Búginde esirtki tabıǵı jáne sıntetıkalyq túrde óndiriledi. Zańsyz esirtki shaǵyn jáne úlken kólemde satylady. Osylaısha, aýyr úkim men jıi túrmege qamaý, zorlyq-zombylyq pen quqyqtyń buzylýy, aqshany jep qoıý men uıymdasqan qylmystyń bári báseńdeýdiń ornyna kúsheıe túsken.
1971 jyldan bastap jańadan qyzmetine kirisken AQSh ákimshiligi esirtkige qarsy kúresti qalaı júrgizetinin habarlaıtyn. Mundaı saıasat ustaný qoǵamǵa mádenı, áleýmettik jáne saıası turǵydan enip ketkeni sonshalyq, saıası kóshbasshylar ony ózgertýge umtylǵan emes. Prezıdent Barak Obamanyń kezinde «Bas prokýrordyń aqyldy qylmys týraly bastamasy» dep atalatyn agressııalyq saıasaty esirtkige qatysty qylmystar úshin federaldy sot úkimderin proporsıonaldy jáne nátıjeli túrde sheshýge tyrysty. Biraq tamyry tereńnen bastalatyn esirtkige qarsy soǵysty tolyq túsinbegendikten, bul bastama qamaý merzimin ǵana ózgertip, sátsiz aıaqtaldy.
2018 jyly prezıdent Donald Tramptyń ákimshiligi Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynda búkil álemge úndeý tastap, esirtkimen kúresti qaıta jandandyrýǵa tyrysty. 15 mınýtqa sozylǵan bul dıplomatııalyq áreket ortaq kelisimge qol jetkize almady. Sonyń saldarynan Germanııa men Jańa Zelandııa bastaǵan birqatar memleket ony qoldaýdan bas tartty.
Osy ýaqytqa deıin AQSh-tyń saıasatkerleri adam ómirin qutqarý jáne zııandy azaıtý boıynsha ekonomıkalyq tıimdi qyzmetterge az qoldaý kórsetip keldi. Mundaı qyzmetter qaýipti esirtkini qoldaný kezinde densaýlyqqa keletin zııan men ekonomıkalyq shyǵyndardy azaıtýǵa qatysty. Esirtki engizgen adamǵa taza ıne bere otyryp, memlekettik saıasat bul adamnyń zańsyz áreketke baratynyn biledi. Sonymen birge adamnyń artyq mólsherde esirtki qoldanýdan ólmeýin, ınfeksııa taralmaýyn, AITV nemese gepatıt juqtyrmaýyn basty nazarda ustaıdy. Budan bólek, esirtki men esirtki zattaryn satyp alý úshin usaq qylmysqa barmaýyn qamtamasyz etedi.
Zııandy azaıtý qyzmetteri qazirgi tańda ózekti bola tústi. Aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyǵynyń habarlaýynsha, 2020 jyly mamyrdan jyl aıaǵyna deıin 81 myń amerıkalyq esirtkini shamadan tys qabyldaǵannan qaıtys bolǵan. Bul – opıoıdty dozalanýdyń rekordtyq kórsetkishi.
Baqytymyzǵa oraı, bul ólim sany AQSh-tyń saıasatkerlerin oıatqan sekildi. 2021 jyly prezıdent Djo Baıdenniń ákimshiligi tańǵalarlyq bastama kóterip, batyl esirtki saıasatyn usyndy. Onda keń kólemde emdeý, zııandy azaıtýǵa basa nazar aýdarylǵan. Dálelge súıengen, qoǵamdyq densaýlyqty saqtaý tásilin qoldana otyryp, Baıden repressııa men jazalaý strategııasynyń sátsizdikke ushyraǵanyn ańǵartty.
Baıden ákimshiliginiń «zııandy azaıtýǵa baǵyttalǵan dálelderge negizdelgen kúsh-jigerge» basa nazar aýdarýy – esirtkige qarsy soǵys tásiliniń túbegeıli ózgergenin bildiredi. Atalǵan bastama birqatar tıimdi jáne dáleldi medısınalyq qyzmetti qamtıdy. Máselen, opıoıdty dozalanýdyń saldaryn joıatyn dári-dármek taratylyp, sterıldi ıneksııalyq jabdyqtardy AITV jáne S gepatıtin anyqtaıtyn testpen qosa berilmek. AQSh bıligi Amerıkany qutqarý jospary aıasynda zııandy azaıtý retinde mundaı erekshe qadamǵa 30 mıllıon dollar qarjy quımaq.
