BIRDE...
Synǵan jelpýish
Halqymyzdyń syrshyl aqyny Tumanbaı Moldaǵalıevtyń birde Japonııa eline joly túsipti. Sol saparynan Tumekeń áıeline syılyqqa ásem bezendirilgen, álemishtep boıalǵan jelpýish ala keledi.
− Tumash, Japonııadan ákelgen álgi jelpýishińdi syndyryp aldym,− deıdi oǵan birde áıeli.
− Synyp qalǵany qalaı? − deıdi Tumekeń tańdanyp.
− Bilmeımin... Áıteýir synyp qaldy.
− Japondar synatyn dúnıe jasamaýshy edi ǵoı? Sen onymen qate jelpigen shyǵarsyń?
− Qate emes, kádimgideı bylaı jelpidim, − dep áıeli alaqanymen jelpip kórsetedi.
Sonda Tumekeń myrs etip:
− Japonııanyń jelpýishimen olaı jelpimeıdi. Jelpýishti ustap turyp, basty shaıqaıdy,− degen eken.
Qalǵan dúnıe
Bir jıeni úılenip, Muzafar Álimbaev 1977 jyly Pavlodar qalasyna toıǵa barady. Ol toıǵa Muzaǵańnyń týǵan jeri Maraldydan da bir top aǵaıyn-jekjattar keledi. Aralarynda aqynmen birge oqyp, birge ósken jora-joldastary da bar eken. Solardyń biri − Qabylqaq degen qurdasy Muzaǵańmen qushaqtasyp, tós-túıistirip amandasady da: − Musken, sen óziń shashyń seldirep, qartaıyp qapsyń ǵoı? − deıdi tańdanǵandaı bolyp.
Sonda Muzaǵan irkilmesten:
− Qabylqaq, ras aıtasń,
Shashymnan taraq qaldy,
Aýzymnan araq qaldy,
Oıynnan kartam qaldy,
Qoıynnan qalqam qaldy, − dep óleńmen jaýap berip, toıǵa jınalǵandardy dý kúlkige batyrypty.
Talanttardy oqytýdan bas tartý
Áıgili mýzyka tanýshy, esimi álemge tanymal professor Iosıf Isaakovıch Dýbovskıı kózi tiri kezinde birer jylǵa Almatyǵa kelip,
Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııada dáris beripti. Birde konservatorııanyń sol kezdegi rektory Quddys Qojamııarovqa joǵarǵy jaqtan, «Shámshi Qaldaıaqov, Ábilahat Espaev, Áset Beıseýovterdi oqýǵa qabyldap, nota úıretińder» degen mazmundaǵy nusqaý túsedi. Rektor halyq talanttary naǵyz myqtynyń ózinen dáris alsyn degen oımen, bul máseleni Dýbovskııge tapsyrmaq bolady. Sonda Iosıf Isaakovıch rektordyń ótinishin sabyrmen tyńdap bolǵannan keıin:
− Men Shámshi, Ábilahat, Áset sekildi birtýma talanttardy oqytýǵa órem jetpeıdi, olar burynǵydaı óz halqynan úırene bersin.
Eger olardy biz teorııanyń tar shablonyna salyp, juǵysyp ketsek − ánderinde ańqyp turǵan ulttyq boıaýdy ońdyryp alamyz, − dep, naǵyz bilimdar aqsúıekke jarasatyn ataly sózben jaýap beripti.
Álibek ASQAR
Nur-Sultan
Dúrdaraz dıagnoz
Pyqyp bireýlerdiń «Qaıran jıyrma bes!» deıtinindeı jigit jasynda bolsa da, keıingi kezderi kóńilsiz kúıge túsip eseńgireı bergen soń, halyq emshisi – táýipke baryp qaralyp edi: «Balam, syrqatyń nerviden, júre bermeı úılen. Úılenseń qulan-taza saýyǵasyń» dep dıagnoz qoıyp short kesken soń, aqylǵa kelip, úılengen bolatyn.
Balaly-shaǵaly kúnderdiń bir kúni Pyqyp ózi de, kelinshegi de: «Aýyryp em izdegenshe...» atty qaǵıda boıynsha aýrýhanaǵa baryp qaralǵan boldy.
Tegin dıagnoz nesin aıasyn, oıpyr-aı, kelinsheginiń de, óziniń de saý-tamtyǵy joq, shuryq-tesik, basynan bashpaıyna deıin aýrýdyń synalap kirmegen jeri joq, ekeýi de dimkás qur súldeleri qalǵan... Memlekettik medısınanyń dıagnozy boıynsha, bul páleketterdi tegin em emdeı almaıdy eken. Eger aqysy tólense, sondaǵy aq halatty abzal jandar ózderi-aq ózegin taýyp emdep-aq shyǵady eken...
