Jarys pen tabys

Jeńilgenge de júlde bar

2018 jyly ÝEFA Bratı­slavada arnaıy kongress ótkizip, pandemııaǵa baılanysty bir jyl keshiktirilgen Eýropa chem­pıonatynyń júlde qoryn be­kitti – 371 mln eýro. Alaıda dú­nıe­ júzinde qalyptasqan jaǵ­daıǵa baılanysty ÝEFA atal­ǵan somany 331 mln eýroǵa deıin qysqartty. Osynyń ózi buǵan deıin uıymdastyrylǵan birin­shilikterdiń júlde qorynan áldeqaıda qomaqty. Máselen, Por­týgalııa chempıon bolǵan EÝRO-2016 dodasynyń qarjy qorjyny budan 30 mln eýroǵa az. Iаǵnı 301 mln eýro. Al EÝRO-2012 báse­kesiniń júlde qory 196 mln eýro bolǵan edi.

Endi 331 mln eýronyń qalaı jumsalatynyn eseptep kóreıik. ÝEFA bul joly darhandyq tanytyp, árbir qatysýshyǵa 9,25 mln teńgeden úlestiretin boldy. Demek jeńilisten kóz ashpaǵan komandanyń ózi qur qol qaıtpaıdy. Al EÝRO-2016 týrnırine qatysýshylarǵa 8 mln eýrodan tıgen bolatyn. Bul jolǵy soma 1,25 mln eýroǵa kóp.

Sondaı-aq týrnırdiń toptyq kezeńindegi árbir jeńiske 1 mln eýrodan, al árbir teń oıynǵa 500 myń eýrodan usynylady. Je­ńilgen ujymǵa túk te joq.

Budan bólek, jarystyń 1/8 fınalyna ótken quramalardyń bári qarjylyq qorjynyn 1,5 mln eýromen tolyqtyrady. 1/4 fınalǵa ótken ujymdardyń alatyn somasy budan joǵary – 2,5 mln eýro. Jartylaı fınalǵa joldama alǵandar 4 mln eýrony qanjyǵaǵa baılaıdy.

О́zgelerden qara úzip, márege qatar jetken qos fınalıstiń qorjyny avtomatty túrde 5 mln eýromen tolyǵady. Sondaı-aq týrnır jeńimpazyna taǵy 3 mln eýro tólenedi. Eger barlyq oıynda jeńiske jetse, EÝRO-2020 dodasynda top jarǵan quramanyń 28,25 mln eýro tabys tabatyn múmkindigi bar.

Osy oraıda zańdy suraq týyndaıdy. Bul jolǵy birinshiliktiń júlde qory nege qomaqty? Munyń syry qatysýshy qura­malardyń kóbeıgeninen baılanysty. Buryn qart qurlyqtyń dodasyna 16 komanda qatyssa, 2016 jyldan beri 24 ujym baq synaıdy.

Bul – ÝEFA tarapynan be­riletin qarjy. Budan bólek, árbir eldiń fýtbol federasııalary qo­sym­sha bonýstar belgilep otyr. De­mek, fýtbolshylardyń tabysy ál­­deqaıda qomaqty bolýy yqtı­mal.

Upaıy túgel kompanııalar

Ádette, iri fýtbol chem­pıo­­nattary áýe tasymal­daý­shy­lar­dyń, alkogol ónim­derin ón­dirý­shilerdiń, qonaqúı ke­shenderiniń qarjylyq kór­set­­kishterine oń áser etedi. Biraq EÝRO-2020 mun­daı múm­kindikterdiń bárin shek­tep otyr. Sebebi túsinikti. Pandemııaǵa baı­lanysty qabyldanǵan shek­teý sharalarynyń saldary­nan týrnırdi qabyldaýshy mem­le­ketterdiń shekarasy tolyq ashyl­ǵan joq. Tıisinshe, stadıondar da tolyqtaı tolmaıdy.

Degenmen bıylǵy dop dodasynda joǵaryda atalǵan fak­torlardy pysqyrmaıtyn kompanııalardyń upaıy túgel bolmaq. Endi solarǵa toqtalaıyq.

