Eger de mektep partasyndaǵy balalardy túsine alsaq, onda jaýabyn taba alamyz. Zertteýshilerdiń pikirinshe, qazirgi álemde pedagogter alfa býyndaǵy balalarmen jumys isteıdi. Mundaı balalardyń basty ereksheligi – ózin ózi jetildirýge qabiletti, ashyq, shyǵarmashylyq, ıntellektýaldy damyǵan tulǵa. О́zderi qalaǵan nárseni jasaıdy, olardy bir nársege májbúrleý múmkin emes. Olar ózderine qajet bilimdi ǵana alýǵa nıettenedi. Qazirgi balalar áleýmettik qajettilikke súıenip bilim alady. Shamasy, munyń da ózindik zańdylyǵy bar. О́ıtkeni alfa urpaǵyna adamzat aldynda buryn-sońdy bolmaǵan máselelerdiń sheshimin tabýǵa týra keledi. Olarǵa júktelip otyrǵan mindet te jeńil emes.
Jalpy alǵanda, alfa balalar (búginde 10 jasqa tolǵan balalar) – bul tehnologııalandyrylǵan, sıfrlandyrylǵan, aqparattyq gadjetterdi jetik meńgergen urpaq. Biraq bul jas urpaqtyń bizben, aǵa býynmen ortaq mádenı kody bar. Eger oılanyp qarasaq, olardyń álemdi tanýy kóshpeli fılosofııadan bastaý alady.
Eýrazııa ortalyǵyn mekendegen kóshpelilerge qorshaǵan ortany tanýmen jáne óz oryndaryn tabý negizinde oılaýdyń erekshe tásili tán bolatyn. Basty mindet – qorshaǵan tabıǵatpen úılesimdi jáne onyń bir bóligi bolý, onyń múmkindikterin óz maqsaty úshin utymdy paıdalaný jáne tabıǵat sáıkestigi qaǵıdaty boıynsha ómir súrý. Basqasha aıtqanda, tabıǵattan alyp, ony qaıtara bilý. Osy fılosofııa negizinde álemdi túsiný jáne saqtaý ıdeologııasy quryldy.
Eger tarıhqa qysqasha sholý jasasaq, onda ótken ǵasyrdyń basynda ózindik ereksheliginen aıyrýǵa, ulttyq sananyń joıylýyna negizdelgen ıdeologııanyń bolǵany aıqyn. Saldarynan, adamdardyń bárine, sonyń ishinde bala tárbıesine tutynýshylyq qatynasy paıda bola bastady. Otbasy balany tárbıeleý mindetinen bosady. Barlyǵy pedagogtiń qolyna berildi – bóbekjaı, balabaqsha, mektep, ınternat, ýchılıshe, tehnıkým, JOO. Ata-analardan memleket ortaq úıdiń órkendeýin talap etti de, al balalar tolyǵymen jańa bilim men tárbıe júıesine berildi.
Keńes mektebiniń ıdeologııalyq negizi – marksızm-lenınızm jáne
ateızm ıdeıalary. Pedagogıkalyq prosess saıasattandyrylyp, halyqtyń mádenı dástúrlerinde kórinis tapqan aldyńǵy tájirıbeni joıdy. Totalıtarlyq memlekettiń ıdeologııasy adamdy daralyǵynan aıyryp, eńbek ujymyn qalyptastyrýǵa negizdeldi. Ǵasyrlar boıy kórinis tapqan pedagogıkalyq dástúr elenbedi, tabıǵatpen, syrtqy álemmen baılanys buzyla bastady.
Alaıda osy kezeńniń ıdeologııalandyrý úderisterimen qatar kóshpeli dalada shyndyqtyń jańa syn-qaterlerine jaýap retinde ózindik ıdeologııa da saqtaldy. Uly Otan soǵysy jyldarynda kóshpelilik rýhtyń bolýy erekshe sezildi. Soǵys ǵalamdy joıýdy kózdegen álemdik daǵdarys retinde tanyldy. Osy kezde álemdi qorǵaý sezimi paıda bola bastady. Bul da – ıdeologııa. Kóshpendiniń ıdeologııasy – ózine jáne aınalasyna úılesimdi álem qurý.
