Qazaq sahnasynyń Sholpany

Búgin biz sol kıeli topyraq­tan túlep ushqan, qasıetti ónerge Arqa tórinen qanat qaqqan aıtýly tulǵa, ulttyq sahna óneriniń maqtanyshy, KSRO jáne QazKSR halyq ártisi, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty Sholpan Isa­bekqyzy Jandarbekova jaıly tolǵanǵymyz keledi.

Jalpy, qazaq teatr óneri qazir biz kórip júrgen shyrqaý bıikke bir kúnde shyǵa salǵan joq. Onyń berik irgetasyn qadaý-qadaý óner tulǵalary, attary búginde ańyzǵa aınalǵan aıaýly óner juldyzdary ushan-teńiz eńbekpen ter tógip júrip qalady. Solardyń ishinde Sholpan Jandarbekova da bar. Negizi shyn talanttyń halyqqa ortaq tulǵa ekendigi keıde onyń týǵan jerin kóp aıtyp maqtana bermeıtindiginen, shyqqan tegin kóringen jerde shejirelep rýhanı bıikterge rýlyq deńgeı­men tyrbanbaıtyndyǵynan-aq kóri­nip jatady. Topyraǵy kıeli, tek teatr óneriniń ózine Q.Qýa­nysh­baev, J.Elebekov, R.Qoıshybaeva, H.Ele­be­kova, K.Syzdyqova, R.Sál­me­nov, Sh.Jandarbekova syndy  talanttardy bergen Qar­qaralymen bir maqtansa bizdiń osy keıipkerimiz maqta­nýy kerek edi-aý... Alaıda ol ki­simen ja­qyn aralasqan jandar bolmasa Jandarbekovanyń Qarqaraly aýdanyna qarasty №5 aýyl­da dúnıege kelgenin kóbisi bile bermepti. Belgili ak­ter Keńes Jumabekov bir este­liginde jazǵandaı ol kisiniń za­mandastarynyń estelikterinen de, basqa kitaptarda da týǵan topyraǵy týraly kóp derek kez­despeıdi. «Sholpan apaıdyń tý­ǵan jerine eń sońǵy ret kelgeni áli esimde. Gastrolmen «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» spektaklin qoıyp, óziniń shákirtterin bas­qaryp Qarqaralyǵa soqty. Sol kezdegi oblystyq mádenıet bas­qarmasynyń basshysy R.Omar­bekova Sholpan apamyzdy Qar­qaralyǵa jetkizip salýdy maǵan tapsyrdy. Jol boıy apaı kóp áńgimege aralaspaı, kólik tere­zesinen alysqa kóz jiberip, mazasyz úlken oı qushaǵynda boldy. Múmkin týǵan áke-sheshesin, bal dáýren balalyq shaǵyn eske alyp, Almatyǵa oqýǵa attanǵanynsha osy óńirde ótken aýyrtpashylyqqa toly qıyn kezeńniń basynan ótken jaǵdaılaryn eske túsirdi me eken?.. О́ıtkeni ol jyldar qazaq eliniń aýmaly-tókpeli zobalań jyldarynyń qıyn kezeńi edi ǵoı. 1922-1935 jyldardaǵy ómiri sol Qarqaraly aýdany Nurken aýylynda ótken. Apaı ózi eshýaqytta shákirtterine ómir jolyn aıtpaıtyn kórinedi. Kóptegen kitapty da aqtardym, zamandastarynyń estelikterin de oqydym, biraq Qarqaraly óńirindegi eń tátti ba­lalyq shaǵy týraly eshteńe kez­destirmedim. Shákirtterine tek: «Men Qaraǵandy oblysy, Qar­qaralydanmyn, rýym – qarake­sek» degennen ári eshteńe de aıtpaıtyn kórinedi jáne týystary, áke-sheshesi kim boldy, eshqandaı málimet joq. Tek ákesiniń aty Isa­bek ekeni ǵana belgili», deıdi K.Jumabekov.

Biraq Sholpan Jandarbekova týraly jazǵan S.Esenqulovtyń «Qazaq ádebıeti» gazetinde ja­ryq kórgen maqalasynda onyń anasynyń esimi Nurjamal ekeni anyq jazylǵan.