Pyqyp pen kelinshegi ekeýi buǵan keter shyǵyndy eseptep kórse... oıpyr-aı, opyryp túsedi eken!
Pyqyp jatyp turǵany joq, aýrýhananyń betin aýlaq, sonda da dep, bir jıen qurdas dárigerine baryp qyljaqtap otyryp yńqyl-syńqylymnyń tamyryn basyp bershi dep edi, sózge kelmeı dıagnozyn dóńkıtip beripti.
Úıge kelip kelinsheginiń kóz aldynda oqyp kórip edi: «Búıregine qum túsken. Qum qumyǵyp tasqa aınalmas úshin álsin-álsin syra simirgen jón... Qan tamyrlary taryla bastaǵan, munyń birden-bir emi – as aldynda az mólsherde sý qosylǵan spırt, ol bolmasa taza eki júz gramm araq ishken maqul... Al ana júrekpen oınaýǵa bolmaıdy! Júrektiń azyǵy qan. Al qannyń qoıýlanýy qasiret. Qoıý qannyń suıytylyp sýsha súńgýi úshin... kóp emes, kúnine bir-eki ret konıak ishken jón... Negizi – nervide de kiltıpan bar. Aýrýdyń bar túriniń alaqaılaýy osy nerviniń talshyqtaryna tireledi. Sondyqtan, anda-sanda er azamatty boshalatyp «bostandyqqa» jiberip alǵan maqul...» dep jıen ózinshe dıagnoz qoıypty.
Erteńinde kelinshegim de bir tanys qurby dárigerine baryp ózgeshe dıagnoz alyp kelipti. Ondaǵy aıdaq-saıdaq jazýdy ejiktep oqyp otyrmyn: «Aýrýdyń asqynǵan túri qurysý-tyrysý. Bul nerviden keletin kesel. Emi – altyn... altynnyń býy býyn-býyndaǵy sary sýdy syǵyp alady. Qulaqtaǵynyń altynnan bolýy – nerviniń birden-bir emi. Al alqa – keýdedegi qurys-tyrysty boıyna tartyp, ásirese tynys joly tarylýdan tym-tyrys qutylady. Saýsaqtaǵy saqına bitken, bilektegi bilezik bitken – qoldyń barmaıtyn, sıpalamaıtyn jeri joq – bar múshedegi qurys-tyrys osy arqyly ońalady... Al júrek qabynýyna birden-bir em – alys eldi mekenge eki-úsh aıda bir ret ushaqpen ushyp turý. Negizi – barǵan eldi-mekenniń jaǵajaıynda bir ózi kúıki tirlikti umytyp demalyp qaıtsa, bar yńqyl-syńqyldyń ǵajap emi sol».
Al kerek bolsa, men bul dıagnozdan ózimshe áńgime órbitip ókireńdegen boldym... Ol meniń ótkendegimdi qozdatyp qoqańdady... Ne kerek, talas-tartys, yryń-jyryńmen tań atyryppyz.
Ne kerek, ortamyzǵa óńmeńdep engen dúrdaraz dıagnozdardyń kesirinen ekeýimiz baryp-kelip, aqyry aqylǵa kelip, ne aıtsa da sol kisiniki jón dep halyq emshisiniń aldynda otyrdyq.
Emshi apamyz ekeýimizdi de muqııat tyńdap: «Senderdiń nerv júıeleriń quryǵan. Bir-birińdi qajaýdan nerv talshyqtary tarylyp bitipti. «Ákesi ólgendi de estirtedi», ólip qalmaı ómir súremiz deseńder, meniń dıagnozym, toq eterim – ajyrasyp bólek ǵumyr keshińder» dep short kesti...
Sóıtip, dúrdaraz dıagnozdyń arqasynda júgen-noqtam sypyrylyp, biraq kúnde boıdaq bolyp baıaǵy taz qalpyma qaıta túse qaldym.
Berik SADYR
Nur-Sultan
*Aýyldyń aıtqyshtary
QABIR QAZÝ...
Tarbaǵataı aýdan ortalyǵynda Sotıkti bilmeıtin adam kemde-kem (Shyn aty-jóni – Nurlan Turysbekov). Astarlap sóıleýge «as». Árbir degeninen «kósem» sóz qylqııady.
