Táýelsizdik jáne rýhanııat

Osy jaıttardy eske alyp, el damýyna jiti kózben qarasaq, ásirese, táýelsizdik jyldary Qazaqstan memlekettiligi qalyptasyp, konstıtýsııalyq reformalar jasaldy. Ekonomıkalyq saıasatqa basymdyq berildi. Álemniń jekelegen elderimen strategııalyq baılanystar ornap, halyqaralyq uıymdarmen qarym-qatynas nyǵaıa tústi. Budan basqa, Reseı, Qytaı, AQSh, Eýropalyq odaq, Ortalyq Azııa elderimen strategııalyq áriptestik hám yntymaqtastyq baǵytyndaǵy baılanys, mádenı-gýmanıtarlyq arnalarda qarym-qatynas berik ornyqty. Bul, sóz joq, dostyq arnalarynyń máńgilik ekenin aıǵaqtaıdy.

Sondaı-aq táýelsizdiktiń tarıhı-órke­nıettik jáne áleýmettik – mádenı negizderi qalandy.Ulttyq murattarǵa negiz­delgen, eldik tarıhı máni mol, kemel keleshekti arqaý etken irgeli ister at­qaryldy. Áleýmettik-mádenı baǵyttar men ádebı-rýhanı arnalarǵa da keń óris ashyldy. Eldik murat-múdde alǵa shyǵyp, táýelsizdiktiń jarqyn da jasampazdyq joly, baǵyt-baǵdarlary aıqyndaldy. Ol, ásirese, qoǵam damýynan, erkin eldiń asyl murattarynan da anyq ańǵarylady. Atap aıtqanda, Semeı polıgony jabyldy (1991), Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan Toqtar Áýbákirov «Soıýz TM-13» kemesimen ǵaryshqa ushty (1991), Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıy ótti (1992). Qazaqstannyń memlekettik rámizderi týraly Zań shyqty (1992, 4 maýsym ), jańa Konstıtýsııa qabyldandy (1995, 30 tamyz). «Bilim týraly» (2007), «Joǵary bilim týraly» (1993), «Ǵylym týraly» (2011), «Pedagog mártebesi týraly» (2019) Zańdar qabyldandy. «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasy belgilendi (1993).

Táýelsizdik kezeńinde, ásirese, «Jalpyulttyq tatýlyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý», «Halyqtyń tutastyǵy men ulttyq tarıh» jyldarynyń (1997-1998) máni zor boldy. Al 2000 jyl – Mádenıetti qoldaýǵa arnalǵandyqtan, IýNESKO sheńberinde Túrkistan qalasynyń 1500, sosyn Taraz qalasynyń 2000 jyldyqtary (2002 jyly) keńinen atalyp ótti. Kóptegen mádenıet oryndary qaıta ashyldy. Teatrlardyń sany artyp, kınoteatrlar jumys isteı bastady. «Qazaqfılm» AQ kınostýdııasy birqatar derekti jáne kórkem fılm túsirdi.

Ult táýelsizdiginiń álem kartasynan oryn alýy (1991, 16 jeltoqsan), Asta­nanyń Aqmolaǵa kóshirilýi (1997,10 jeltoqsan) – el ómiri men tarıhyn­daǵy mán-mańyzy joǵary oqıǵalar. Qa­zaqstannyń Azııa men TMD memle­ket­teri arasynda alǵash ret Eýropadaǵy qaýip­­sizdik jáne yntymaqtastyq uıymy­na tóraǵalyq etýi (2010), Astanada EQYU-nyń sammıtiniń ótýi (2010, 1-2 jel­toq­san) álemdik mańyzy zor oqıǵa boldy.

Al Qazaqstan halqy Assambleıasy (1995, 1 naýryz) – el ómirindegi etnostyq, mádenı jáne dinı kópqyrlylyqtyń jasampaz úlgisine aınaldy. Ári qoǵamdyq turaqtylyq pen etnosaralyq kelisimdi ny­ǵaıtýǵa baǵyttaldy. Birlik dińgegi, dos­tyq dánekeri, tutastyq tutqasy – basty us­ta­nymǵa aınalyp, eldegi beıbitshilik pen tu­raqtylyqtyń negizgi kórsetkishi bolyp otyr.

