Bir teńgeniń de suraýy bar

Sonymen... Respýblıkalyq bıýd­jettiń atqarylýyn baqylaý jó­nin­degi esep komıtetiniń tóra­ǵa­sy N.Godýnova aldymen 2020 jyldyń bıýdjeti pandemııadan týyndaǵan qıyn jaǵdaıda júze­ge asyrylǵanyn atap ótti. «Memleket basshysynyń tapsyr­ma­symen elimizde halyq pen bız­nes­ti qoldaýǵa baǵyttalǵan buryn-sońdy bolmaǵan sharalar legi qa­byl­dandy. Sonyń arqasynda ult­tyq ekonomıkanyń kúrt qul­dy­ra­ýy bolǵan joq, onyń aldyn alýǵa jáne syrtqy teris áserdi eleýli túrde nıvelırleýge múmkindik berilip, respýblıkalyq bıýd­jet­tiń josparly parametrleri at­qa­ryl­dy. Túsimder 100,2%-ǵa nemese 15,1 trln teńgege oryndaldy. Ult­tyq qorǵa túsetin túsimderdiń barlyq somasynyń 96%-yn jumsadyq», dedi ol.

Pandemııa daǵdarysynan keıin el ekonomıkasy birtindep túzelip kele­di. Endigi maqsat – Ulttyq qor­dy tolyqtyrýdy barynsha qam­ta­masyz etý kerek. Biraq qarjy tapshy bolyp otyrǵan búgingi qıyn-qystaý kezeńde bardyń ózin durys uqsata almaı, qazyna qarjysyn tıimsiz jaratyp otyrǵandar da bar. N.Godýnova birinshi kezekte Ulttyq kordan alǵan aqshasyn tolyq qaıtarmaǵan kvazısektor sýbektilerin synǵa aldy. Onyń aıtýynsha, Ulttyq qordy tekserý kezinde «Samuryq-Qazyna» buryn Ulttyq qordan alǵan 162 mlrd-qa jýyq teńge kólemindegi oblıgasııalyq qaryzdy aktıvterdi satýdan túsken qarajat esebinen óte­gen. «Mundaı praktıkany toq­ta­tý kerek!», dedi komıtet tóra­ǵasy. Al munaı sektory sala­syn­daǵy kompanııalardan byltyr 664 mlrd teńge qarajat qorǵa túspegen.

Budan keıin Esep komıteti Qarjy mınıstrligin syn tezine aldy. «Rezer­v­ter men salyqtyq ákim­shi­lendirýdi jaqsartý – Esep komıtetiniń erekshe nazarynda. Byltyr Qarjy mınıstrligi 1,5 trln teńgeniń qosymsha túsimderin boljaǵan edi. Biraq is júzinde odan 7 ese az tústi. Bıýdjetke bereshekti óteý bo­ıynsha jaǵdaı sapaly turǵydan ózgergen joq, ol áli de aqshalaı emes qarajatpen júzege asyrylady. Aldaǵy tólemder esebinen artyq tóleý problemasy da saqtalyp otyr. Negizinen korporatıvtik tabys salyǵy men qosymsha qun salyǵy – júıeni quraýshy salyq bolyp tur. 2021 jyldyń qańtarynda bul soma –
1 trln 800 mlrd teńgeden sál az», deıdi N.Godýnova. Biraq osyǵan qatysty Qarjy mınıstrliginiń ýáji basqa. Olar naqtylanǵan respýblıkalyq bıýdjette josparlanǵan qosymsha salyq túsimderiniń kólemi 1,5 trln emes, 476 mlrd teńgeni qurady dep túsindirdi. «О́tken jyly tekserýlerge jarııalanǵan moratorıı men kásipkerlerge jasalǵan salyqtyq jeńildikterdi eskersek, is júzinde 710 mlrd teńge qosymsha túsim túsken. Osylaısha, Qarjy mınıstrligi is júzinde daǵdarys kezindegi qosymsha kirister kólemi­niń tómendeýine jol bermeı, keri­sin­she, josparlanǵan kirister kóle­min 1,5 esege arttyrdy», deıdi mı­nıs­­­tr­lik habarlamasynda.