Sodan keıin kommýnızmniń ıdeologııalyq daǵdarysy bastaldy. Kóptegen jyl boıy bóten nárse mańyzyn joǵalta bastady. Aqyr aıaǵynda daǵdarys kóshpendilerdiń kóp ǵasyrlyq ıdeologııasynyń jandanýyna alyp keldi. Kóshpendiniń sanasynda bilimi bar, onyń ústine osy bilimdi beretin adam qurmetke laıyq jáne sózsiz bedelge ıe boldy. Muǵalimge qurmetpen qaraý, onyń mıssııasynyń mańyzdylyǵyn moıyndaý dala fılosofııasynyń mazmunyna kirdi. Bul – aıqyn mádenı qubylys. Osy jaıly uly Abaı, Ybyraı Altynsarın, Maǵjan Jumabaev jáne halqymyzdyń basqa da aǵartýshylary jazdy. Biraq muǵalimniń adam ómirindegi orny men rólin anyqtaýmen qatar, qoǵam árqashan da onyń jeke basyna joǵary talaptar qoıa bildi. «Bilimdi halyqta balalardy pedagogıkalyq ǵylymdy meńgergen arnaıy arnada oqytady. Bul óte durys, sebebi sot zań isterin oqysa, dáriger medısına ǵylymyn ıgeredi, al pedagog pedagogıkany meńgerýi tıis», dep Ahmet Baıtursynuly jazǵan.
Sóz joq, qazirgi kezdegi pedagogıkalyq JOO-lar men kolledjder qarqyndy bilim berý tehnologııalaryn quryp, pándik saladaǵy pedagogıka men psıhologııany oqytady, bolashaq muǵalimderdi bala oqytý men tárbıe berý isine qajet taktıkalar men strategııalardy úıretedi. Biraq ta osynyń barlyǵynda qoǵam men sananyń adamgershiligi men rýhanılyǵyn kórsetetin qundylyqtar basym bolýy tıis. Osy tarapta zamanaýı ýnıversıtetter tulǵany negizge alatyn jańa pedagogıkalyq ıdeologııany qalyptastyrýda qajetti basym múmkindikterge ıe.
Ádette ıdeologııa saıasatpen, onyń saıası formasymen anyqtalady. Biraq bilim berýde pedagogıkalyq ıdeologııany qalyptastyrý kerek. Bul jerde kez kelgen ıdeologııanyń qundylyqtar tóńireginde damıtynyn túsiný mańyzdy. Sonda pedagogıkalyq ıdeologııa bilim berýdegi qundylyqtar kózqarasynyń jıyntyǵy bola alady. Mysaly, joǵary bilim berý salasynda pedagogıkalyq ıdeologııa – bul joǵary biliktilik ıdeologııasy, ıaǵnı joǵary akademııalyq jáne kásibı biliktilik qundylyǵy. Bulardyń bolmaýy adamnyń áleýmettik mártebesiniń tómendeýine ákelýi múmkin.
Pedagogıkalyq ıdeologııany qalyptastyrýdyń kúrdeliligi qundylyqtar júıesin anyqtaýdy talap etedi. Sonymen qatar bul qundylyqtar kóbinese ózdiginen qalyptasady jáne olar belgili bir qoǵamnyń ómir saltyna baılanysty bolady. Nátıjesinde pedagogıkalyq ıdeologııanyń qalyptasýy maqsatty bolýy kerek. Sondyqtan mekteptegi bilim berýdiń jańa memlekettik jalpyǵa mindetti standarttarynda (MJMBS) qundylyqtar aıqyndalǵany zańdy bolyp kórinedi. Bul eldegi bilim berýdi standarttaý tarıhynda alǵash ret bolyp otyrǵan qubylys. Standarttar qazaqstandyq patrıotızm jáne azamattyq jaýapkershilik, qurmet, yntymaqtastyq, ashyqtyq, eńbek pen shyǵarmashylyq, ómir boıy bilim alý. Basqa sózben aıtqanda, mekteptiń bilim berý júıesinde osy qundylyqtardyń qoldanylýyn qamtamasyz etý Qazaqstan ıdeologııasynyń mánin quraıdy.
Jańa MJMBS qabyldaý kezinde kóptegen suraq týyndaǵanyn atap ótkim keledi: nelikten dál osy qundylyqtar? Olar qazaqstandyqtardyń jas urpaǵy úshin qanshalyqty ózekti? Muǵalimder atalǵan qundylyqtarǵa qalaı saı keledi? Bul qundylyqtar muǵalimniń dara qasıeti ekenin qalaı anyqtaýǵa bolady? Eń sońǵysy, muǵalimder osy qundylyqtardy kúndelikti mektep ómirine qalaı engizedi?
Kórip otyrǵanyńyzdaı, bul suraqtardyń kópshiligi muǵalimniń jeke basyna qatysty boldy. Osy suraqtarǵa jaýap berýde ár pedagogtyń, pedagogıkalyq ujymnyń júıesi retinde pedagogıkalyq ıdeologııany taný bolyp tabylady.
Búgingi tańda bul qundylyqtar Qazaqstan pedagoginiń kásibı standartynda aıqyndalǵan: bilim alýshynyń tulǵasyna, onyń quqyqtary men bostandyqtaryna qurmet; basqa nanymdarǵa, álem men ádet-ǵuryptarǵa degen kózqarasqa tózimdilik; mádenı san alýandylyqqa ashyqtyq; ıkemdilik, beıimdelýshilik, empatııaǵa qabilettilik; jeke adamnyń, til men kommýnıkasııanyń qundylyqtaryn túsiný; ózin ózi oqytý, taldamalyq jáne synı oılaý daǵdylary; kommýnıkatıvtik jáne tildik daǵdylar; yntymaqtastyq daǵdylary, janjaldardy sheshe bilý.
Búgingi tańda pedagogıkalyq ıdeologııanyń mańyzdy quramdas bóligi – «Pedagog mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy. Osy zańdy qabyldaı otyryp, biz jaýapkershilikti kóterýge jáne elimizdiń bilimdi halyq retinde qalyptasýyna jaǵdaı jasaýǵa daıyn ekenimizdi kórsettik dep sanaımyn.
Zańnyń qabyldanýy – Táýelsizdigi berik memlekettiń saıasatyn júıeli iske asyrý jáne maqsatty jumystyń nátıjesi. Jalpy alǵanda zańdy qabyldaý týraly alǵash mindettemeni Ult Kóshbasshysy N.Á.Nazarbaev ózine aldy. Saılanǵan baǵyttyń sabaqtastyǵyn kórsete otyryp, Prezıdent Q.Toqaev óziniń saılaýaldy baǵdarlamasyna pedagog mártebesin arttyrý mindetterin engizdi. Búgingi tańda biz oryn alǵan faktini – quqyqtar men mindetterdi, áleýmettik kepildikterdi, etıkalyq máselelerdi, pedagogıkalyq qaıta daıarlaýdan ótýdiń sharttary men talaptaryn, pedagogterdiń biliktilik deńgeıin aıqyndaý tetikterin jáne pedagogtiń qazirgi qazaqstandyq qoǵamdaǵy orny men rólin strategııalyq turǵydan qalyptastyratyn basqa da máselelerdi aıqyndaıtyn naqty zań qabyldaýdy tujyrymdaı alamyz.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń pedagog mártebesin bekitý jónindegi bastamasy muǵalimderge akademııalyq erkindik pen áleýmettik kepildikter berdi.
Zań pedagog eńbegin laıyqty baǵalaýǵa kepildik beredi, bul rette mindetti shart – «Bilim alýshylardyń, tárbıelenýshilerdiń jáne olardyń ata-analarynyń nemese ózge de zańdy ókilderiniń ar-namysy men qadir-qasıetin qurmetteýge; balalardy zańǵa, adamnyń jáne azamattyń quqyqtaryna, bostandyqtaryna, ata-analaryna, úlkenderine, otbasylyq, tarıhı jáne mádenı qundylyqtarǵa, memlekettik rámizderge, joǵary ımandylyqqa, patrıotızmge, qorshaǵan ortaǵa uqypty qaraýǵa qurmet rýhynda tárbıeleý».
«Pedagog mártebesi týraly» Zańda mamannyń biliktiligine qoıylatyn talaptar – mańyzdy tarmaq. Demek, muǵalimniń balalardy oqytý men tárbıeleýdi senip tapsyrýǵa bolatyn mamannyń sapalyq talaptaryna sáıkestigi oǵan qoǵamdaǵy erekshe mártebege kepildik beredi.
Kórip otyrǵanymyzdaı, barlyq qabyldanǵan resmı qujat bir-birine qaıshy kelmeıdi, kerisinshe, muǵalim kásibiniń qundylyq mazmunyn kúsheıtedi.
Memleket kepildik beredi, biraq muǵalim sol kepildikke saı bolýy tıis. Osyǵan baılanysty Ýınston Cherchılldiń áıgili sózin keltirgim keledi: «Mektep muǵalimderi premer-mınıstrler armandaı alatyn kúshke ıe». Muǵalimge bılik berildi, bul jerde «Qandaı muǵalimge bılik berildi?» degen suraq týyndaıdy.