Qazaq teatr óneriniń jaryq juldyzy jetinshi synypty bi­tirgen jyly Almatydaǵy teatr-kórkemsýret ýchılıshesine qa­byldanyp, ony 1942 jyly oıda­ǵydaı bitiredi. Keıin ataqty aktrısa M.Áýezov atyndaǵy qazaq drama teatryna jumysqa ornalasady. Jandarbekova juldyzynyń alǵash jarqyrap janǵan shaǵy M.Áýezovtiń «Syn saǵatyndaǵy» Rásh qyzdyń rólin somdaǵan kezi eken. Jalpy, teatrǵa eń alǵashqy qadamy aýylǵa kóshpeli sırk ke­lip, aıaqastynan aýyryp qal­ǵan aktrısanyń ornyna, kishkene kólbaqa rólin aýyl balalarynyń arasynan eti tiri, ushqyr Sholpan oınap shyǵýynan bastalypty. Ke­ıin onyń halqymyzdyń ar­daq tutar aıaýly arýlarynyń tu­tas galereıasyn jasap shyqqan taǵy­lymdy da tarıhı ómir hám óner joly bastalady.

Ol sahnalaǵan názik ıirimder Aqtoqty, Baıan, Eńlik, qyz Qurtqa, Nazym Hıkmettiń «Farhat-Shy­rynyndaǵy» lırıkalyq ári ro­mantıkalyq boıaýy bólek Shy­ryn – ózindik shyǵarmashylyq she­ber­likpen somdalǵan erekshe beıneler. Tek bular ǵana emes Sh.Jandarbekova sahnaǵa ish­ki psıhologııalyq bolmysy te­reń, jan dúnıesin ońaı ashtyra qoı­maıtyn kúrdeli keıipkerlerdi de somdap, ult óneriniń tarıhyna ornyqtyrady. Olardyń ishinde álemdik klassıkadaǵy bel­gili beıneler J.Molerdiń «Sa­ra­ńyndaǵy» Marıanna, Ý.Shek­spırdiń «Otellosyndaǵy» Dezdemona taǵy basqalary bar.

Jalpy, Sholpan Jandarbeko­va – Alashtyń Aqtoqtysy edi... ­Ony taǵy da óz esteliginde K.Juma­be­kov bylaı dep jaqsy jaza­dy. «Ási­rese Q.Qýanyshbaev Shol­pan apaı Ǵ.Músirepovtiń «Aqan seri – Aqtoqty» dramasyndaǵy Aqtoq­­ty rólin alǵash somdaǵanda spek­takl bitken soń erekshe tebirenis­pen quttyqtap turyp: «Sholpan dese, Sholpan ǵoı!» dep maqtanysh­pen bárine jar salǵany – ulttyq ­sahna ónerine tamasha dramatýrgııa­men birge Jandarbekova atty jańa juldyzdyń jarqyraǵa­­nyn bil­dirmeı me?! Jandarbekova­nyń Aqtoqtysy – búgingi jas ár­­tister úshin bıik meje. 1958 jy­ly Máskeýde ótken dekada ke­zinde Aqtoqtyny kórgen orys­tar, ásirese synshylar Sholpan apaı­dyń Aqtoqtysyn sulýlyq sım­volyna teńep, joǵary baǵa bergen. Men ózim 1966 jyldary Aqtoqtyny kórgende Sholpan apaıdyń sahnadaǵy júris-turysy, sóılegen sózi aıdynda júzgen aq­qýdaı áserge bóledi. Aqtoqty Sholpan apaıdyń vızıtkasy bolyp, 25 jyldan artyq sahna tó­rinen túspeı, kórermenderdiń qur­metine bólenip, rýhanı lázzat syılady», deıdi ol.