Elordada Álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń alǵashqy sezi boldy (2003). Sodan beri ár úsh jyl sa­ıyn júıe­li túrde ótkizilip keledi. Qo­ǵam men din – birtutas qubylys desek, ada­m­zatty konfes­sııaaralyq suhbat arqy­ly biriktirip, máde­nıetter men din­der­diń jaqyndasýyna, tatýlyq pen ynty­maq­tastyqqa keń óris ashý – uly is.

Ult tarıhy men damýyndaǵy mereıli maqtanyshymyzdyń biri – «EKSPO-2017» Halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi «Bolashaq energııasy» degen taqyryppen Astana (qazirgi Nur-Sultan) qalasynda ótti. Ol 93 kúnge sozylyp, álemniń túkpir-túkpirinen 4 mıllıonǵa jýyq adam tamashalady. Qazaqstandyq pavılon – «Nur álem» Qazaqstannyń vızıttik kartasyna aınaldy. «Nur álem» jáne basqa da bir­qatar pavılondar – «EKSPO murasy» retinde saqtalyp, halyqqa qyz­met kórsetip keledi.

Ult muraty men eldik múddeniń aı­qyn da jarqyn kórinisi – rýhanııat ále­minen, onyń myń san arnaly salalarynan da tereń tanylady. Bul rette aldymen oıǵa oralatyny – «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy. Elbasy 2004 jylǵy 13 qańtarda «2004-2006 jyldarǵa arnalǵan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy tarıh pen mádenıet eskertkishteri qaıta jań­ǵyr­tylyp, ár alýan bilim-ǵylym baǵyt­tary boıynsha irgeli izdenister jasaldy. Eli­mizdiń ár óńirinde tarıhı-mádenı ekspedı­sııalar júıeli jumys istep, arheolo­gııalyq-etnografııalyq Hám folk­lorlyq baǵyttarda zertteýler júr­gizildi. Eske alsaq, Batys Qazaqstan­daǵy Araltóbeden, Shyǵys Qazaqstan­daǵy Zaısan aýdany Shilikti jazyǵyn­daǵy saq patshalary obalarynan, keıin Úrjar aýdany men Qarqaraly jerindegi Taldydan, batystaǵy Taqsaıdan tabylǵan Altyn adamdar Uly dalada jasalǵan júıeli izdenisterdiń nátıjesi edi. Sondaı-aq alys-jaqyn shetelderge: Qytaıǵa, Túrkııaǵa, Mońǵolııaǵa, Reseıge, Japonııaǵa, Egıpetke, О́zbekstanǵa, Armenııaǵa, AQSh pen Batys Eýropaǵa ǵylymı ekspedısııa uıymdastyryldy. Nátıjesinde, Qazaqstan tarıhy men mádenıeti Hám rýhanııatynyń arǵy arnalaryna qatysty birqatar zertteý eńbek, kóptegen kitap, jınaqtar jaryq kórdi.

Budan basqa, «Mádenı mura» memle­kettik baǵdarlamasyndaǵy basty jobanyń biri – qazaq folklorynyń 100 tomdyq basylymyn daıyndaý edi. Osy oraıda, halyq ádebıetiniń jaýHar úlgisi – «Babalar sózi» serııasy 100 tomdy qurap, qalyń jurtshylyqqa jetti. Halyq murasyna engen týyndylar toptamasynda, ásirese, hıkaıa­lyq dastandar, dinı dastandar, ǵashyq­tyq dastandar, tarıhı jyrlar, batyr­lar jyrlary, balalar folklory, ańyz­dar, jumbaqtar, maqal-mátelder men qara óleń, haıýanattar týraly ertegiler keń qam­tyldy.

Halyq qazynasy – «Babalar sózi» serııasy týraly joba jetekshisi akademık S.A.Qasqabasov bylaı dep eske alady: «...Keńes zamanynda tarıhı jyrlar, dinı dastandar, mıfter, yrymdar men tyıymdar, ózge de muralarymyz eskerýsiz qalyp otyrdy... Bular jazyp alǵanǵa deıin halqymyz arasynda aýyzdan-aýyzǵa tarap kelgen dúnıeler bolatyn. Biz ony «jaman» ne «jaqsy» dep bólýge bolmaıtynyn oılastyrdyq. Ár shyǵarmanyń tárbıelik máni birinshi kezekte shyǵyp, saıasılandyrýdan aryldyq desek bolady. Osyndaı tabandy jumys óz nátıjesin berdi. Máńgilik eldiń máńgilik folklory jurt qolyna tıdi. Bul tomdarǵa kirgen jádigerlerdiń keıbireýleri buryn «kúzelgenin», «túzelgenin» bilemiz, al myna jarııalanymda halyqtyq qalpyn saqtady. Biraz dúnıeler eski arab, tóte, latyn jazýlarynan alynǵanyn da aıta ketsem deımin».

«Mádenı mura» memlekettik baǵdar­lamasy aıasynda tarıh, arheologııa, etnografııa baǵyttarynan ózge arnaýly eńbekter, ensıklopedııalyq sózdikter de jaryqqa shyqty. Olardyń birqataryn atasaq, «Máńgilik saryn: qazaqtyń 1000 kúıi men 1000 áni», «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» (on tom), «Ádebı jádigerlikter», «Álemdik folklor», «Qazaq mýzykasynyń antologııasy», «Qazaq óneriniń tarıhy», «Qazaq ádebıeti» (ensıklopedııalyq anyqtamalyq), «Qazaq mádenıeti» (ensı­klopedııalyq anyqtamalyq), t.t. qalyń jurtshylyqqa jetip, mádenı-rýhanı suranystaryn qanaǵattandyryp keledi. Mańyzdysy, «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kórgen eńbekter taqyryptyq erekshelikterimen ǵana emes, azattyq arqaýy – táýelsizdik talaptary men ýaqyt rýhyn da aıqyn ańǵartady.

Qazaq mádenıeti men ádebıeti, tarıhy men taǵylymy «El tutqa», «Elorda», «Alash qozǵalysy», «Azattyqtyń óshpes rýhy», «Qazaq ádebıeti», «Qazaq mádenıeti» (ensıklopedııalyq anyqtamalyq), «Qazaq ádebıetiniń qysqasha tarıhy» (2 tom), «Qazaq ádebıetiniń halyqaralyq baılanystary», «Otyrar kitaphanasy» serııasy (100 kitap) syndy ujymdyq eńbekterde keń oryn aldy. «Qazaqtyń 1000 áni», «Qazaqtyń 1000 kúıi», «Amanat» (qazaq kúıleri antologııasy) atty halyqtyq týyn­dylar basyldy. Eldik múdde, ulttyq qun­dylyqtar, ádebı-mádenı baılanys arna­lary jańa baǵyt, sony kózqaras turǵy­synan keńinen qarastyrylyp, ba­ıypty baǵalandy.

Ult táýelsizdigi tusynda el maqta­nysh­­tary – ál-Farabı, Mahambet, Abaı, Jam­byl, M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músire­pov, Q.Sátbaev jáne basqa da esimi men eńbekteri IýNES­KO sheńberinde tórtkúl dúnıege tanyldy. IýNESKO tizimine engen «Naýryz» kópult­ty atalymy, «Qazaq kúresi», «Qazaq­tyń qasıetti kıiz úıi», «Aıtys – ımprovı­zasııa óneri» (Qyr­ǵyzstanmen birge), «Kıeli kúı óneri» Uly dala tarıhyn, halyq ádebıeti men máde­nıetin, dástúri men turmysyn, folk­lorlyq murasyn keńinen kórsetedi.

