Biraq bul nátıje keı sarapshylar aıtqandaı, avtorıtarlyq úkimet pen demokratııa týraly emes. Shyǵys Azııada indetpen kúreste tabysqa jetkender qatarynda avtorıtarlyq memleketter, sondaı-aq kúshti jáne qarqyndy demokratııalyq elder bar. Vetnam sekildi kedeı elder kóptegen baı memleketten góri tıimdi áreket etkenin eskersek, aıyrmashylyq ekonomıkalyq resýrstarǵa nemese densaýlyq saqtaý salasyndaǵy bilikke baılanysty emes.
Endeshe, indetpen kúrestegi alshaqtyqtyń artynda ne jatyr? Ony túsindirý kúrdeli ekenine qaramastan, másele mynada. Basqarý turǵysynan úsh mańyzdy faktordy atap ótý kerek: memlekettik áleýet, áleýmettik senim jáne saıası kóshbasshylyq.
Indetpen kúreste memlekettiń qabileti anyq bolýy múmkin, biraq bul mańyzdy másele. Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý júıesi kúshti emes el pandemııaǵa ushyraıdy. Bul faktor Shyǵys Azııa elderine úlken artyqshylyq berdi. Biraq bári memlekettiń qabiletine ǵana baılanysty emes. Densaýlyq saqtaý salasynda keıingi jyldary úlken jetistikterge jetken Brazılııada qolda bar medısınalyq múmkindik daǵdarystyń aldyn alýǵa tótep bere alǵan joq.
Ekinshi faktor, áleýmettik senim eki máselege baılanysty. Halyq óz úkimetine senýi kerek. Áıtpese, densaýlyq saqtaý salasyna aýyrlyq túsedi ári karantınge qatysty sharalardyń oryndalýy tómen bolady. О́kinishke qaraı, mundaı «ınstıtýttyq senim» sońǵy on jylda Latyn Amerıkasy men Karıb teńizi basseıni elderinde tómendep keledi. Sonymen qatar azamattardyń arasyndaǵy senim, ıaǵnı áleýmettik senimniń ekinshi ólshemi bar. Pandemııa kezeńinde kóptegen elde áleýmettik senimniń tómendigi men áleýmettik aıyrmashylyq saldarynan indet órship, zardaby aýyr boldy.
Úshinshi faktor – saıası kóshbasshylyq. Qoǵamda týyndaǵan tótenshe jaǵdaı kezinde ıerarhııa boıynsha memlekettik ınstıtýttardyń joǵary jaǵyndaǵy adamdar sheshýshi sharalar qabyldaýǵa quqyly. Olardyń kim ekeni jáne qandaı maqsat kózdeıtini atalǵan saıasatkerler áreketiniń tıimdiligin anyqtaýǵa áser etedi. Keı saıası lıderler pandemııany, negizinen, ózderiniń saıası taǵdyrlaryna qaýip retinde qarastyrdy jáne soǵan sáıkes áreket etti. Basqalary ózderiniń qoǵamdyq múddelerdi qorǵaýshy retindegi róline baıyppen qarady.
Osy ártúrli saıası qadamdardyń nátıjesine qarap otyryp, pandemııaǵa qarsy kúrestiń tıimdiligi men turaqtylyǵyn anyq ańǵaramyz. Saıası kóshbasshylyq búkil salada kezdesedi. Biraq úkimetten bastap, jergilikti atqarýshy organdarǵa deıingi memlekettik mekemeler úılesimdi jáne birlesken is-qımyl jasamasa, indetpen kúresý tıimsiz bolmaq.
Memleket áleýetin shekteýliligi, áleýmettik senimniń tómendigi jáne saıası jetekshiliktiń nasharlyǵy – demokratııalyq turǵyda tozǵannyń belgisi. Jalpy alǵanda, pandemııa álemniń demokratııalyq resessııaǵa kezigetinin kórsetip, burynnan beri qalyptasyp kelgen qıyndyqtardyń betin ashty. Bizdiń oıymyzsha, bul qıyndyqtar buǵan deıin qalyptasqan. Sonyń saldarynan memleketter pandemııaǵa qaýqar kórsete alǵan joq.
Covid-19 bastalǵanǵa deıin Latyn Amerıkasy men Karıb teńizi basseıni elderi áleýmettik narazylyq pen saıası turaqsyzdyqqa belshesinen batyp, jappaı narazylyqtar men popýlızm qarqyn alyp kele jatqan. Aımaqtaǵy turaqsyzdyq «saıası ydyraý» dep atalatyn qubylysty ańǵartady. Soǵan sáıkes, saıası júıe oń ekonomıkalyq jáne áleýmettik tabystan keıin kúndelikti qajettiligi ósken halyqtyń talaptaryn qanaǵattandyra almasa, zańdy kúshin joǵaltady jáne turaqsyzdyqqa túsedi.
Latyn Amerıkasynyń jańa orta tap ókilderiniń turaqty ekonomıkalyq ósim kezeńinen keıin burynǵysha qajettilikteri ótelmeı keledi. Onyń saldary endi tolyqtaı kórindi. Sybaılas jemqorlyqtyń keń taraǵanyna narazylyq pen elıta bılikti ózderin baıytý úshin paıdalanady degen pikir turaqsyzdyqty kúsheıtti.
Basqarýdaǵy bul máseleniń ońaı sheshimi joq. