Kópshiliktiń dúnıeniń ǵylymyn ıgerý – ýaqyt talaby ekenin jáne ǵylym adamdardyń ıgiligine qyzmet etetinin túsine bastaǵany qýantarlyq jaǵdaı. Ǵalym-pedagog ári jýrnalıst bolǵandyqtan bul máselege beı-jaı qaraı almadym.
BAQ tizginin ustap otyrǵan kóptegen medıamenedjerlerdiń ǵylym degen taqyrypty nasıhattaýǵa qulyqsyz bolyp otyrǵany beseneden belgili. Olar úshin reıtıng mańyzdy. Bir ókinishtisi, bizde jeńil-jelpi dúnıege beıim kórermenderdiń qalaýyn óteý ustanymyndaǵy jýrnalıst mamandardyń qatarynyń kóptigi. Bul týraly ǵylym salasyna qalam tartyp júrgen jýrnalıst Aıdana Shotbaıqyzy aıtyp ótti.
Osy oraıda stýdııa qonaqtarynyń medıa kópshiliktiń kókeıine oı salatyn, sanasyn silkindiretin baǵyttaǵy materıaldardy kóptep usynyp, «jetekteýshi» rólin atqarýy qajet degen tujyrymdary quptarlyq.
Al salalyq jýrnalıstıkany damytý kerek degen máselede medıasarapshy Asqat Erkimbaıdyń Data-journalism sııaqty kez kelgen jýrnalıst meńgerýge tıisti ádet-daǵdylardy umytpaý kerek degen oıymen kelisemin. Shynynda da, salalyq jýrnalıstıkaǵa bet burǵanymyz durys. Degenmen jýrnalıstıka fakýltetteriniń alǵashqy 1 nemese 2 jylynda barlyq jýrnalıster bilýge tıis bazalyq jáne kásibı bilim negizderin, qaǵıdalaryn oqytýǵa basymdyq bergen jón. Munyń bir ushy búginde qoǵamda kóp talqylanyp júrgen salalyq jýrnalıstıkaǵa tireledi. Iаǵnı biz ǵylymı jýrnalıstıkany damytýǵa bet burýymyz kerek.
Ǵylymı jýrnalıstıka degenimiz ǵalymdardyń qoǵammen jáne aqparatty tutynýshymen ǵylymı taqyryptar jóninde túsinikti tilde qarym-qatynas jasaı bilý tásili ǵoı. Elimizde bul baǵytta aqparattar júıeli túrde taratylady jáne kópshilikke qoljetimdi dep aıta almaımyz.
Qoǵamda ǵylymı jýrnalıstıkaǵa degen suranystyń artýy da jaıdan-jaı bolyp otyrǵan joq. Qazirgi COVID-19 sııaqty álemdegi daǵdarystyq jaǵdaılar kezinde jýrnalıstıkanyń basqa salalary sııaqty, ǵylymı jýrnalıstıka da qastandyq teorııalary men qoǵamnyń jalǵan aqparatymen kúresýdiń tásili bola alady. Bir sózben aıtsaq, jýrnalıster sapaly ǵylymı maqalalar men shynaıy ǵylymı tujyrymdamalardy «kásibı» súzgiden ótkizip, sala mamandarynyń kómegimen qaýesetterdiń taralýyna jol bermeýleri kerek. Osy sebepti de álemniń barlyq JOO-ynda ǵylymı kommýnıkasııa salasyna oqytý tanymal baǵytqa aınalýda.
Al ǵalymdar ózderi ashqan ǵylymı jańalyqtarynyń kópshilikke túsinikti tilde jetkizilýi úshin medıada jarııalaýǵa múddeli bolýy kerek jáne osy sebepti medıalyq quraldarda jumys isteýge qajetti ádet-daǵdylardy ıgerýi qajet degen máselemen tolyq kelisemin. Bul – ýaqyt talaby. A.I.Gersen aıtqandaı, «Adam uǵymyna jat ǵylym bolmaıdy, tek sony túsindirýde qıyndyq bolady». Bul baǵytta da ǵalymdardyń belsendiligi ǵana qajet emes, jýrnalıster de bastamashyl ustanymdy ustansa durys bolar edi.
