Kıbershabýylǵa qalaı tosqaýyl qoıamyz?

Sońǵy 1-2 jyldyń kóleminde elimizde ınternet salasyndaǵy qylmystar eki esege artqan. Mamandar ınternet arqyly jasalatyn alaıaqtyqtyń artýyna onlaın jasalatyn qyzmetterdiń damýy da túrtki bolyp otyr deıdi. Onlaın alaıaqtardyń arbaýyna túsken azamattar ótken jyly 67 mln teńge qarjysynan aıyrylyp qalǵan.

Resmı derekterge sáıkes, elimizde sońǵy bir jylda kıberqylmys jasaǵan 450 adam jaýapkershilikke tartylǵan. Alaıda ınternet arqyly aldanyp jatqan azamattardyń sany kún saıyn artpasa, azaımaı otyr. Onyń ústine, sońǵy kezde ózge memlekette otyryp-aq elimizdegi qarapaıym tutynýshylardy quryqtaryna túsirip júrgender kóbeıgen. IIM-niń málimdeýinshe, bıyldyń ózinde Reseı, Belarýs, Ýkraına elderinde júrgen alaıaqtardyń Qazaqstan azamattaryn aldaǵan 3 myńǵa jýyq faktisi tirkelgen.

Osyǵan oraı, Ishki ister mınıstrligi eli­mizdegi Kıberqylmyspen kúres ortaly­ǵynyń jumysyn kúsheıtip, tek osy qylmystardy ashýǵa mamandandyrylǵan arnaıy toptardy qurýdy qolǵa alǵan. Sondaı-aq mınıstrlik ınternet alaıaqtyqpen birlese kúres júrgizý úshin shet memlekettermen qarym-qatynas ornatyp, bul baǵytta tyǵyz jumys isteýge erekshe mán berip otyr. Qazirgi tańda IIM Ult­tyq bank jáne ekinshi deńgeıli bank­termen tyǵyz qarym-qatynas ornatyp, aza­mat­tardyń jeke múlkin qorǵaý úshin naqty saq­tyq sharalaryn iske qosqan.

Kıberqylmysqa qarsy kúresý úshin Al­maty akademııasynda mamandar daıarlaý da osyndaı ýaqyt talabynan týyndap otyrǵan sheshim. Anyǵyn aıtqanda, mundaı sheshim ótken jyly qabyldanǵan bolatyn. Alaıda túrli hakerlermen qalaı kúresýge úırenýdi polısııa qyzmetkerleri bıyl bastady. Endi olar tek ǵana qoǵamdyq tártiptiń kúzetshileri emes, IT mamany, baǵdarlamashy da bolady.

«Sońǵy kezderi ınternet, uıaly telefon, WhatsApp arqyly jasalatyn alaıaqtar­dyń kóbeıip ketkeni belgili. Qylmys álemi en­di onlaın rejimde jurtty aldaýǵa kiristi. Qa­­­shyqta otyryp qarapaıym jurtty qan qaq­satatyn mundaı qylmystar kún saıyn túrlenip, tásili ózgerip, sany artyp barady. Sondyqtan da tehnologııa kún saıyn ózgerip jatqan qazirgi zamanda kıberqylmyspen kúresý óte mańyzdy bolyp otyr», deıdi Almaty akademııasy bastyǵynyń orynbasary Janat Dilbarhanova. Akademııa ókiliniń málimdeýinshe, kıberqylmyspen kúres mamandyǵyna osy saladan tájirıbesi bar kadrlar tartylady. Olardy daıarlaýǵa basqa da uıymdar men mekemeler qatysýda.