Aldymen EÝRO-2020 týr­nırinen habar taratý quqyǵyna ıe kompanııalar paıdaǵa kenel­mek. Máselen, osy jolǵy Eýropa chempıonatynyń translıasııa­laý quqyǵy ulybrıtanııalyq ITV kompanııasyna tıesili. Bul kom­panııanyń aksııalary London bırjasynda satylady. Byltyr dop dodasy keıinge shegerilgende ITV mıllıondaǵan kórermeninen aıyrylyp qaldy. Tıisinshe, tabysy da tómen syrǵydy. Endi, mine kompanııa birinshilikten habar taratý kezinde jarnamadan kóp kólemde tabys tabý múmkindigine ıe.

Anaý-mynaý faktorlardy elemeı, qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartatyndardyń qatarynda sporttyq ekıpırovkalardy ón­dirýshiler de bar. Olar iri fýtbol chempıonattarynda jarnamanyń astynda qalady. Týrnırge qa­tysýshy quramalardyń fýtbolkalary men basqa da atrıbýttaryn satyp, mol paıdaǵa keneledi. Máselen, bıylǵy dop dodasynda Nike kompanııasynyń asyǵy alshysynan túsýi múmkin. О́ıtkeni bul kompanııa jankúıeri óte kóp Anglııa, Fransııa, Nıderland, Portýgalııa sekildi 9 quramany «kıindirip» otyr. Adidas-tyń da murtyn balta shappaıdy. Ger­manııa, Ispanııa, Reseı, Belgııa sekildi 8 komandanyń kerek-ja­raǵyn usynyp otyrǵan kompanııa jarnamadan kóp paıda túsirýge tıis. Italııa syndy tórt ujymǵa ónimin usynǵan Puma kompanııasy da paıdanyń jaıyn jaqsy bileri anyq.

Chempıonat kezinde bás tigý­shilerdiń de qatary kóbeıedi. Demek, bul kezeńde býkmekerlik kompanııalardyń da dáýreni júredi. Atap aıtqanda, álemge aty jaıylǵan DraftKings, Penn National Gaming, Flutter Entertainment sekildi býkmekerlik kompanııalar qosymsha tabysqa keneledi dep kútilýde. Qazaqstan aýmaǵynda ju­mys isteıtin býk­mekerlik keń­seler de jelpinip otyrǵan kórinedi.

Baıraqty báseke ÝEFA-nyń negizgi seriktesterine de qar­jy­lyq turǵydan tabys áke­letini anyq. Olar fýtbol matchtaryna deıin de, odan keıin de, kezdesý ýaqytynda da jarnamalanyp otyrady. Sondaı-aq negizgi seriktesterdiń logotıpteri sta­dıonnyń shetindegi LED-er­neý­lerde kórsetilip turady. So­nymen ulttyq quramalar ara­syndaǵy ÝEFA týrnırleriniń negizgi de­meýshileri qatarynda Alibaba qu­ramyndaǵy AliPay tólem júıesi, Booking.com qonaqúılerdi ınternet arqyly brondaý júıesi, FedEx kólik kompanııasy, Reseıdiń «Gazprom»-y, turmystyq tehnıka óndiretin Qytaıdyń Hisense kompanııasy, germanııalyq avto­óndirýshi Volkswagen bar.

 Taqym qysqan klýbtar

EÝRO-2020 dodasynan jaqsy tabys tabatyndardyń qata­ryn­da aksııalary túrli bırjalarda satylatyn fýtbol klýbtary da bar. Máselen, Anglııadaǵy «Manchester Iýnaıtedtiń», Ita­lııadaǵy «Iýventýs», «Roma», «La­sıo» klýbtarynyń, Ger­ma­­nııadaǵy dortmýndtyq «B­o­rýs­sııanyń», Fransııadaǵy «Lıon»-nyń, Portýgalııadaǵy «Por­tý», «Benfıka», «Sportıng» ujym­darynyń, Nıderlandydaǵy «Aıakstyń», Shotlandııadaǵy «Seltıktiń», Túrkııadaǵy «Ga­la­tasaraı», «Fenerbahche», «Be­shiktash», «Trabzonspor» sekildi klýbtardyń aksııalaryn álemdik bır­jalardan satyp alýǵa múm­kindik bar. Demek, EÝRO-2020 týrnırinde táýir oınaǵan fýtbolshylar óz klýbtarynyń qarjylyq jaǵdaıyn jaqsarta alady.