Qazirgi kezde ǵalymdardyń ashqan jańalyqtary kópshilikke jete bermeýiniń bir sebebi – «tildik kedergi». Kóptegen adamdar ǵylymı termınologııaǵa toly uzaq mátinderdi oqýǵa daǵdylanbaǵan jáne ýaqyty da joq. Sonymen qatar arnaıy ǵylymı bilimi joq jýrnalıster de bul máselege tereńdep bara almaıdy jáne oǵan mashyqtanbaǵan. Osy oraıda elimizde jaqsy bastamalardyń barlyǵy kóńil qýantady.
Bul jerde máseleniń bir ushy joǵary oqý oryndaryna baryp tireledi. О́kinishke qaraı, barlyq fakýltette dáris kezinde ǵylymı taqyryptardy aýdıtorııaǵa qarapaıym tilde túsindirý ádis-tásilderi kóp qoldanylmaıdy. Kóptegen oqytýshylar stýdentterge kúrdeli qubylys týraly, teorııalyq tujyrymdar men qaǵıdalardy túsinikti tilde jetkize almaıdy.
Ǵalymdar týraly sóz qozǵaǵanda Asqat Erkimbaı aıtqan «ǵalymdardyń árqashanda óz sýbektıvti kózqarastaǵy tujyrymdary bolady, olar ózderiniń kóz jetkizgen «shyndyǵyn» alǵa shyǵarýdy kózdeıdi, sol sebepti olardyń da ǵylymı jańalyqtaryn súzgiden ótkizip, qısyndy tujyrymdardy saraptap otyrý qajettigin umytpaýymyz kerek» degen sóziniń jany bar.
Qazaq ǵylymyn órkendetpeı, onyń ózegine túsken qurttaı batpandap kirgen ádet bar. Bul – ǵalymdarymyzdyń boıyndaǵy syńarezý ymyrasyzdyq ustanym. Tek óz ǵylymı tujyrymdarynan tanbaı, basqa paıymdaýlardy moıyndamaı, tabandap jatyp alý, eń qaýiptisi – jańa bastamalardyń jolyn bógeý. Al shynaıy ǵylymnyń birinshi qaǵıdasy – óz tujyrymyńa únemi kúdikpen qaraý.
Ǵylymı jýrnalıstıkanyń shetelderde damýyna kóz júgirtsek, AQSh-ta ulttyq ǵylymı jýrnalıster qaýymdastyǵy 1934 jyly paıda bolǵan jáne bul baǵytta júıeli jumystar belsendi túrde júrgizilip keledi. Al TMD elderinde ǵylymı jýrnalıstıka endi ǵana damyp keledi, óıtkeni tanymal ǵylymı mazmunǵa degen suranys jaqynda paıda boldy jáne birtindep artyp keledi. Máselen, Reseıdiń M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-da, SpbMÝ-da ǵylymı jýrnalıstıka jáne kommýnıkasııalar boıynsha birneshe kýrstar men oqytý baǵdarlamalary bar. Al Qazaqstanda ǵylymı jýrnalıster úshin tolyqqandy oqytý baǵdarlamalary áli joq.
Elimizde kóptegen BAQ-tar men medıaportaldar ǵylym týraly jaza bastady. Osy sebepti búginde bul baǵytta arnaıy bilimi bar kásibı mamandar men avtorlarǵa suranys joǵary.
Reseıdiń Bilim mınıstrligi otandyq ǵylymnyń damýyna múddeli bolǵandyqtan jyl saıyn ǵylymı jýrnalıstıka baǵytynda arnaıy baıqaýlar uıymdastyryp otyrady. Biz de osyndaı tıimdi dástúrdi úlgi tutsaq utylmaıtynymyz anyq.
Qoryta aıtqanda, elimizde ǵylymı jýrnalıstıkany damytý úshin arnaıy kásibı biliktilikti arttyrý kýrstary ashylsa jáne bul baǵyt JOO-lardyń jýrnalıstıka fakýltetterinde arnaıy sala retinde oqytylsa degen usynysymyz bar.
Oryntaı OShANOVA,
Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent,
«Bolashaq» stıpendııasynyń túlegi
