Tilge qurmet – elge qurmet

Sóıtsek, gazet betinde aıtqan ókpe-nazymyzdy elegender de, elemegender de bar bolyp shyqty. О́kinishke qaraı, keı elder áli kúnge deıin qazaq tilinde aqparat taratýǵa nemquraıdy qaraıtyn sııaqty. Máselen, Ońtústik Koreıa elshiligi saıtynda qazaq tiline oryn bermegen. Bul eldi erekshe ataýymyzdyń óz sebebi bar. Keńes Odaǵy tusynda koreılerdiń Qazaqstanǵa kúshtep qonys aýdarylǵany málim. Sol zamanda ózderin peıili darqan qazaq halqy­nyń baýyryna basqanyn koreıler áli kún­ge rızashylyqpen áńgimeleıdi. Talaı taǵ­dyr taýqymetin kórgen ata-babalarymyz taǵ­dyr­las halyqtyń qaıǵy-qasiretin tereń túsindi.

Qazirgi tańda qazaqstandyq koreıler tatý-tátti ómir súrip, jergilikti ultpen etene aralasyp ketken. Memleketimizdiń da­mý jolynda ter tókken koreıler jeterlik. Máselen, bes dúrkin Olımpıada chempıony Nel­lı Kımniń el sporty úshin sińirgen eńbe­gi orasan. Mánerlep syrǵanaýshy marqum Denıs Ten Sochı Olımpıadasynyń qola júldegeri atandy. Jambyldyń jampozy Alekseı Nı talaı jyl aýyr atletıka qura­masyn baptap, kók baıraqty kókte jelbiretýge mol úles qosty. Bulardyń bári – Qazaqstandaǵy koreı dıasporasynyń ókilderi. Tek osyndaı tarıhı baılanysqa qaramastan, Ońtústik Koreıa dıplomattary saıttarynda qazaq tiline tilimdeı «jer» taýyp bere almapty.
Re­seıdiń Qazaqstandaǵy elshiliginiń saı­tynan da qazaq tilindegi málimetti emge tap­paısyz. Búkil derek ne oryssha, ne aǵyl­shynsha jazylǵan.

Bylaı qarasańyz, Reseı – Qazaqstannyń strategııalyq seriktesi. Eki memlekettiń qarym-qatynasy óte tyǵyz. Búkil salada yntymaqtastyq ornaǵan. TMD, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sekildi ekonomıkalyq jáne qaýipsizdik maqsattaryndaǵy kóptegen aı­maqtyq uıymǵa múshe. Memleketter bas­shylary da jıi-jıi kezdesip, ózekti máse­le­lerdi talqylap otyrady. Jyl saıyn myń­daǵan azamat arly-berli aǵylyp jatady.
Eki eldiń osyndaı qarym-qatynasyna qaramastan, elshiliktiń qazaq tilinde aqparat taratpaýy túsiniksiz. Reseı muhıttyń arǵy betinde jatqan el emes. Shekaramyz shek­tesip jatqan kórshi memleket. Tilge qur­met – elge qurmet ekenin eskersek, Reseıdiń Qa­zaq­standaǵy elshiligi qazaq tilinde máli­met bermeýi neniń belgisi degen saýal týyn­daıdy.

Qazaqstan jáne Qytaı arasyndaǵy qa­rym-qatynastyń da tamyry tereńge ket­ken. Onda mıllıonǵa jýyq qandasymyz turady. Elimizde qytaılyq kompanııalar kásibin júrgizip otyr. Saýda-ekonomıkalyq baılanysymyz jyldan-jylǵa nyǵaıyp keledi. Osyǵan qaramastan, shyǵystaǵy kórshimizdiń de dıplomatııalyq saıty orys tilimen shektelgen.

Al shetelderde turatyn qandastarymyz ádette orys tilin bile bermeıdi. Olar ózderi turǵan eldiń tili men ana tilimizdi ǵana meńgergen. Endeshe, mıllıonǵa jýyq qazaq mekendeıtin Qytaı elshiginiń qazaq tilinde málimet bermeýi aqylǵa qonbaıdy.