Jarqyn bastamalar qatarynda sondaı-aq «Halyq – tarıh tolqynynda», «Rýhanı jańǵyrý», «Bolashaq» baǵdar­lamasy, «Astananyń jańa ýnıversıteti», «20 zııat­­kerlik mektep» jobalaryn atap aı­týǵa áb­den bolady. Oıǵa alsaq, bir ǵana – «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy bo­ıynsha ulttyq biregeılikti saqtaý, tul­ǵalyq damý, pragmatızm máselelerine mańyz berildi. Budan basqa, birqatar joba – «Týǵan jer», «Aýyl – el besigi» jáne basqalar arqyly el-jer tarı­hyna, dástúri men mádenıetine, tálim-tár­bıe arnalaryna kóp kóńil bólindi. Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý, ulttyq kod máni, jas urpaqty patrıotızmge tárbıeleý syndy mańyzdy ister basty nazarǵa alyndy.

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy elimizdiń barlyq salasyna jańa lep, sony serpin berdi. Qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa, ulttyq bolmys pen eldik kodty saqtaýǵa kóp kóńil bólindi. «...Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy... О́zgerý úshin ózimizdi myqtap qolǵa alyp, zaman aǵymyna ıkemdelý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boıǵa sińirýimiz kerek», dep qadaı aıtty Elbasy.

Al Tuńǵysh Prezıdentimizdiń «Uly dalanyń jeti qyry» tujyrymdamalyq maqalasyna den qoısaq, aldymen bizdi qorshaǵan keńistik pen ýaqyt máni men syry ashylady. «Uly dalanyń jeti qyry» – ult múddesi men tarıhqa, dástúr men rýhanııat órisine qatysty aıqyn baǵyt, berik ustanym ekeni anyq.

Elbasy «Abaı amanaty» maqalasynda Hakim Abaı tulǵasyn eldiń bolashaq baǵ­daryn aıqyndap bergen rýhanı temir­qazyǵyna teńese, saıasattaǵy sabaq­tastyqty saqtap otyrǵan qazirgi Pre­zıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaq­stan» maqalasynda Hakim Abaıdyń mereı­to­ıynyń eldik Hám halyqaralyq deń­geıdegi aıryqsha mánine basymdyq beredi. Al «Abaı – rýhanı reformator» maqalasynda aqyn amanaty men eldik ustanymyna, ulttyq sóz óneri órisine, damý úrdisterine zor mańyz beriledi.

Osy oraıda, 2020 jyl – qazaq halqynyń maqtanyshtary, ult rýhanııatynyń dańqty tulǵalary – ál-Farabıdiń – 1150, Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyqtary IýNESKO-nyń qoldaýymen halyqaralyq aýqymda atalyp ótti. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde – «Álemniń ekinshi ustazy» ál-Farabı ortalyǵy – kitaphanasy ashyldy. «Ál-Farabı izimen» atty ǵylymı ekspedısııa jumysyn bastap, máshHúr ǵalym atyndaǵy ǵylymı-tehnologııalyq alqap quryldy. Mereıtoı aıasynda ál-Farabı ensıklopedııasy, úsh tilde jeti tomdyq eńbegi jaryq kórdi. Derekti fılm men ómirbaıandyq serıal túsirilip, qalyń kópshilikke jetti. Al Abaı mereıtoıy tusynda – 10 tamyz Abaı kúni bolyp belgilendi. Hakim Abaı shyǵarmalary álemniń 10 tiline aýdaryldy. Qysqasy, ult rýhanııatynyń bederli belesin ta­nytqan – eki alyptyń mereıtoıy elimiz ben shet memleketterde keńinen atalyp ótti.

Elbasy negizin qalaǵan L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti óziniń 25 jyldyǵyn bilimı-ǵylymı Hám tálim-tárbıe baǵyttary boıynsha joǵary jetistik, tolaıym tabystarmen qarsy aldy. Tuńǵysh Prezıdent bul joǵary oqý ornyn 1996 jyldyń 23 mamyrynda Selınograd ınjenerlik-qurylys ıns­tıtýty men Selınograd pedagogıkalyq ınstıtýtyn biriktirý negizinde qurǵan edi. Sodan bergi ýaqytta ýnıversıtet birqatar jetistikke qol jetkizdi. Máselen, 2010 jyly QS Worid Universities reıtıngtik agenttiginiń nátıjesi boıynsha álemdik úzdik 500 joǵary oqý orny qatarynan kórindi. El Prezıdentiniń «Altyn sapa» syılyǵyn aldy (2012). QS «TOP 50 un­der 50» atty tanymal ýnıversıtetter qatar­ynda tur.