Sh.Jandarbekova sondaı-aq teatr sahnasynan bólek qazaq kı­nosynda da dara iz qaldyrǵan daryn ıesi. Ony taǵy talant­ty shákirti, belgili akter Tilektes Meıramov óz esteliginde tómen­degideı eske alady: «Bala kúni­mizde aýdan ortalyǵynan alys­taý jatqan kolhozǵa jylyna eki-úsh ret kóshpeli avtoklýb ke­lip kıno kórsetedi. Eń alǵash kór­gen fılmim qazir esimde joq, biraq erekshe este qalǵany «Qozy Kórpesh – Baıan sulý». Ál­gi fılmniń unaǵany sondaı, bir top bala jaıaý-jalpy, keıbiri atqa, velosıpedke mingesip kelesi aýyldan taǵy baryp kóretinbiz. Qansha degenmen balamyz ǵoı, bir-eki kórgennen keıin jattap alyp, birimiz Qozy, birimiz Qodar, birimiz Baıan bolyp ózimizshe oınaıtyn boldyq. Sholpan apaıdy tanýymyz osylaı, ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń ortasynda bastalǵan... Keıin «shákirti bo­lamyn-aý, sahnada birge oınaı­myz-aý» degen oı ol kezde túsimizge de kirgen joq», deıdi T.Meıramov.

Sahnadaǵy, kınodaǵy mol tá­jirıbesinen keıin ol Almatynyń Qurmanǵazy atyndaǵy О́ner konservatorııasynda ustazdyq ete­di. Shákirtteriniń kóbi bul kúnde ózderi bir-bir taýǵa aınalǵan iri-iri óner qaıratkerleri. Atap aıt­qanda, shákirtteri Qazaqstannyń halyq ártisi T.Meıramov, Mem­lekettik syılyqtyń laýreaty S.Qajymuratov, Qazaqstan­nyń eńbek sińirgen qaıratkerleri M.Ospanov, B.Ybyraev, Á.Oraz­bekov, K.Nurlanov, B.Qur­man­qojaev búginde ózderi de ula­ǵatty ustaz, halyqtyń súıikti ul­­daryna aınalǵan ardaqty esim­der. Ustazynan mol bilim men ónege úırengen shákirtiniń biri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ár­tisi, professor Jumagúl О́mir­zaqqyzy apaıy týraly «Bir tań­ǵalarlyǵy bolashaq akter tań­daýda apamyz birde-bir ret qate­lesken emes, ásirese qyzdardy tań­­daýǵa kelgende erekshe edi. Bú­­kil ınstıtýt bolyp «Shirkin, Shol­­pan apaıdyń qyzdary-aı!» dep tam­sanyp júretin... Shynymen de ol kisiden oqyp, keıin bitirip shyq­qan qyzdar daryndy ǵana emes, shetinen ádemi, naǵyz sahnaǵa la­ıyq juldyzdar boldy. Júzdegen jas­tyń arasynan qalaı tańdaı­dy, syrt pishini kózge kóringeni­men, ishte jatqan qabiletin qa­laı biledi, biz úshin ol áli de jumbaq. Jigitterdiń de kileń boıshań, túr-symbaty keliskenderin iriktep alatyn. Tek óz shákirtterine ǵana emes, jas aktrısalardyń bárine aqyl-keńesin aıtyp, qamqor bo­lyp júrýshi edi...» dep eske ala­dy. S.Seıfýllın atyndaǵy ob­lystyq qazaq drama teatrynyń aktrısasy Bıjamal Kemalova da Sh.Jandarbekova klasyn bitir­gen shákirt. B.Kemalova da ustazyn saǵynyshpen eske alyp: «О́te qa­rapaıym bolatyn. 3-4 kúndik merekelerde aýyly jaqyndar elderine ketip qalǵanda, alys oblystyń qyzdaryn úıine alyp ketip qonaq qylatyn», deıdi. Shákirtterin son­shalyq jaqsy kóretin ustaz re­tinde Sholpan apaı olar týraly úlken maqtanyshpen aıtyp kelip: «Men keıde shákirtterime ózim úıretem, keıde olardan ózim úırenem. О́ner zańynyń ózi solaı emes pe?», deıdi.