Japonııa elshiligi de qazaq tiline shor­qaq eken. Saıtynan memlekettik tildegi birde-bir málimet tappadyq. Bylaı qarasańyz, qazaqtardy basqa-basqa japon­dar jaqsy túsinýi tıis. Olar sekildi biz de ıadrolyq qarýdyń zardabyn qatty tart­tyq. Áli kúnge nıppondar eli Hırosıma men Nagasakıge tastalǵan bombanyń zar­da­byn tartyp kelse, Qazaqstan Semeı polı­gonynyń taýqymetinen qutylǵan joq.

Taıaýda ǵana Japonııanyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Jýn Iаmada Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevqa senim gramotasyn tapsyrdy. Endeshe, dıplomatııalyq qyzmetine jańa kirisken Iаmada myrza osy olqylyqty joıyp, qazaq tiline kóńil bóledi degen oıdamyz.

Saıtyn qazaqsha sóıletýdi jón kór­megen elshilikter tizimi munymen bitpeı­di. Ispanııa, Izraıl, Italııa sekildi azýyn aıǵa bilegen memleketterdiń Qazaq­standaǵy ókildigi saıttarynda da qazaq tilinde jazylǵan málimet joq. Iran, Saýd Arabııasy, Úndistan, Pákistan se­kil­di yntymaqtastyǵymyz jarasqan mem­leketterdiń dıplomatııalyq korpýsy da qazaqshany qatyrmaǵan. Tipti túbimiz bir dep esepteıtin Túrkııa, Vengrııa jáne Qyr­ǵyz­stan elshilikteri de saıttaryn oryssha sóıletipti.

Qazaqstan táýelsizdigin alǵash moıyn­daǵan baýyrlas Túrkııa memleketi ekeni belgili. Onyń ústine, Anadoly ótken ǵa­syr­da bas saýǵalap barǵan qazaqtardy qushaq jaıyp qarsy alyp, bólek aýyl etip shy­ǵarǵany málim. Sondyqtan shyǵar, qazaqtar úshin túrik «kardeshler» óte jaqyn.

Majarlardy da qazaqtar óz baýyryndaı kóredi. Máselen, qazir fýtboldan ótip jatqan Eýropa dodasynda Vengrııa men Túrkııaǵa jankúıer bolatyn qazaqtar sany jeterlik. Munyń bári halyqtarymyzdyń bir-birine qurmetin kórsetse kerek. Osyn­daıda elshilikterdiń ana tilimizde aqparat taratpaýy kó­ńilge kirbiń uıalatady.

Kórshiles Qyrǵyzstan da bizben bite-qaınasyp ketken. Shekara mańyndaǵy aǵaıyndardyń aýyly aralas, qoıy qoralas bolyp ketkeli qashan. Ystyqkólge bara qalsańyz, demalyp jatqan qazaqtar kóp. Elimizdiń túkpir-túkpirinde aıyr qalpaqty aǵaıyndarymyz eńbek etip, nápaqasyn taýyp júr. Osynyń bárin eskere kele, Qyrǵyzstan elshiligi saıttarynda qazaq tilinde arnap aqparat usynsa, artyqtyq etpes edi. Onyń ústine, qazaq tili men qyrǵyz tili óte uqsas. Endeshe, qazaqsha málimet taratý elshilik úshin qıyndyq týǵyz­baıtyny anyq. Baýyrlas el dıplo­matta­rynyń ana tilimizge qurmeti osyndaı bolsa, muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy Brazılııa, Kana­da sekildi memleketterden qazaqsha málimet suraý uıat sekildi.