Qazirgi tańda kıberqylmystyń Qa­zaq­standy ǵana emes, búkil dúnıejúzin alań­datyp otyrǵany belgili. Elimizde de kıbershabýyldardan saqtaný sharalary udaıy júrgizilip keledi. Tuńǵysh Prezıdentimiz – El­basy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan­nyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabi­lettilik» Joldaýynda kıberqylmys­qa qar­sy kúresti kúsheıtý týraly sharalar­­dy qabyldaýdy mindettegen bolatyn. Osy­­ǵan oraı, strategııalyq qujatta alǵa qo­ıyl­ǵan mindetterdi iske asyrý maqsatynda Kı­ber­qaýipsizdik tujyrymdamasy (Qazaq­stan­nyń kıberqalqany) qabyldandy. Atal­ǵan tujyrymdamada «Aqparattyq qaýip­sizdik qaýip-qateri – ábden bolýy múm­kin oqıǵa, prosess nemese qubylys, ol aqpa­rat­qa nemese aqparattyq júıeniń nemese resýrstyń komponentterine áser etý arqyly ıelenýshiler men paıdalanýshylardyń mú­d-­
de­lerine tikeleı nemese janama zııan kel­tirýge ákelip soqtyrýy múmkin», dep atap kórsetilgen.

Ulttyq qaýipsizdik komıteti ázirlegen «Kıberqalqan» júıesi tek memlekettik júıe­ni baqylaýǵa alady. Sondyqtan kásipker­ler men bankter, ulttyq kompanııalar kıber­shabýyldan ózderi qorǵanýlaryna týra keledi. Hakerlerdiń jıi qoldanatyn tásili – kompıýterge shabýyl jasaý. Kıbershabýylshylar kompıýterdegi aqparatqa baǵdarlamalyq-aqparattyq quraldardy qoldana otyryp qol jetkize alady eken. Sondyqtan kásipkerler, bankter, kompanııalar jáne jeke adamdar óz kompıýterlerin ózderi qorǵaýlary qajet. Kıbershabýyl Qazaqstanda da jyldan-jylǵa jıilep barady. Onyń dáleli – sońǵy kezde kıberqylmysqa qatysty aryz-shaǵymdardyń kúrt kóbeıip ketkeni.

Eń qaýiptisi – qazir hakerler jeke adam­dardyń derekterine ǵana emes, kompanııalar men resmı organdardyń saıttaryn buzyp kire bastady. Bul degenimiz – memlekettiń qaýipsizdigine tóngen qaýip.

Iri kompanııalar men jeke kásiporyn­dardyń, bankterdiń esepshotyna buzyp kirýdi aıtpaǵanda, áleýmettik jelide hakerlerdiń qarapaıym adamdardyń jeke telefondaryna shabýyl jasaıtynyn jıi estı bastadyq. Sonyń bir mysaly – feısbýk paraqsha­syn paıdalanýshylardyń biri Sáýle atty ke­linshek óz paraqshasynda kúıeýiniń uıaly tele­fonyn belgisiz bireý buzyp kirip, vatsap ar­qyly telefon ıesiniń atynan arzan janarmaı usynyp, sol jelide otyrǵandardan aldyn­-­ala tólem jasaý qajettigin túsindirip, aqsha jınaı bastaǵanyn jarııalaǵanda, «ózimnen bas­qa eshkimniń múlki emes» dep kúndelikti janqaltamyzdan túspeıtin telefonymyzǵa kúdikpen qaraı bastadyq. Tipten qazir bir-birinen ósh alý úshin óshtesken adamynyń atynan jalǵan akkaýnt ashyp, nebir surqııalyq áreketter jasap júrgender de bar.

Búgingideı jahandyq básekelestik jaǵ­­daıynda elimizdiń turaqty damýyn qam­ta­masyz etetin faktorlardyń biri – kıber­qaýipsizdik desek, qylmystyń osy túrin ashý­men aınalysatyn mamandar daıarlaýdyń mańyzy aıtpasa da túsinikti. Aqparattyq jaǵynan da, ekonomıkalyq damý jaǵynan da bizden ozyq elderde kıberqylmys erterek paıda bolǵandyqtan, olarda kıberqaýipsizdik sharalary da, kıberqylmystardy ashýmen jáne tergeýmen aınalysatyn mamandar daıar­laý da erte qolǵa alyndy. Qazaqstanda dál qazir mundaı qylmysqa qarsy der kezinde den qoıyp, qarsy turý joǵary deńgeıde damymaǵan. Oǵan kıberqylmysqa qatysty tirkelgen aryz-shaǵymdardyń ashylǵanynan ashylmaı qalǵanynyń basym ekeni dálel.

«Kıberqylmystardy ashýdaǵy negizgi prob­lema – ınternet alaıaqtardyń basqa el­diń aýmaǵynda otyratyny jáne qarmaǵyna túsken adamdardan aqsha aýdaryp alǵan soń, ınternet jelisindegi mekenjaılaryn dereý óshirip tastaıtyny. Al ınternet arqyly jasalatyn alaıaqtyqtyń kóbeıýine adamdardyń ózderi «kómektesýde». Alaıaqtarǵa qupııa sóz­deri men banktik kartochkalaryndaǵy de­rek­terdi ózderi berip, kıberqylmystyń qu­ryǵyna ózderiniń qalaı ilingenin baıqamaı qalady. Sondyqtan turǵyndar arasynda alaıaqtyq tásilderine qalaı qarsy turýdy keńinen nasıhattaý kerek», deıdi Almaty oblysy Polısııa departamenti Krımınaldyq polısııa basqarmasynyń basshysy Ashat Danııar.

Ishki ister organdarynda kıberqyl­mys­tardy ashýmen jáne tergeýmen aınalysatyn mamandar daıarlaý isi, olardyń kásibı sheberligi qandaı deńgeıde degen suraqqa bir sózben jaýap berý qıyn. Eń aldymen, qazir Ishki ister mınıstrligine qarasty oqý oryndaryn reformalaý nátıjesinde qıyn túıinniń kúrmeýi sheshilip keledi. Búgingi kúnniń suranysy beıimdi bilim berý ortasyn jáne oqytýdyń ártúrli deńgeılik júıesin qalyptastyrýdy talap etetini sózsiz.

Búginde IIM-niń vedomstvalyq bilim be­retin mekemeler júıesi bilim alýshylardyń ınnovasııalyq tásilder negizinde ózin ózi tanytý men óziniń qabiletin ózi anyqtaýǵa jaǵdaı týdyrý baǵytynda jumys isteýde. Iаǵnı oqý prosesine jańa aqparattyq tehnologııalardy engizý, sonyń ishinde qosymsha bilim berý arqyly biliktilikti arttyrý jol­ǵa qoıylýda. Ishki ister mınıstrliginiń qosymsha bilim berý júıesinde kadrlardyń biliktiligin arttyrý men qaıta daıarlaý ishki ister organdarynda kásibı qyzmetpen aınalysatyn kadrlardyń negizgi bilimnen ke­ıin qosymsha bilim alýlaryna, kásibı she­berlikterin shyńdaýlaryna qolaıly múm­kindikter týdyryp otyr. Qazirgi jańa zań­namalardyń talaptaryna saı jumys isteý búgingi mamandardan tek Qazaqstannyń emes, shetelderdiń de qylmysqa qarsy kúrestegi ozyq tájirıbelerin zertteýdi talap etýde. Bul baǵytta oqý oryndarynda atqarylyp jatqan jumystar kóp. Atap aıtqanda, qosymsha kásibı bilim beretin mamandandyrylǵan bólimsheler qurylýda. Sonyń biri IIM-niń Almaty akademııasynda osydan on bes jyl buryn qurylǵan Esirtki bıznesine qarsy kúres jónindegi vedomstvoaralyq oqý ortalyǵy jáne Lańkestikke qarsy maman­dar daıarlaıtyn ortalyqpen qatar, 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap akademııanyń kadrlar biliktiligin arttyrý jáne qaıta daıarlaý fakýltetiniń janynan Kıberqylmysqa qarsy is-qımyl jónindegi mamandardy daıarlaý ortalyǵy ashylǵan bolatyn.

«Atalǵan ortalyq ishki ister organdary jáne basqa da memlekettik organdar úshin bilikti kadrlar daıarlaý maqsatynda kıber­qylmystardy ashýmen jáne anyqtaýmen aınalysatyn mamandardyń biliktiligin arttyrýmen shuǵyldanady. Jedel qyzmet salasy­nyń mamandaryna qajetti biliktilikti art­tyrý búginde ishki ister organdaryna asa qa­jet. Bilim berý júıesin qurǵan kezde shetel­der­diń kıberqylmysqa qarsy kúres jáne osy sala mamandaryn daıarlaý tájirıbesin zert­tedik. Ortalyq qurylǵan kúnnen bas­tap túrli halyqaralyq uıymdarmen, shet memleketterdiń elshilikterimen jáne ózi­mizdiń jetekshi joǵarǵy oqý oryndary­­men tyǵyz qarym-qatynas ornatyp, respýb­lı­kalyq jáne halyqaralyq deńgeıde semınar, vebınar jáne dóńgelek ústel ótkizýmen qatar, ǵylymı tájirıbeler de jasaýda», deıdi aka­demııa bastyǵynyń orynbasary Janat Dilbarhanova.

Ol elimizdegi kıberqylmysqa qatysty krımınaldyq ahýaldyń qazirgi úrdisi jáne onymen kúresý úshin ishki ister organ­da­rynyń qyzmetkerleri joǵary tehnologııa­lardy, onyń ishinde qylmystyq maqsatqa qoldanylatyn tehnologııany jaqsy meń­gerýleri kerek ekenin atap ótti. Qylmys­tyq maqsatta qoldanylatyn tehnologııalar­dy jaqsy meńgerý kıberqylmystyń aldyn alýǵa jáne oryn alǵan qylmystardy ashýǵa kepildik beredi.

Kıberqylmysqa qarsy is-qımyl jó­nin­­degi ortalyqta jyl basynan beri qa­shyq­­tan oqytý boıynsha biliktilikti art­tyrýdyń 9 kýrsy ótkizilip, 200-den astam maman biliktiligin arttyrǵan. Sonyń ishinde «Jańa tehnıkalyq quraldar men sandyq tehnologııalar múmkindikterin paıdalana otyryp jasalatyn sybaılas jemqorlyq qylmystarynyń aldyn alý, anyqtaý jáne ashý», «Aqparattyq tehnologııa aıasyndaǵy quqyq buzýshylyqtardy anyqtaý men ashý», «Balalar pornografııasyn ınternet jelisinde taratýǵa qarsy áreket», «Avtorlyq jáne sabaqtas quqyqtardy buzýdy anyqtaý jáne ashý», «Tergeý áreketteri jáne jedel izdestirý sharasyn tehnıkalyq jáne krımınalıstik jaǵynan qamtamasyz etý» taqyryptary qamtylǵan.

Ishki ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa májilisinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ishki ister organdarynyń qyzmetkerlerine ozyq tehnıkalardy paıdalana otyryp, júıeli ári oılanyp jumys isteý kerek ekenin, óıtkeni qylmyskerler de osyndaı ozyq tehnıkany paıdalanatyndyǵyn eskertti. Sondaı-aq Prezıdent elektrondy qylmystyq isterdi tergeýdi jańa deńgeıge kóterýdi tapsyrǵan bolatyn.

Aqparat qaýipsizdigi – tek bir eldiń ǵana emes, tutastaı adamzattyń alańdaýshylyǵyn týdyryp otyrǵan másele. О́ıtkeni qazir jetilgen kompıýterlik qylmys álemdik deń­geıge shyǵyp otyr. Mundaı jahandyq qylmystarmen kúres tek barlyq eldiń quqyq qorǵaý organdary birlese is-áreket etkende ǵana nátıjeli bolmaq.