Kúrdeli ekonomıkalyq jaǵ­daılarǵa qaramastan, bıýdjet óziniń áleýmettik baǵytyn saq­tap qal­ǵa­nyn aıtqan Esep komı­te­tiniń tóra­ǵasy bıýdjet qarjysyn tıim­­di paıdalaný turǵy­sy­nan da bir­qatar másele týyn­da­ǵa­nyn atap ótti. Sóıtip, barlyq mem­le­ket­tik aýdıt organdary anyqtaǵan tıimsiz jumsalǵan qarajat kó­lemi shamamen 570 mlrd teńgeni quraǵan. «Bir teńgeniń de suraýy bar qazirgi kezde ár qarjy shotta bolýy kerek, buǵan jol berýge bolmaıdy. Sondyqtan biz ótken jyly bastaǵan memlekettik resýrstardy tıimsiz paıdalanǵany úshin laýazymdy adamdardyń jaýapkershiligin kú­sheı­­tý jónindegi jumysty jal­ǵas­tyrý óte mańyzdy dep sanaımyz. 2021 jyldyń basynan beri 11 laýazymdy tulǵa jazalandy. Degenmen de zań buzýshylyqty anyqtaýdyń sheńberi áli de tar», deıdi N.Godýnova.

Esep komıteti sondaı-aq mem­leket­tik qaryzdyń ósýine nazar aýdaryp, onyń IJО́-ge qatynasy 29,4% jetip, fıskaldyq saıasat tujyrymdamasynda belgilengen 27% sheginen asyp ketkenin synǵa alǵan edi. Qarjy mınıstrligi bolsa, IJО́-ge qatysty 27% kór­set­kish ındıkatıvti ekenin jáne ony Úkimet daǵdarysqa deıingi kezeńde qabyldaǵanyn aıtyp otyr. «Jalpy, memlekettik qaryzdyń IJО́-ge qatynasy Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq odaq týraly shartta belgilengen shekten jáne elimizdiń 2025 jylǵa deıingi ult­tyq damý josparynda kórsetilgen kórsetkishten (IJО́-niń 50%-y) aspaıdy. Qazirgi ýaqytta bul Tujyrymdama kúshin joıdy, makroekonomıkalyq jaǵ­daıdy jáne ekonomıkalyq damý­dyń basqa parametrlerin eskere otyryp, jańa qujat ázirlenýde. Qalaı bolǵanda da barlyq qaryz kór­setkishi sol qalpynda saqtalady jáne qaýipsiz deńgeıde bolady», deıdi Esep komıtetiniń synyna jaýap bergen mınıstrlik.

Esep komıteti atap ótken bıýd­jet qarajatyn tıimsiz paı­da­­lan­ǵandardyń qatarynda arnaıy ekonomıkalyq aı­maqtar da bar. «Jaqynda ǵana biz arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar qyz­­­me­tiniń tıimdiligine júrgizilgen aýdıtti aıaqtadyq. О́zderińizge málim, olardyń mindeti – ónimdiligi jo­ǵa­ry, qazirgi zamanǵa saı, báse­ke­ge qa­bi­letti óndiristerdi damytý. Alaıda AEA-ǵa qatysty máse­le­ler burynnan bar. Kezinde 5 aımaq bolǵan kezdiń ózinde Elbasy olardyń tıimdiligin anyqtaýdy talap etken bolatyn. Bú­ginde olardyń sany 13-ke jetti. 2001 jyldan bas­tap 2019 jylǵa deıin AEA-da ınfraqurylymdy damytýǵa (salýǵa) tek respýblıkalyq bıýdjetten 372 mlrd teńge bólindi, sonyń 62%-y – Ulttyq qordyń qarajaty. Alaıda sol 13 arnaıy ekonomıkalyq aımaqtyń úsheýiniń ǵana qurylysy tolyq aıaqtalǵan. Bárin aıaqtaý úshin taǵy 280 mlrd teńge kerek. Osylaısha, AEA jalpy aýmaǵynyń 60%-ǵa jýyǵy bos tur», dedi N.Godýnova.

Iá, Qarjy mınıstrligi Esep ko­mıtetiniń syn-eskertpelerine óz ja­ýaptaryn berip jatyr. Al nebir ındýstrııalyq jobalardy damytyp, ekonomıkamyzdyń órkendeýine serpindi úles qosýǵa tıis arnaıy eko­nomıkalyq aımaq­tar­ǵa kim jaýapty? Olarǵa dep bó­lingen bıýdjet qarajatynyń qaı­ta­rymy bola ma? AEA qatysty Esep komıtetiniń esebinen qandaı qorytyndy shyǵatyny endi – ýaqyt tóreliginde.