Keıbir aýdandar múlde jańa turpattaǵy, zaman talabyna saı gazet ashsa, keıbiri burynǵy kompartııadan qalǵan redaksııalar men eshqaıda kóshe almaı turalaǵan jýrnalıst kadrlardy paıdalanyp, tonyn ǵana ózgertti. О́kinishke qaraı, ondaı gazetter ákimderdiń ǵana yqpalynda bolyp, áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzy bar taqyryptar men qoǵam talap etetin taqyryptardy jaza almady. Tipti jazýǵa mursha da bermedi. О́ıtkeni, qarjy – memlekettiki, demek, ákimdiktiki. Sondyqtan da ondaı gazetter birde «memlekettik kommýnaldyq mekeme», birde «jaýapkershiligi shekteýli seriktestik» degen menshik túrimen shyǵaryldy. Aýdandyq gazetterdiń kóbi ákimderdiń atqarǵan jumysyn ǵana madaqtaıtyn ákimniń jeke vedomstvolyq basylymyna aınaldy. Gazet betinen «syn», «feleton» degender joǵaldy. Jekelegen syn tek ákimniń tapsyrmasymen ǵana jazyldy.
Men jýrnalıstik qyzmetimdi burynǵy Semeı oblysynda jańadan qurylǵan Taskesken aýdanynda ashylǵan «Eńbek»-«Trýd» aýdandyq gazetinen bastap edim. 1983 jyly aýdandyq gazette, baspahanasymen qosa alǵanda, 50-ge tarta jýrnalıst pen baspager eńbek etti. Aýdandyq gazet aptasyna úsh ret qazaqsha, oryssha shyǵyp turdy. Jazǵanyńdy qolma-qol jutyp jatady. Otyrmaımyz. El aralaımyz. Únemi issapar. Redaktorymyz: «Otyrmańdar, saýsaqtan sorǵandy qoıyńdar, eldi aralańdar, kózben kórip qana jazyńdar...» deıtin únemi. Ol ótken shaq. Barlyq aýdandaǵy gazetterdiń jaǵdaıy shamamen birdeı. Rýhanı-shyǵarmashylyq orta, qalamgerlerdiń alǵashqy shyńdalý mektebi, aýdan turmys-tirshiliginiń shynaıy aınasy bola bildi.
«Zamannyń ozyǵy bar, tozyǵy bar» degen ǵoı. Qoǵamdyq qatynastar men memlekettik qurylymdar qansha ózgerse de, halyqqa rýhanı azyq beretin qurylymdar men qajettilikter ózgermeıdi. Árıne, búgingi baspasóz ben aqparat jańalanyp, zamanaýı tehnıka, tehnologııaǵa kóship jatyr. Ǵalamtor barlyq júıeni torlaý ústinde. Basylymdar, ózge de buqaralyq aqparat quraldary ınternet júıesine kóshýde. Biraq, gazet-jýrnal, kitapty qaǵaz túrinde shyǵarýdyń mańyzy zor. Ol qashanda bolsyn saqtalady. Ári adamnyń este saqtaý, sanasyn oıatý, rýhyn kúsheıtýdegi róli áleýmettik jeliden áldeqaıda mol. Onyń ústine aýdandar men aýyldar ınternet júıesine áli tolyq kóship úlgergen joq. Jalpy, baspasózdiń qandaı zamanda da artyqshylyǵyna kóptep dálel keltirýge bolady. Endi sol aýdandyq gazetterdiń qazirgi jaı-kúıi týraly aıtaıyn.
Internet jelisi kúsheıgen saıyn qazir gazet-jýrnalǵa jazylý kúrt azaıdy. Onyń ústine «Baspasózge jazylýdy erikti túrde júrgizý kerek» degen qaǵıda bar. Ol qaǵıda birqatar basylymǵa júrmeıdi. Bul da durys shyǵar. Memlekettik mańyzy bar keıbir basylymdar men vedomstvolyq basylymdardy úgit-nasıhat júrgizip jazdyrmasa, jurt onsha jazyla qoımaıdy. Kópshilik qazir qarjysyn qydyrýǵa aıamaı, júz myń teńgelep shashýǵa bar, al rýhanı azyqqa kelgende bir jylǵa bes-on myń teńgesin shyǵarýǵa tartynady.
Búgin kóptegen aýdandarda rýhanı ortalyq bolyp kelgen aýdandyq gazetterde shyǵarmashylyq orta joqtyń qasy. Qazir ol gazetterde bes-on, ary ketse, on beske deıin ǵana qyzmetker eńbek etedi.
Qazir bizdiń álemdegi úzdik 30 eldiń qataryna qosylamyz degen josparymyz bar. Alaıda, ókinishke karaı, qazir aýdan ortalyqtarynyń kóbinde eshqandaı shyǵarmashylyq uıym joq. Aýdan, oblys basshylary memleket irgesin nyǵaıtýda mańyzdy ról atqaratyn rýhanı qundylyqtarǵa jete kóńil bólmeıdi.