Bul jańa saıası tásilder artyq dozalanǵannan týyndaıtyn daǵdarysty sheshýge baǵyttalǵan memlekettik jáne qalalyq deńgeıdegi jumystarmen úılesedi. Keıingi birneshe jylda Fıladelfııa, Itaka, Sıettl, Santa Fe jáne Atlanta sekildi túrli qalalar esirtkini zańsyz paıdalanýshylardy qýǵyndaý men kómektesý bastamasynyń uńǵyl-shuńǵylyn zerttep jatyr. Bul esirtkige qatysty jergilikti jáne ulttyq eýropalyq saıasatqa úlgi bolǵan Vankýverdegi tórt satyly strategııaǵa uqsas.
Baıden ákimshiligi esirtki saıasatyn oń tarapqa ózgertip jatqanda, AQSh halyqaralyq deńgeıde zııandy azaıtý saıasatyna kóshetininen úmittenetinder bar. Keıingi onjyldyqta ulttyq jáne halyqaralyq turǵyda qarjylandyrylǵan qyzmetter álemdik qajettiliktiń tek 5 paıyzyn qamtydy. Shveısarııa sekildi memleketter tájirıbesine kóbirek kóńil bólinýi tıis. Atalǵan elde zııandy azaıtýǵa mol qarajat salynyp, esirtki qabyldaıtyn adamdar sany azaıyp, AQTQ-nyń taralý qarqyny tómendedi.
О́kinishke qaraı, zııandy azaıtý qyzmeti damymaǵan nemese tyıym salynǵan elderde gepatıt, týberkýlez jáne AQTQ sekildi naýqastar jappaı taralǵan. Álemde JITS/AITV-ti emdeý men aldyn alýǵa zor úles qosatyn elderdiń biri retinde AQSh endi álemdi sátsiz júrgizilgen esirtkimen kúres strategııasyn retteýge kómektesýi tıis.
Eki másele bir-birimen tyǵyz baılanysty. 2003 jyldan bastap AQSh JITS/AITV-ke qarsy kúreske 85 mıllıard dollar qarjy salyp, mıllıondaǵan adamnyń ómirin saqtap qaldy. Biraq AITV álemdik densaýlyqqa qaýip keltirmeýi úshin esirtki saıasatyn ózgertý kerek. Esirtkini qoldanatyn adamdar zııandy azaıtý qyzmetine qol jetkize almaǵandyqtan nemese zańdy sanksııalardan qorqyp, bul qyzmetterdi paıdalanǵysy kelmegendikten ıneni qaıta qoldaný sekildi qaýipti áreketke barsa, AITV bizdiń qoǵamdy mazalaýyn toqtatpaq emes.
AQSh álemdi esirtkige qarsy soǵysqa bastady, endi Amerıka bizdi odan qutqarýǵa kómektesýi kerek. Esirtkige qarsy soǵys zııandy azaıtpaıdy jáne azaıta da almaıdy. Kerisinshe, jaǵymsyz saldaryn órshitip, jańa qaýip-qaterlerge ákelip soǵady. Zańsyz esirtki naryǵy HHI ǵasyrǵa jáne Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııaǵa tez beıimdelip jatyr. О́simdik negizindegi esirtki óndirisi óte kúshti sıntetıkalyq esirtkilermen birge teń dárejede taralǵan. Zańsyz naryq kóshelerden kóship, úıimizge keletin ınternetke aýysyp jatyr.
Elý jylǵa sozylǵan sátsizdik jetkilikti. Qazir AQSh álemdi HHI ǵasyrdaǵy gýmanıstik, adamdarǵa arnalǵan jáne dálelge súıenetin esirtki saıasatyna bastaıtyn ýaqyt keldi.
Helen KLARK,
Jańa Zelandııanyń burynǵy premer-mınıstri
(1999-2008) jáne BUU Damý baǵdarlamasynyń ákimshisi, Dúnıejúzilik esirtki saıasaty jónindegi komıssııanyń komıssary,
Olýsegýn OBASANJO,
Nıgerııanyń burynǵy prezıdenti (1976-1979, 1999-2007), esirtki saıasaty jónindegi jahandyq komıssııanyń komıssary,
Rıkardo LAGOS,
Chılıdiń burynǵy prezıdenti (2000-2006), esirtki saıasaty jónindegi jahandyq komıssııanyń komıssary