Birde ishki ister bólimindegi bir azamat qaıtys bolady. Qabir qazýdyń sheberleriniń biri bop sanalatyn Sotıkti sol bólimniń bastyǵy janyna taǵy tórt jigit qosyp zırat basyna aparyp, qazatyn oryndy kórsetedi. Sonda Sotık turyp:
– Bas jaǵyn qalaı qaratyp qazamyz? – depti. Ana bastyq shyn bilmeıdi dese kerek.
– Qalaıy nesi, qubylaǵa qaratyp, – dese, Sotekeń túk bilmegensip:
– Qaıdan bileıin, ROVD jaqqa qarata ma dep oılaǵanym ǵoı, – depti.
«PROTIVOGAZ»
Mal soıýǵa da besaspap Sotıkti bir tanystary soǵymdaryn soıysýǵa shaqyrypty. «Baýyzdaý», «Terisin sylý», «Músheleý» degen sııaqty prosester ádettegideı atalyp, «yrymy» jasalyp otyrady.
Soǵym jaırap, qýyrdaǵyn jep, endi úıine qaıtarynda úı ıesi:
– Soteke, óziń bos qaıtpaı, «qol úzikke» birdeńe al, – dese, qasapshy Sotekeń:
– Maǵan «protıvoga»z berseńder bolady, – depti. El ań-tań. Soǵym ıesi:
– Onyń ne pále? – demeı me?! Sonda Sotık keńirdegi tesilip, ilinip turǵan ókpe-baýyrlardy kórsetipti.
ESKE ALÝ
Aqsýattyń irgesindegi Qarǵyba aýylynda Tóleýbek Ábdikárimov degen aǵamyz turady. Tarıhshy-ustaz ári sheber mýzykant. Ásirese syrnaıdyń «qulaǵynda» oınaıdy. Sonymen qatar qajet kezde qaljyńy «qaltasynda» júredi.
Osy aýylda Tókeńniń áriptesi, ıaǵnı ustaz bolǵan Qabıbala degen ápkemiz bir toıǵa daıyndalyp jatady. Jaqsy jańalyqty estigen Tóleýbek aǵamyz janynda taǵy 2-3 jigit bar, esikten engennen-aq Tókeń:
– Al, Qabıba, toı qutty bolsyn, – dep bastap, – osyndaı shattyqty dýmandy Jáken aǵamyz kóre almaǵany ókinishti-aq, – dep aıaqtaıdy.
Ápkemiz qym-qýyt sharýalaryn ysyryp qoıyp, shaǵyn dastarqan uıymdastyryp, aldaryna bir «kók moıyn» qoıady. Analar birdi aınaldyryp quıyp alǵan soń:
– Jákeńderiń bir aýnap tússin, andaǵylaryńdy alyp qoıyńdar, – deıdi. Qaǵyp salysady. Apaıymyz sózin jalǵap, – kelgenderińe kóp-kóp raqmet, – depti. Sonda ar jaǵyn «qonǵan eldi» azsynǵan aǵamyz:
– Qabıba, men bilsem Jákeń qyrynan qaldy, endi ne etpetinen, ne bolmasa shalqasynan jatsyn, taǵy birdi aınaldyryp jibereıik, – degen eken. Apaıymyz kúlip:
– Osy seniń shyǵarmaıtynyń joq qoı, – depti.
«ESALAŃ» SURAQ
Aqsýattaǵy №1 mektepte dene shynyqtyrý páninen dáris oqytatyn Estaı Jarqymbaev degen baýyrymyz bar. Sambo kúresi men fýtboldan sport sheberligine kandıdat bolsa, qaljyń sózge de «mástir».
Birde bir qadirli adam qaıtys bolyp, topyraq salyp jatqanbyz. Bir áredikte Estaı qasyma kelip:
– Seke aǵa, kúrishti qaıdan jeımiz? – degeni. Uǵyp úlgermeı:
– Qaıdaǵy kúrishti? –deppin. Baýyrym saspaıdy:
– Quran-qatym qaı kafede beriledi? – deıdi beti búlk etpeı. (Sóıtsem osyndaı kádelerde tabaq tartqanda ettiń astyna kúrish salynatynyn meńzepti). – «Esalań» suraqtardy qalaı oılap taba qoıasyń? – dedim keıip. Sonda ol:
– Kórip júrgen jaıttar ǵoı, – dep, jylystap kete bardy.
Serik JUMAT
Shyǵys Qazaqstan oblysy
