básekeles­tigine keń jol ashyp, qabilet­tilik­tiń artýyna, memle­ket­terdiń ıntellektýal­dyq, kási­bı áleýetiniń turaqty ósýine tıgize­tin septigine toqtaldy. Árbir el­degi jaq­sy jetistikti bilim stan­dartyna saı qol­daný­dyń esh artyqtyǵy joq­tyǵyn tilge tıek ete kele, ol osydan biraz jyl bu­ryn­ǵy qıyndyqtar tu­synda demogra­fııalyq ahýaldyń quldyrap ketkenin, aýyldyq jerlerdegi shaǵyn mektepterde bala sany 10-15-ten aspaı qalǵanyna naqty mysaldar keltirip, muǵalimniń bedelin kóterý másele­sine erekshe toq­taldy. Mektepte hımııa, matematıka, fızıka pánderin jaqsy oqyt­paǵan jerde el ekonomı­kasyn kóteretin aza­mat­­tardyń shyqpaı­tynyn, myqty eko­no­mıster men ınjenerdiń bolmaıty­­nyn, ol pánderge jaýapty muǵalim ekenin aıta kelip, osydan 20-30 jyl buryn kósh­­basshy da, úlgi alar, ónege kórseter adam muǵalim bolatyn. Qazirgi muǵalim­der sol dárejede deı almasaq kerek. Sebebi, osy kúngi oqýshy­lar pán­ge qatysty derek­terdi ınternetten, tele­dıdarlar­dan, ózge de jerlerden alady. Endeshe, osyndaı zamanda muǵa­limniń márte­besin qalaı kóteremiz, – degen mınıstr Nıkolaı birinshiniń Aleksandr Pýsh­kınge: reformany bas­­ta­mas buryn ne istegen jón degen suraq qoıǵanyn, son­da aqyn irkilmes­­ten bilimniń irgetasyn myqty qalamaı nadandyqty joıa almaı­syń, – degenin aıtty. Osy támsildi al­ǵa tarta otyryp, ol jańa zamannyń mek­tebi qalaı bolý kerek degen oıǵa jaýap berip baqty. Jańa mektep – barlyq adamǵa ortaq, jańa mektepte – jańa zamanǵa saı bilim beretin bilimdi, bilikti muǵalim bolýy tıis, jańa mek­tep – tek muǵalim men balanyń ǵana emes, ata-ananyń, qoǵam­dyq uıymdar­dyń uıytqysy, ýaqyt talabyna jaýap beretin ınfra­qury­­lym, eń bastysy bilim sapasy­nyń tu­ǵy­ry ekenin eske saldy. Al oqý baǵ­dar­la­masy burynǵy­daı qatyp qalǵan qa­sań­dyqtan arylyp, qaǵazbastylyq­tan qutylyp, muǵalim­der­ge erkindik berilýi tıis. Biraq bul aradaǵy erkindik­tiń arǵy jaǵynda muǵalimniń joǵaryda aıtqan kóshbas­shy­­lyǵy, bilimdiligi, parasaty jatýy tıis. On­daı bolmaǵan jaǵdaıda barlyq is sóz júzinde qalyp qoıady. Muǵalim­niń mártebesin kóterý degende, birinshi –moraldyq jaǵynan, ekinshi – ma­te­rıal­­dyq jaǵynan jaqsy múm­kin­dik­ter qarastyrylýy kerek. Biz 2010  jyldy Reseı muǵalimderiniń jyly dep ja­rııa­lap otyrmyz. Taǵy bir aıtarym, talant­ty muǵalim men talap­ty balaǵa árkez qam­qor­lyq kórsetip oty­rý kerek, degen ol bilim – tárbıe or­nyqqan jer­de oqýshynyń bo­ıy­na darıtynyn aıta kelip, tárbıeniń basy rýhanı qundy­lyqtarda jatqanyn, óziniń jastaıynan eldiń ardaqty uldaryn úlgi etip óskenin, kúni búginge deıin sol úrdis­ti jal­ǵas­tyryp kele jatqanyn, ásirese Otanyn súıýde Baýyr­­jan Mo­mysh­uly­na degen iltı­pa­tynyń erekshe ekenin bildirip, Alek­sandr Bektiń “Voloko­lamsk tas joly” povesin, qazaqtyń qas batyry­nyń “Artymyzda Máskeý”, t.b. shyǵarma­laryn atap ótti. Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Mah­metqalı Sarybekov “Qazaqstan Res­­pýb­lıka­syndaǵy joǵary pedagogı­kalyq bilimdi jańartý” degen taqyryp bo­ıynsha oı qoz­ǵap, elimizdegi jasa­lyp jatqan bilim refor­masy, muǵalim­derdiń bilimin jetildirý, bilim maz­mu­nyn art­tyrý máselelerine de toq­ta­­lyp, son­daı-aq osy saladaǵy jańa bi­lim tehno­logııasy týraly da málimet berdi. Sezd delegattary birneshe sek­sııada jumys istedi. Onda bilim sapasyn bilim berý júıesin qamta­masyz etýshi faktor retinde qaraý, bilim uıa­laryn normatıvtik, oqý ádis­temelik ja­ǵynan toltyryp otyrý, oqý­lyq­tar­­ men oqý ádistemelerin ázirleý, jetildirý, kadr áleýetin art­tyrý jáne taǵy basqa máseleler pikir bólisýge arqaý boldy. Sol sekildi quryltaıda pedagogı­kalyq yntymaqtastyqty zerttep, zer­deleý, ıntel­lektýaldy tulǵany qalyp­tastyrýdaǵy psıhologııalyq-pedagogı­kalyq tájirıbe, qazir­gi zamanǵy oqytý tehnologııalary men elektrondy bilim resýrstarynyń jańa býynyn qalyptastyrý, kóp tildilik pen halyq­aralyq yntymaqtastyqqa jetý jaıy da jan-jaqty sóz boldy. Sondaı-aq oqýlyq pen oqý ádistemelerdi ár eldiń ereksheligine qaraı jazý máselesi de nazardan tys qalǵan joq. Onyń keıbir úlgileri kórmeden kórinis tapqanyna kýá boldyq. TMD memleketteri muǵalimderi men bilim qyzmetkerleriniń bul sezinde bilim berýdiń tolǵaqty máseleleri qozǵalyp, ásirese, jaraty­lystaný pán­derin oqytý, ortaq oqýlyqtar shyǵarý jaıy da qozǵaldy. Oqýlyq týraly áńgime qozǵaǵanda birden aıtaıyq, biz ózge memleketterdiń, onyń ishinde Reseıdiń oqýlyqtaryn baıaǵydaǵydaı kóshirip alý degen oıdan múlde aýlaq­pyz. Bizdiń ǵalymdar men jańashyl muǵalimder Reseı, ózge de elderdiń oqy­mystylary bir­lese otyryp, Otany­myz­dyń bilim baǵdarla­masyna, oqý standartyna saı jazylatyn bolady, degen Bilim jáne ǵylym mı­nıstri Jan­seıit Túımebaev quryl­taıda kó­teril­gen máseleler bolashaqta óz sheshi­min tabaty­nyna senim bildire kelip, oqýlyqqa arnalǵan mundaı basqosý aldaǵy ýaqytta Armenııa ne Belarýs elinde ótetinin, bilim berý salasy boıynsha Qazaqstan men Armenııa ara­syn­daǵy yntymaqtastyqqa, sol sekildi Qazaq eliniń biliktilikti arttyrý ınstıtýty men Reseıdiń biliktilikti arttyrý jáne qaıta daıar­laý akademııa­sy arasynda da yntymaqtas­tyqqa qol qoıylǵanyn, ózge de memlekettermen qarym-qatynasty nyǵaıtý týraly qujattar qabyldanǵanyn alǵa tartty. Sonymen jıyrma eki jyldan keıin bas qosqan Dostastyq elderiniń muǵalimderi men bilim qyzmetkerleri alqaly jıynǵa arqaý bolǵan bilim berý men urpaq tárbıesi, muǵa­­l­im jaýapkershiligi, oqýlyq jazý, ádis­temeler shyǵarý, jańa bilim tehno­logııasyn birlesip júzege asyrý týraly naqty usynys-pikirdi aıtyp qana qoımaı, ony aldaǵy ýaqytta birlikte júzege asyrýǵa kelisti. Súleımen MÁMET, Araı ÚIRENIShBEKQYZY, MUǴALIM О́Z QYZMETIN BILÝI KEREK Qanıpa BITIBAEVA, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, “Qurmet” ordeniniń ıegeri: Eki kún ishinde kóptegen usynys-pikirler aıtyldy. Sonyń ishinde elimizdiń Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri M.Sary­­bekovtiń “Qazaqstan Respýblı­kasyndaǵy joǵary pedagogıkalyq bilimdi jańǵyrtý”, Reseı Federasııasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Fýrsenkonyń “Qazirgi zamanǵy mekteptik bilim TMD keńistigindegi biriktiretin faktor retinde” degen baıan­damalaryndaǵy aıtylǵan tyń ıdeıalar maǵan qatty unady. О́ıtkeni, ekeýinde de muǵalim týraly, olardyń daıyn­dyǵy týraly óte jaqsy pikirler qozǵaldy. Búgingi tań­da mektepte muǵalimnen bala bilimdi bolyp keledi. Inter­net, BAQ degenderden jan-jaqty sýsyndaıtyn bala­lar qashanda bilýge qushtar keledi. Sondyqtan da osy jerde muǵalimniń de árdaıym ózderin jetildirýge asyqqandary jaqsy. Muǵalim óz qyzmetin bilýi kerek. Quryltaıda kóterilgen bas­ty másele de osy boldy. Bilim salasy dep jatyrmyz, osy­nyń bári muǵalimniń daıyndyǵyna táýeldi. Ár muǵalim al­dynda otyrǵan balaǵa ulttyń bolashaǵy, eldiń erteńi dep qarasyn. Ýnıversıtetke, ınstıtýtqa muǵalimdik mamandyqqa talapkerlerdi qabyldap jata­myz. Sol talapkerlerdiń bala tárbıeleýge, sabaq oqytýǵa qabi­leti bar ma, joq pa, bul es­keril­meıdi. Mundaı jaǵdaıda bilimdi muǵa­lim qaıdan shyǵady? Talapkerdiń bilimin adam arqyly emes, “óli test” arqyly baǵalaıtyn boldyq. Men – muny qoldamaıtyn adam­myn. Muǵa­lim daıarlaýdy túbirimen ózgertýimiz kerek. Sonda ǵana muǵa­limniń bedeli artady. Osy mamandyqqa degen umtylys, ıaǵnı talapkerler kóbeıedi. Qazir ár oblys ózderinshe ınstıtýt ashyp, muǵalimderdi qaıta daıarlap jatady. Sonyń bárinde jumys sapaly júredi degenge men sene qoımaımyn. Mundaı ınstıtýttyń bedelin kóterý kerek. Bedeli joǵyn, tek aqsha jasap otyrǵandaryn jaýyp, irilendirý qajet. Sóıtip, muǵalim mamandyǵyn jetildiretin myqty ýnıver­sıtetter ashyp, onda myqty ǵalymdar, jańashyl ustazdar dáris oqýy tıis. ROBOT JASAÝDAN DA BÁSEKEGE TÚSETIN KÚN ALYS EMES Aleksandr JÝRBENKO, Semeı qalasyndaǵy tuńǵysh Prezıdenttiń ıntellektýaldy mektebi fızıka pániniń oqytýshysy. Bilim berý salasyndaǵy asa kóńil aýdaratyn ári zor tabys alyp keletin ol jaratylystaný pánderin oqytýdy jetildirý bolyp tabylady. Búgingi tańda jaraty­lystaný ǵylymdarynyń aralaspaıtyn salasy múldem joq dese de bolady. Sondyqtan da bul pánderdi tereń oqytsaq bolashaqta básekege tótep bere alamyz. Sonyń ishinde kenje­lep qalǵan robot jasaýdy qolǵa alý kerek. Kórip otyrǵan­daryńyzdaı, kórmege qoıylǵan 4 robottyń bárin ózimiz oqý­shy­larmen birge jasap shyqtyq. Robot jasaý tehnıkasy­nyń kýrstary tuńǵysh Prezıdenttiń ıntellektýaldy mek­tebinde besinshi synyptan bastap oqyty­lady. Apta saıyn prak­tıkalyq dárister júrgiziledi. Osy salaǵa beıimdelgen oqýshylar­dyń tarapynan qyzyǵý­shylyq óte joǵary deńgeıde. Bilim berý barysynda oqýshy­lar robot qurylym­daryn úırenedi. Olar qarapaıym tapsyr­malardy oryndaı alatyn robottardy jasaıdy. Robot ol jaı ǵana temir-tersekterden jasaı salǵan oıynshyq emes, ol adam jumy­syn jeńildetetin, kómekshi. Robotty baǵdarlaı alatyn maman ol – naǵyz básekege qabiletti adam. Sol sebepti de búgin­­gi tań­daǵy kókeıtesti máselege zor yqylas aýdarǵanymyz jón. Mem­leket tarapynan úlken qoldaýlar bolatyn bolsa, robot jasaýdan biz de básekege túsetin bolamyz. BILIM SAPASY – ADAMZAT DAMÝ PROGRESINIŃ EŃ ÚZDIGI Násipqalı DÁÝLETOV, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy mamandandyrylǵan daryndy ba­la­­­lar mektebiniń dırektory, pe­­­da­­­gogıka ǵylymdarynyń kan­­­­dı­daty, “Qurmet” ordeniniń ıegeri. – Bul sezdiń mańyzy óte joǵary. Sońǵy 15-20 jylda qaı ult, qaı el, qaı respýblıka qandaı jańalyqtar tapty, óz­deriniń erekshelikterine saı aǵartý júıesin damytýda qandaı ın­novasııalyq jańalyqtar ashylǵanyn estip bildik. Zaman tala­by árbir adamnyń, árbir oqýshynyń jeke tulǵa retindegi damýyn qamtamasyz etý. Bul degenimiz, bilim ınnovasııa­synyń ne­gizgi qaǵıdaty. Keńes mektebinde qalyptasqan aǵartý júıe­sine biz úlken jańalyqtar, tabandy reformalar jasaı almaı otyr­myz. Al endi reforma jasaý úshin, jańalyqtar engizý úshin, ózge elderdiń jetken jetistikterin kórip taldaı alýy­myz kerek. Árıne, bizde úlken jańalyqtar bar. Beıindi bilim berý osy baǵyttyń bastamasy bolyp otyr. Beıindi bilim berý salasynda ásirese mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebi, lıseı-gımnazııalar óte joǵary deńgeıde tájirıbeler jınaqtady. Ekinshi qol jetken jańalyǵymyz, ol – álemdik bi­lim keńistigine sáıkes keletin jańalyq – testik modeldiń biz­­diń aǵartý júıemizge enýi. Testik model óziniń oqýshyǵa qoıa­­tyn talaby jaǵynan, memlekettik standarttyń oryndalý deńgeıi qanshalyqty dárejede júrip jatqandyǵyn anyqtaýda úlken ról atqaryp otyr. Bir aıta ketetin