Qazaq tiline búıregi burmaıtyndar sany munymen aıaqtalmaıdy. Elimizde ju­mys istep júrgen keıbir halyqaralyq uıymdar da jergilikti halyqtyń ana tilinde aqparat taratýǵa asyǵar emes. Máselen, IýNESKO-nyń Qazaqstandaǵy ókildiginiń saıtynda aǵylshyn jáne orys tilderinde ǵana málimetter bar.
Alystan at terletip kelgen shetel­dik­­terden qazaqshaǵa sýdaı aǵyp turýdy talap ete almaımyz. Alaıda jergilikti halyq­tyń tilin jetik meńgergen maman jal­dap, saıttaǵy qatelerdi túzetý nemese qazaq­sha qyzmet kórsetý asa qıyn sharýa emes. Endeshe, elshilikterdiń bul áreketin beıqam­dyqqa balaımyz ba, álde qalaı? Qazaqstanda dıplomatııalyq qyzmet atqaryp júrgender «toǵyzynshy terrıtorııanyń» negizgi túp qazyǵyn quraıtyn halyqtyń dástúri men tilin qurmetteýi tıis emes pe?!

Ádilin aıtý kerek, halyqaralyq uıym­dar ishinde qazaqshaǵa sýdaı aǵyp tur­ǵandary jeterlik. Mysaly, BUU-nyń negizgi saıty qazaq tilinde saırap tur. Halyq­aralyq túrki akademııasynyń qazaq­sha nusqasynan qajetti málimettiń bárin tabýǵa bolady.

Sondaı-aq keı elderdiń elshilikteri qajet maǵlumattardyń bárin qazaq tilinde tizip qoıǵan. Máselen, Fransııa elshiligi saıttarynda memlekettik tilimizge oıyp turyp oryn berilip, sapaly ári mazmundy aqparatqa tolyp tur.
Úsh jyl buryn Ulybrıtanııanyń Qazaqstandaǵy elshiligi orys jáne aǵylshyn tilimen shektelgenine qynjylys bildirgen edik. Aǵylshyndar bizdiń nazymyzdy eskergeni shyǵar, qazir elshiliktiń saıty qazaqsha sóılep tur. Izdegen aqparatyńyzdy ana tilimizde op-ońaı taba alasyz.

Elimizde Tótenshe jáne ókiletti elshi qyzmetin atqarǵan Maıkl Gıfford 2020 jylǵy jeltoqsanda Tumandy Albıonǵa oraldy. Onyń ornyna Ketı Lıch kelmek. Lıch hanym dıplomatııalyq qyzmetine jazdyń sońyna taman kirisedi. Qazirgi tańda ol «toǵyzynshy terrıtorııada» ter tógý úshin qazaq tili kýrsyna qatysyp júr.
Osydan úsh jyl buryn Germanııanyń Qazaqstandaǵy elshiliginiń saıtynda qazaq­sha málimet joq edi. Qazirgi tańda búkil aq­paratty ana tilimizde tabýǵa bolady. Bul uqyptylyqty jany súıetin nemis hal­qynyń elimizge qurmetin aıǵaqtaıdy.

Jalpy, qazaq halqy Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys kezinde Uly dalaǵa jer aýdarylǵan nemisterdi qushaq jaıa qarsy alyp, barymen bóliskeni tarıhtan málim. Sol kezden bastalǵan dostyq qaty­nas búginge deıin jalǵasyp keledi. Qazirgi tańda Qazaqstan men Germanııa arasyndaǵy áriptestik nyǵaıyp, qanat jaıǵan.

Sondaı-aq qazaq pen nemis halyq­tary­nyń qatynasy týraly sóz bolǵanda eń áýeli jazýshy, qoǵam qaıratkeri Gerold Bel­gerdiń esimi eske túsedi. Kózi tirisinde Geraǵa qazaq tiline qurmetin «Qazaq tili úshin barymdy berýge daıynmyn. Me­niń rýhanı tiregim Abaı Qunanbaıuly, Jú­sipbek Aımaýytuly, Muhtar Áýezov. Qazaq tiline úńilgen saıyn tereńdeı tústim», dep aıtyp otyratyn.