Bul jerde kolledjder men joǵary oqý oryndarynyń pedagogıkalyq mamandyqtaryna talapkerlerdi irikteý – basty ustanym. Bul turǵyda shet elderdiń tájirıbesi erekshe. Pedagog mártebesi joǵary elderge Qytaı, Malaızııa, Taıvan, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, Fınlıandııa, Kanada, Ulybrıtanııa kiredi. Bul elderde talapkerler arasynda pedagogıkalyq oqý oryndarynyń tanymaldyǵy muǵalim mamandyǵynyń bedelin anyqtaıdy. Munyń bári muǵalimderdiń joǵary tabys deńgeıimen, qoǵamdaǵy laıyqty mártebesimen bekitilgen. Pedagogter jaqsy nátıjeler berip, halyq sapaly adamı kapıtalǵa ıe bolyp, memleket álemdegi óz ustanymyn nyǵaıtyp jatyr. Ol qarapaıym syzba jáne barlyǵy qısyndy.
Búgingi tańda Qazaqstanda pedagogıkalyq mamandyqtarǵa túsý úshin talaptardy kúsheıtý boıynsha mańyzdy qadamdar jasaldy. Eger ótken jyly talapkerlerge pedagogıkalyq mamandyqtarǵa túsý úshin 70 upaı jınaý qajet bolsa, bıyl bul kórsetkish joǵarylap, endi ol 75 upaıǵa teń.
Memleket Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev qoldaýynyń arqasynda pedagogıkalyq mamandyqtardyń stýdentteri úshin shákirtaqy mólsheri ulǵaıtylǵanyn erekshe atap ótkim keledi.
Nátıjesinde, úmitkerlerdiń sapalyq quramy ózgerdi. Pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary Úkimet tarapynan aıtarlyqtaı qoldaý alady, laıyqty áleýmettik mártebesi bar, memleket tarapynan joǵary tabys deńgeıimen nyǵaıtylǵan kásiptiń túbegeıli jańa formaty quryldy. Jastar bul mamandyqty ózderi úshin bolashaǵy bar dep sanaıdy. Bizdiń mindetimiz – jastardyń úmitin úzbeý, olarǵa salamatty básekelestik ortada jumys isteýge múmkindik beretin oqytýdyń jańa formattaryn qurý.
Sońǵy jyldary Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Prezıdenttiń birqatar negizgi tapsyrmalaryn oryndaǵanyn atap ketý kerek. Túbegeıli jańa ıdeıalar júzege asyrylyp, aýqymdy ózgerister júrgizilýde. Olar bilim berý sapasyn arttyrý úshin qajet. Sonymen qatar jahandanýdyń negizgi tulǵasy – jańa oılaý men dúnıetanymǵa ıe oqýshyǵa saı keletin muǵalim.
Sondyqtan pedagogıkalyq ıdeologııanyń negizine bolashaq muǵalimderdi ozyq daıarlaý ıdeıasy alynýy tıis. Qazirgi muǵalimniń mindeti – qarqyndy ózgerip jatqan álemde oqýshynyń tálimgeri bolý, ony baǵyttaı bilý, mańyzdy qundylyqtardy qalyptastyrý jáne qoldaý, onyń jeke basy qalyptasýynyń barlyq kezeńderinde ózin ózi júzege asyrýǵa múmkindik berý. Búgingi tańda kásibı muǵalimniń negizgi ımperatıvi tek óz pániniń aıasynda shektelmeı, Meta-pán deńgeıine jetý bolyp tabylady.
Bul jaǵdaıda pedagogıkalyq kolledjder men joǵary oqý oryndarynyń mindeti men oqytý traektorııasyn qurýda jáne qosymsha quzyretterdi ıgerýde jańa tásilderdi paıdalana otyryp, ótken, búgin jáne bolashaq úrdisteriniń tarıhı sabaqtastyǵyn eskere otyryp, bilim berý prosesin qurý dep bilemin. Iаǵnı búkil úrdis qabyldanǵan qundylyqtarǵa negizdelýi kerek. Sonda ǵana jańa qazaqstandyq qoǵam qurýdyń strategııalyq baǵdaryn kórsetetin, halyqtyq pedagogıkanyń kóp ǵasyrlyq mádenıeti men dástúrlerin beıneleıtin túıindi tujyrymdamalardan turatyn jańa pedagogıkalyq ıdeologııa iske asyrylady. Bizdiń aldymyzda jınaqtalǵan tájirıbeni saqtaı jáne damyta otyryp, alǵa jyljý mindeti tur.
Janbol JILBAEV,
Pavlodar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy – rektor