Sondyqtan da aldaǵy ýaqytta aýdandardaǵy baspasózge erekshe kóńil bólý kerek. Bizdi álem deńgeıindegi órkenıet órine súırep shyǵaratyn – rýhanı qundylyqtarymyz. Ol aýylda jatyr. Qazaq tarıhy, mádenıeti, turmys-tirshiligi, ótken-ketkeni – aýyldarda. Sol aýyldardan shyqqan qazaq zııalylary respýblıka ortalyqtarynda ártúrli qorlar, uıymdar quryp, úlken eńbek atqaryp júr. Ol jetimsiz. Sondaı ortalyqtardyń fılıaldaryn aýdandarda qurý kerek. Naqty aıtqanda, aýdandyq gazetter janynan.
Shyntýaıtynda, bári qarajatqa kelip tireledi. Qazir «tender» arqyly tıisti jumysqa qarjy bólý degen jetilmegen, ári bizdiń sana-sezimimiz ben rýhanı deńgeıimizge saı kelmeıtin pále barlyq salada teris nátıjesin kórsetip jatyr.
Sebebi «Qaıtken kúnde qaltamdy ońaı aqshaǵa toltyryp alsam» dep oılaıtyndar kóbeıip tur. Memleket qarjysyn jumsaýǵa baqylaý qatań bolsa, onyń oń nátıjesi bar. О́kinishtisi, qazir olaı emes. «Tender – ebin tap ta, bólip alyp jeńder» degen qyljaqqa aınalǵan. Osy júıedegi jemqorlyq – kórinbeıtin jemqorlyq. Ony qazir kez kelgen adam biledi. Biraq, ashyp aıta almaıdy. «Qudaıdan qoryqpaǵannan qoryq» degen. Aqsha úshin aryn satatyndardy kóbeıtken bul júıedegi «shatyrǵa», tekseretin túrli komıssııaǵa beretin para dep, tıisti jumysqa arnalǵan qarjyny jyrymdaý beleń aldy.
Jol, qurylys, aýyz sý, aýyl sharýashylyǵy, t.b. bólinetin úlken qarjyny aıtpaı-aq qoıaıyn. Meniń aıtaıyn degenim – on-on bes mıllıon teńgelik shaǵyn qyzmetterdi de tenderge shyǵaryp, sol úshin Altaıdan Atyraýǵa utyskerdi shaqyrady. Ol ózi jumys istemeı, sol jerden qosymsha merdiger taýyp, jatyp aqsha alady. Jumys shala jasalyp, artynan birin-biri sotqa súırep, izdep taba almaı jatady. Bul, ásirese aýyl mektepterin, mádenıet oshaqtaryn aǵymdaǵy jóndeýde jıi kezdesedi.
Muny aıtyp otyrǵanym – aýdan baspasózine bólinetin qarjy da dál solaı «tender» arqyly ótedi. О́miri aýdanda bolyp kórmegen aqshaqumar bireýler aýdan aqparatyna bólingen aqshany utyp alady. Ásirese, bul aýdandaǵy táýelsiz gazetter úshin solaı jasalady. Keıingi kezde «barlyq aýdandyq, oblystyq basylymdar jeke menshikke ótýi tıis» degen áńgime aıtylyp júr. О́z oıym, memleket nysanyndaǵy baspasózdiń jekege ótýi – durys saıasat. О́ıtkeni, memleket menshigindegi gazet sol óńir, ne aýdan basshylyǵynyń aıtqanymen ǵana jumys isteıdi. Al jekemenshik gazet tender arqyly memlekettik aqparattyq saıasatty da júrgizedi, halyqtyń talap-tilegi men syn-pikirlerin, tarıhı, rýhanı dúnıelerdi de erkin basa alady.
Aýdandyq basylymdar men osyǵan uqsas sharýalar atqaratyn uıymdarǵa bólinetin memleket qarjysy 15 mıllıon teńgeden aspasa, tendersiz-aq ózara tikeleı shart jasasý arqyly qarjylandyrylýy kerek. Osy másele sheshilse, aýdandaǵy gazetterge jan biter edi.
Ár aýdannyń tirligi ár túrli. Jýrnalıster men kez kelgen qalam ustaǵan maman ıesine qamqorlyq jasap, redaksııany kótermelep otyrǵan aýdandar da bar. Kúndelikti tirshilik kúıbeńinen aryla almaı, rýhanı qundylyqty ekinshi kezekke ysyryp kele jatqan aýdandar da bar.
Baıaǵyda «Gúldense aýyl – gúldenemiz bárimiz» dep jyrlaýshy edik. Sol sóz mánin áli joǵaltqan joq. Aýyldyń gúldenýine aýdandyq basylymdardyń qosar úlesi mol. Endeshe, aýyldyń rýhanı ortalyǵy – aýdan baspasózine kóńil bóleıik.
Baqytómir ShALǴYNBAI,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń jáne Bas redaktorlar klýbynyń múshesi
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Aıagóz qalasy