Tarıhı baılanysynyń tamyry tereń­ge ketken eki halyqtyń dostyǵy kele­shekte de qaryshtap damı beretinine senim­dimiz. Osy oraıda, kezinde gazetimizde jarııa­lanǵan maqalany eskerip, qazaq tilinde aqpa­rat taratýǵa kóshkeni úshin Tótenshe jáne ókiletti elshi Tılo Klınnerge rızashy­lyǵymyzdy bildiremiz.

Abaıdyń tiline amerıkalyqtar da yqy­lasty. Saıttarynda dúrkin-dúrkin qazaqsha málimet taratady. Buǵan deıin AQSh-tyń Qazaq­standaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolǵan Djordj Krol myrzanyń elimizge qur­meti óte joǵary edi. Ol ózi bas bolyp mere­kelerde ana tilimizde quttyqtaý joldap otyratyn.

Qazirgi elshi Ýılıam H. Mozerdiń de qazaq tiline qurmeti joǵary. Máselen, Ýılıam myr­za merekelerde qazaqstandyqtardy ana tilimizde quttyqtaıdy. Byltyr koro­na­vırýs pandemııasy kezinde búkil álem úıge ty­ǵylǵanda, Ý.Mozer qarap jatpaı qazaq tilin jetik meńgerip shyqty. «Búgingi tańda qazaq tili adamdar arasyndaǵy kúndelikti qarym-qatynas tiline aınalǵanyn kórip otyrmyn», dep aǵynan jarylady elshi.

Baýyrlas ázerbaıjandar da ana tilimizge erekshe kóńil bólgen. Aıta keterligi, olar­dyń saıttary ázerbaıjan jáne qazaq tilin­de ǵana júrgiziledi eken. Osydan-aq baýyr­las memlekettiń elimizge degen ystyq yqy­lasyn ańǵarý qıyn emes. О́zbekstan el­shi­liginiń saıty da qazaqshaǵa sýdaı aǵyp tur. Talaı márte tildik túıtkildi basy­nan ót­kergen Latvııa jáne Belgııa elderi­niń dı­plomatııalyq saıttary da qazaqsha sóıleıdi.

Shúkir, búginde Qazaqstan halqy 19 mıl­lıonǵa jaqyndap qaldy. Resmı málimetke súıensek, sonyń 89 paıyzǵa jýyǵy qazaqsha biledi eken. Iаǵnı halyqtyń basym bóligi mem­lekettik tilimizde sóıleıdi. Onyń ústine, aýyl turǵyndary (halyqtyń 47 paıy­zy) men shetelden kelgen mıllıon­ǵa jýyq qandasymyz qazaq tilin ǵana biletindigin, oryssha túsinbeıtinin eskersek, ana tilimizdiń ózektiligi anyq ańǵarylady.

Qoryta aıtqanda, Dıplomatııalyq qaty­­nastar týraly 1961 jylǵy Vena konven­­sııasynda dıplomatııalyq mıssııa qabyl­­daýshy memlekettiń ekonomıkalyq, mádenı jáne ǵylymı baılanystaryn nyǵaıtýǵa kúsh salatyny aıtylǵan. «Tilge qurmet – elge qurmet» ekeni basy ashyq máse­le. Endeshe, sheteldik dıplomatııalyq mıs­sııa ókilderiniń ana tilimizge qurmeti eki­jaqty qarym-qatynas ornatýda mańyzǵa ıe. Dıplomatııalyq mıssııalardaǵy til máse­lesin qozǵaǵanymyzǵa úsh jyl bolsa da, áli kúnge deıin kemshiliktiń ornyn tol­tyrmaǵan elder bar.

Ekijaqty áriptestik memlekettiń ne­gizgi qundylyqtaryn qurmetteýden bas­ta­latyn eskersek, joǵaryda atalǵan she­teldik dıplomatııalyq korpýs ókilderi ana tilimizge bet burady dep úmittenemiz.