Sol sekildi baıraqty báse­keden keıin erekshe kózge túsken oıynshylardyń transferlik quny qymbattaıtyny anyq. Bul da fýtbol klýbtaryna belgili bir deńgeıde tabys ákelmek. Máselen, dortmýndtyq «Borýssııa» men Anglııa quramasynyń oıynshysy Djeıdon Sancho Eýropa birinshiliginde jaqsy oınady delik. Demek, dortmýndtyq klýb fýtbolshyny ózge klýbqa satar­da qomaqty qarjy suraýǵa quqyly. Transferden túsetin qarjy ınvestorlardy qýantyp, klýbtardyń damýyna oń serpin beretini túsinikti. Ásirese talant­tar shoǵyryn qalyptastyryp otyr­ǵan «Benfıka», «Portý», «Aıaks» sekildi klýbtar bir jyrǵap qalady. О́ıtkeni olardyń negizgi tabys kózi oıynshylardy satýdan quralady.

Bılet satylymynan túsim az

Áıgili Forbes basylymy pan­demııaǵa deıin EÝRO-2020 týr­nıriniń tabysy 2,5 mlrd eýrony quraıdy dep málimdegen edi. Bul buǵan deıin uıymdastyrylǵan básekelerdiń tabysynan álde­qaıda joǵary. Máselen, EÝRO-2016 báse­kesiniń tabysy 1,916 mlrd eýroǵa baǵalandy. Mundaǵy tabys negizinen úsh kózden jınalǵan. Bılet satylymy – 400 mln eýro, teletranslıasııa quqyǵy – 1,05 mlrd eýro, demeýshilik kelisimder – 480 mln eýro.

Al bıylǵy dop dodasynda stadıondar jankúıerlerdi tolyqtaı jınaı almaıdy jáne bul áldeqashan belgili bolǵan jaıt. Demek, bılet satylymynan anaý aıtqandaı tabys túspeıdi. Máselen, osy joly Mıýnhendegi bir matchty ári ketkende 14 myń adam ǵana stadıonnan tamashalaı alady. О́ıtkeni «Allıans-Arena» stadıonynyń 20 paıyzyn ǵana jankúıerlermen toltyrýǵa ruqsat berildi. Chempıonatty qabyldaýshy keıbir qalalarda stadıon syıymdylyǵynyń 25-40 paıyzyn toltyrýǵa múmkindik bar. ÝEFA bıyl bılet satylymynan 300 mln eýro tabys túsedi dep boljap otyr. Bul buǵan deıingi birinshiliktiń kórsetkishinen 100 mln eýroǵa az.

Ádette, Eýropa birinshiligin qabyldaýshy memleket stadıon­dardyń qurylysy men jóndeý jumystaryna qomaqty qarjy jumsaıtyn. Bul joly bir ǵana arena salyndy. 2019 jyly Býdapeshtte «Ferens Pýshkash» stadıonyn salýǵa 540 mln eýro jumsaldy. О́zge qalalar EÝRO-2020 týrnıriniń daıyndyq ju­­mystaryna asa kóp qarjy jum­saǵan joq. Aıtalyq, Sankt-Pe­terbýrg dop dodasynyń da­ıyn­dyǵyna 2020 jyly 36 mln eýro bólse, London 17,8 mln eýro shy­ǵyndaǵan. Qalǵan qalalardyń shyǵyny budan da az.

Mundaı iri jarystarda tý­­­rısterdiń kelýimen eko­no­­mı­­kalyq kórsetkishter jaq­sa­ratyn edi. Alaıda koronavırýs bul múm­kindikti de shektep otyr. Onyń ústine jeke bas­tyń amandyǵyn tileıtin jan­kúıerler myńdaǵan adam jı­na­latyn mun­daı oryn­darǵa barý­dan sanaly túrde bas tartatyny taǵy bar. Bara qalǵan kúnniń ózinde saqtyq sharalaryn saqtaý, shekteýlerdi oryndaý olardy mezi etetini aqıqat.

Desek te ulttyq namys synǵa túsetin mundaı dodalarda aq­shadan da artyq dúnıeler bar. Álem aldyndaǵy abyroı-ataq pen jan­kúıerdiń ystyq yqylasyna jeter eshteńe joq.