EUÝ bazasy negizinde qurylǵan «Abaı akademııasy» ǵylymı-zertteý ınstı­týty Hakim Abaı murasyn jan-jaq­ty tanytý maqsatynda pánaralyq zert­teýler júrgizý, Abaıtaný baǵytyn jańa­shyldyq turǵydan damytý isin júzege asyrady. Abaı tulǵasy men murasyn jańa qyrynan tanytyp, alys-jaqyn elderge, álemdik keńistikke keń túrde tanys­tyrady. Bul baǵytta qazirdiń ózinde 20-dan astam ártúrli taqyryptaǵy eńbekter jaryq kórdi.

Táýelsizdik jyldary Halyqaralyq Túrki akademııasy «Ortaq túrki tarıhy», «Ortaq túrki ádebıeti» jáne bas­qa oqýlyqtar júıesin daıyndady. Bu­dan basqa, «Qorqyt», «Manas epo­sy», «Hamsa» (Á.Naýaı), «Dıýanı hık­met» (Q.A.Iаsaýı), «Qutadǵý bilik» (J. Balasaǵun), «Jamıǵat at-taýarıh» (Ra­shıd ad-Dın) jáne B.Bıbolatulynyń «Zık­zal» sııaqty qundy eńbekterdi jaryq­qa shyǵardy. Sondaı-aq «Elorda epo­peıasy», «Túrki óneri antologııasy», «Túrki tilderiniń termınjasamy», «Ázerbaıjan ádebıetiniń antologııa­sy», «Qazirgi qyrǵyz poezııa­sy», «Túrki halyqtarynyń jylqy mádenıeti», «Bilge Tonykók», t.b. kitap, jınaqtar jaryq kórdi. «Altaııstıka, túrkologııa, monǵolıstıka» basylymdarynda túrki dúnıesi, tarıhy men dúnıetanymy, ádebı-jazba eskertkishteri boıynsha ir­geli izdenister men zertteýler júıesi basylyp turady. Túrki keńesi sammıtteri, «Uly dala gýmanıtarlyq ǵylymdar forýmy», «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi», «Uly dala órkenıeti: Tonykók murasy jáne qazirgi túrki álemi» atty Ha­lyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııalar júıeli ótip, onda túrki tildes halyqtar tarıhy men damý úrdisterine kóp kóńil bólinedi.

«Otyrar kitaphanasy» ǵylymı ortalyǵy bilim-ǵylym júıesine qatysty aqparattyq-anyqtamalyq Hám oqý zaldarynan ózge birqatar mádenı-rýhanı jumystardy júıeli atqaryp keledi. Negizinen, ǵylymı-aǵartý, mádenı-rýha­nı baǵyttarda qyzmet kórsetedi. Qol­jazbalyq kitaptar, mádenı qundy­lyqtar, sırek kitaptar qory da júıeli jınaqtalǵan. Bul baǵytta, ásirese Á.Mar­ǵulan, M.Qarataev, S.Begalın, S.Qıra­baev pen Á.Beısenova, T.Kákishev, R.Syz­dyqova, A.Seıdimbek, T.Jurtbaı jáne basqa ataýly qorlary jas ǵalymdarǵa, qalyń jurtshylyqqa qoljetimdi ekenin aıryqsha ataǵan jón. «Qoǵam tarıhy – adam taǵdyry» taqyrybyndaǵy ǵylymı-tájirıbelik konferensııa, oqyrmandarǵa arnalǵan ashyq esik kúni, kitap kórmesi turaqty uıymdastyrylady. Ǵylymı ortalyq «Qazaq qoljazbalary» atty kóptomdyq pen ataqty adamdar ómirine arnalǵan arnaýly ádebıetter toptamasyn jaryqqa shyǵardy. Sırek qoljazbalary da osynda oryn alǵan.

«Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy bo­ıynsha ıgilikti ister atqaryldy. Osy oraıda, «JaHandyq zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasy boıynsha 60 qazaqstandyq avtordyń tańdaýly týyndylary BUU-nyń alty tiline aýdarylǵanyn aıtqan abzal. Bul rette, sóz joq, «Qazirgi qazaq prozasynyń antologııasy», «Qazirgi qazaq poezııasynyń antologııasy» atty biregeı týyndylar toptamasynyń máni aıryqsha. Keıingi kezeńde qazaq jáne álem ádebıetiniń jaýHarlaryn, zamanaýı ádebı-tanymdyq týyndylardy jańa mobıldi qosymsha arqyly da oqyp-tanysýǵa múmkindik týdy. «QazAqparat» halyqaralyq aqparat agenttigi «Tynda» mobıldi qosymshasy arqyly kitapqumar oqyrmannyń rýhanı kókjıegine jol ashty.

Tutastaı alǵanda, azattyq negizi, bostandyq pen teńdik tiregi – Táýelsizdik máni, tarıhy men taǵylymy zor. Táýelsizdiktiń aq tańy atyp, Kók týy jelbiregeli tamyrly tarıhymyz ben berik dástúrimizge, dańqty tulǵalardyń ómiri men erlik isterine, mura-mıras­tary­myzdy muqııat meńgerýge, ómir órimi men ýaqyt bederine sergek qaraýǵa, qys­qasy arǵy-bergi kezeńniń tálimdi tájirıbesi men taǵylymyna myqtap den qoıyldy. Ulttyq murat-múddege negizdelgen rýhanııat qundylyqtarynyń mazmunynan qoǵamdyq qubylystar men kezeń kórinisteri, dástúr máni men ómir taǵylymy, el damýy men jetistikteriniń mándi qyry, mańyzdy tustary keń oryn aldy. Eldik múddeni negiz etken asyl arnalarǵa, tarıhı-mádenı qundy­lyqtardy saqtaýǵa, tanymal tulǵalardyń ómiri men ónegesin ardaq tutý mıssııasyna adaldyq tanytty. Munyń da mańyzdy tusy, mándi qyrlary mol. О́ıtkeni, kórnekti qalamger Ábish Ke­kilbaev aıtqandaı, «Eń bastysy, jańa ǵasyr men jańa myńjyldyqqa egemen el, táýelsiz ult bolyp attadyq...Táýelsizdiktiń jolynda qan da tógilgen, jas ta tógilgen, ter de tógilgen. Biraq ar tó­gilmeýi kerek. Ar-namys qana táýel­siz­dikke tirek bola alady. Ol bizdiń tilegi­mizdi emes, biz onyń tilegin tileýimiz qajet».

Ult táýelsizdigi – halyq bostandyǵy men eldik múdde negizi bolsa, onyń qanatty qyry men taǵylymdy tusy – rýhanııat máni men órisinen bolashaq baǵdary, mádenı-rýhanı damý úrdisteri, jaýapkershilik júgi men jetistikter nátıjesi, kemel keleshektiń kórkem kelbeti kórinis beredi. Táýelsizdik jyldary tarıh qoınaýlarynan tabylǵan eskertkishter men qazba baılyqtary, el aýzynan jetken ádebı nusqalar, mádenı-rýhanı jádigerlikter, basqa da qundylyqtar qaınary – ult damýy men rýhanııat óristerine, keleshek ómirdiń nurly jolyna qyzmet eteri haq.

Anyǵynda, Táýelsizdik jáne rýhanııat – ult muraty men jalpyadamdyq qundylyqtar qaınary retinde elmen birge jasap, qyzmet ete beredi. Endeshe, Táýelsizdik tuǵyrynyń bıiktep, rýhanııat órisiniń keń arna alǵany barsha jurtshylyq úshin belesi bıik, mereıli meje ekeni anyq. 

Raqymjan TURYSBEK,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor