Teńiz áni

Jo-joq, bul kıtterdiń áni emes, teńizdiń áni.

Kıtter nege án aıtady bilesiz be? Alyp sý janýarlarynyń sıqyrly úni uly teńizdi terbetetinin estip pe edińiz? Eki aıaqty pendeden keler kesapatty al­dyn ala sezgen tirshilik ıeleriniń alys­­tan qumyǵa shyqqan ǵajaıyp daý­sy júrek eljiretedi ǵoı, shirkin! Bul as­qaq áýen tek teńiz janýarlaryna ǵana tán. Qanatty qyrandaı kók teńizde erkin kó­­silgen eńgezerdeı balyqtardyń batyl qadamy mańaıyndaǵy ózi sııaqty sýda ǵumyr keshken sútqorektilerdi ajaldan arashalap qalady eken. Ǵanıbet emes pe? Al teńiz bolsa olardyń osy erligi úshin eshqashan qurǵamaıdy.

Kıtterdiń áýezdi áýeni – olardyń qarym-qatynas quraly. Biri bilse, biri bilmes teńiz sútqorektilerin aýlaýdy toqtatý týraly bastama sol sulý sazdy estigennen bastalǵan. 1960 jyly bıolog Rodjer Peın alǵash ret órkeshti kıtterdiń daýsynan bir tylsym mýzyka shyǵatynyn baıqaıdy. Buǵan qyzyq­qan ǵalym ony taspaǵa jazyp alyp, aınalasyna tarata bastaıdy. Sóıtip kıtterdiń ánderi jazylǵan albomnyń bir danasyn sol kezdegi ataqty ánshi Djýdı Kollınzge syılaıdy. Estrada juldyzy bilimpaz bıologtiń áreketine tańdaı qaǵyp, plastınkany úıine baryp tyńdaıdy. Mine, ǵajap! Tabıǵattyń tylsym únin estigende eldiń súıiktisine aınalyp úlgergen talantty ánshi esinen tanardaı tolqyp, kókiregi qars aıyrylady.

Bir ókinishtisi, sol ýaqytta jyl sa­ıyn adamdar myńdaǵan kıtke qarmaq salyp, onyń ishinde ánshi hám sazger órkeshti kıtterdi aıaýsyz óltiretin bol­ǵan. Bul bassyzdyqqa toqtaý bolar eshkim joq-tuǵyn. Bıologtiń shyryldaıtyny da sol edi. Endi ánnen áser­lengen ánshi teńiz qaraqshylarynyń qas­qóıligin áshkereleý úshin ári zor daýys­ty kıtterdi saqtap qalý úshin olardyń qam­qorshysyna aınalady. Tipti óziniń repertýaryna kıtterdiń ánin qosady. Osylaısha, «Kıtter men bulbuldar» al­bomy jaryqqa shyǵady. Aýdıojazba kóp uzamaı keńinen taralyp úlken ataqqa ıe bolady. Sol arqyly búkil álem birin­shi ret teńiz alpaýyttarynyń daýsyn estıdi.

О́rkeshti kıtterdiń ánderi adamzattyń sanasynda dúmpý týǵyzdy. Án salatyn, ózindik tili bar jaratylys ıesin esh sebepsiz óltirý dúnıedegi eń aýyr qyl­mystyń biri ekenin túısindi. Adam­dar sý janýarlarynyń aqyldylyǵyna qaı­ran qalyp, tabıǵat zańyna qarsy shy­ǵýǵa bolmaıtynyn baǵamdady. Bul oqıǵa kıtterdi qorǵaý qozǵalysynyń bas­taýhatyna aınaldy. Aqyry ıgilikti is 1986 jyly qatygezdikpen balyq aýlaý isin kásiptiń kózine aınaldyryp alǵan kásiporyndarǵa tosqaýyl bol­dy. Kıtterdiń áserli áni jaýynan saq­tandyrdy. Búginde 19 aqpan – teńiz sút­qorektilerin qorǵaý kúni. Ony dúnıe­júzilik kıtter kúni dep te ataıdy.

Soltústik Muzdy muhıttyń túbin­de, tynyq túnniń astynda kıtter áli kún­ge án aıtady. Bul olardyń súıikti isi. Zertteýshiler teńiz sútqorektileriniń daý­­sy ánshi qustardyń shıqyly sııaqty ár­túrli bolady deýde. Daýsyn túrlendirip án salatyn sý janýarlarynyń jumbaǵy kúni búginge deıin beımálim. Áı, solaı bolǵany da durys shyǵar. Áıtpese adamzat qupııalardy talqandaýǵa qushtar ǵoı. Túbine jetken soń, teris aınalyp shyǵa keledi. Sosyn taǵy da tarpa bas salýy ǵajap emes.

Qyzyqty qarańyzshy, urǵashy jáne erkek kıtter án aıtý arqyly bir-birin kezdesýge shaqyrady eken. Kádimgi ma­habbat hıkaıasy dersiz. Ol ol ma keı­bir teńiz sútqorektileri sol arqyly oıyn alańyn belgileıdi. Kúndelikti qara­pa­ıym sıgnaldar navıgasııa retinde de qundy. Tisti kıtter ózderi shyǵarǵan dy­bystardy eholokasııa úshin paıdalanady. Qazir ǵalymdar japon kıtteriniń tek ózara túsinetin erekshe dybys shy­ǵaratynyn aıtýda. Bul bir atadan tara­ǵan baýyrlaryn saǵynǵanda oryndaıtyn áýen eken.

Iá, teńizdiń de óz turmys-salty hám mádenıeti bar. Orys jazýshysy Sergeı Dovlatovtyń «Teńiz biz týylǵanǵa deıin tuńǵıyq, biz ólgennen keıin de tuńǵıyq bolady. Ári ketse biz sol tuńǵıyq teńizdegi qumnyń kishkentaı untaǵymyz» deıtini bar. Keıde kıtterdiń ánin tyńdap otyryp, tabıǵattyń tylsym qubylystaryna ýaqyt tarazy bola almaıtynyn uǵamyz. Adamzat she, qaı dáýirde de tek óz ánin tyńdatýǵa tyry­syp keldi. О́zinen basqa eshkimdi esti­meıdi, qulaǵy biteýli. Sondyqtan zaman qubyldy, rýhanı kúızeliske tústik. Áı, sanaly janýarlar-aı!

Aıtpaqshy, «Jer betindegi eń qaýip­ti janýarlar» kórmesin tamashalaǵan oqyr­mandar sodan beri aına aldynda uzaq tura almaıdy eken. Al siz she, siz aınadan kimdi kóresiz?