Jalpy, ónertanýshylardyń bar­lyǵy Jandarbekova jul­dy­zynyń jarqyraýyna sol shaqta­ǵy akterler quramynyń myqty­ly­ǵy, teatr repertýarlarynyń ereksheligi sep bolǵandyǵyn ja­­zady. Q.Qýanyshbaev, S.Qo­jam­qulov, E.О́mirzaqov, Sh.Aıma­nov, Q.Jandarbekov, Y.Noǵaıbaev, N.Jantórın, H.Bókeeva, B.Rımova syndy alyptarmen birge bir sahnada óner kórsetken Sholpan Jan­darbekova esimi shyn máninde sah­na tóriniń shyraıy, aty da aıtyp turǵandaı sahnanyń jaryq Sholpany deýge ábden turarlyq. О́zi de esteliginde: «Meniń teatrym, meniń sahnam – bul ekeýi men úshin egiz uǵym. Teatr – meniń ekinshi úıim bolsa, sahna – ónerimniń órken jaıyp kópshilikpen tilde­ser jerim. Osy teatrda alǵash ret úlken ómirdiń esigin ashtym. Qazaqtyń aıaýly da ardaqty daryndy tulǵalarymen bir sahnada, bir shańyraqtyń astynda júrip san jyl jumys isteppin. Ol kisilerdiń ómirdegi, ónerdegi úlgisi meni únemi jaqsylyqqa talaı ret jetektedi. Árdaıym rólderim bir-birine uqsamasa eken, óz-ózimdi qaıtalamasam eken dedim. Onyń ústine jeńil-jelpi oınaı salýǵa buǵan deıingi jasaǵan obrazdarym da, óskeleń búgingi kórermen talaby da jibermedi», deıdi shyn talant Sholpan Isabekqyzy.

Jalpy aıtpaǵymyz, erekshe talant ıesi bolǵan, qazaq teatr ónerin órge súıreýde úrkerdeı toptyń ishindegi osy Sholpan Jandarbekovanyń úlesi úlken. Keler jyly aıaýly aktrısanyń týǵanyna 100 jyl tolady. Keler jyly degende týra 1 qańtar kúni 1922 jyly dúnıege kelgen ataqty daryn ıesiniń mereıtoıy. Bul oraıda ardaqty tulǵanyń esimin ulyqtaýda ult bolyp uıym­das­qanymyz durys. Dóńgelek dataǵa baılanysty daıyndyq sharalaryn osy bastan qaýzaǵan jón. Aıtalyq jańa joǵaryda biz atap ketken, Sholpan Jandarbekova­men sahnada qatar óner kórsetken teatr juldyzdarynyń esimderi búginde bir-bir óner oshaqtaryna berilgen. 100 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Sh.Jandarbekovany esimin de máńgi este qaldyrý maq­satynda birqatar shara atqa­rylsa artyq emes.

Aldymen ózi ómir boıy eń­bek etken Almaty qalasynan kó­she ataýy berilse, sondaı-aq 2022 jy­ly Sh.Jandarbekova atyn­daǵy respýblıkalyq teatr­lar festıvali ótkizilse qandaı jarasymdy bolar edi. Odan bó­lek jyl saıyn ótetin teatr fes­tıvaldarynyń birine Sh.Jan­dar­bekova atyndaǵy júlde taǵa­ıyndalsa, sol sııaqty aıaýly óner ıesi týraly kitap jaryqqa shy­ǵarylyp jatsa nur ústine nur emes pe? Eń bastysy, teatr óne­riniń jaryq juldyzy týraly de­rekti fılm túsirilip, óziniń týǵan óńiri Qaraǵandy oblysynyń or­­talyǵyndaǵy orta mekteptiń bi­rine Sh.Jandarbekovanyń esimi be­rilýi kerek. Bul usynystardyń bar­lyǵyna Mádenıet jáne sport mınıstrligi, óńir basshylary, atap aıtqanda, Almaty qalasy, Qaraǵandy ob­lysynyń ákimderi múddeli der edik. Olardan bólek ustaz tár­bıelegen qanshama shá­kirt te bul usynystardy jan-jaq­ty qol­dap, ıgi iske bir kisideı ju­my­­la­ty­nyna senimdimiz.

Qazaq rýhanııatyna qarly­ǵash qanatymen sý sepkendeı qaı­­ratkerlik qylǵan osyndaı tul­ǵalar árqashan nasıhattalýy tıis. Búgingi urpaq qazaq eli­niń rýhanı, mádenı damýyna, kór­keıýine aıtýly úles qosqan ar­daqty tulǵalaryn eshqashan umyt­paýy kerek. Onyń ishinde qazaq sahnasynyń Sholpany, Alashtyń Aqtoqtysy atanǵan Jan­­darbekovanyń esimi jas ur­paqqa únemi úlgi bolýy kerek.