jaıt, bilim sapasyn biz tek qana “Altyn belgi” nemese “grant” ıegeriniń sanymen esepteıtin bolsaq, onda bilim júıesi úlken qatelikke ushyraıdy. Sapa – eń aldy­men ǵylymda fılosofııalyq túsinik. Biz sol arqyly árbir oqýshynyń qandaı dárejede bilim alǵandyǵyn anyqtaı ala­myz. Bilim sapasy degende eki nárseni eskerýimiz kerek. Birinshisi árbir balanyń óz qabiletine jáne qabiletiniń eń joǵary deńgeıine sáıkes bilim berilýi kerek. Ekinshiden, ol bilim qazirgi qoǵamnyń qoıyp otyrǵan talabyna jaýap beretindeı bolýy tıis. ROBOT JASAÝ MEN ÚShIN QIYN EMES Temirlan JUMANOV, Astana qalasyndaǵy tuńǵysh Prezıdenttiń ıntellektýaldy mektebiniń 8-synyp oqýshysy. Kompıýterdiń, sonyń ishinde baǵdarlaý­dyń tilin jaqsy meńgergen adam úshin robot jasaý qıyn emes. Bizdiń mektepte 5 synypta oqıtyn oqýshynyń ózi qarapaıym robottar­dy emin-erkin jasap bere alady. Biz shetel­derge shyǵyp, ózge elderdiń tájirıbelerine súıene otyryp, ózimizdiń jańa ıdeıalarymyzdy qosyp, búginde kúrdeli qımyl­dardy oryndaıtyn 10-ǵa jýyq robotty jasadyq. Alǵashqy kezde robottardy biz shetelderden satyp alyp kelip, jetekshilerimizben birge onyń qurylymdyq erekshelikterine nazar aýdara otyryp, úırenýge kiristik. Kóp uzamaı ózimiz de ony jasaýǵa beıimdeldik. Robotty baǵdarlaý barysynda onyń amaldaryna asa muqııattylyqpen qaraǵan abzal. О́ıtkeni, robotqa durys baǵdarlama engizbese, ol adamnyń ómirine qaýipti qımyldardy da oryndaýy yqtımal. ULTTYQ JOBA – ÁR ELDIŃ MAQTANYShY BOLÝY TIIS Aleksandr ALESIMNOK, Belarýs Respýblıkasy. Ár eldiń bilim berý keńistiginde ózindik ulttyq jobalary bolady. Ulttyq jobany qalyptastyrýda eki basty faktordy es­kerýimiz kerek. Birinshiden, ár eldiń ón­di­ri­­si­niń, sharýashylyǵynyń, mentalıteti­niń erek­shelikterine sáıkes oqý-aǵartý júıesi bola­dy. Iаǵnı, bilim berýde ár ult ózi­niń erek­­shelikterin eskere otyryp bilim sapasyn jetildirýi kerek. Al ekinshisi, dúnıejúzilik deńgeıde ekonomıkanyń, ınfra­qury­­lymdyq júıelerdiń damýyna jaýap bere alatyndaı bilim berýimiz kerek. Sonymen qatar, bilim berý­degi asa kóńil aýda­ratyn nárse, ol ustazdardyń áleýmettik jaǵdaıy. Qoǵam­da ustaz mártebesin qalaı bıiktete alamyz de­gen suraq tóńire­ginde oıla­natyn bolsaq, eń birinshiden, oqy­týshylardy tolyq kási­­bılik turǵydan da, áleýmettik jaǵy­nan da qoldap, ja­la­qy­la­ryn meılinshe joǵarylatý kerek. Máselen, kóptegen batys elderinde muǵalimniń jalaqy­lary sheneýnik­terdiń, tipti mınıstrlerdiń tabystarynan da joǵary. Minekı, olardyń eńbekterine osylaısha iltıpat kórsetiletin bolsa, sonda ǵana ustazdardyń jaýapkershiligi artady, oqýshylarǵa úlken talap qoıa biledi.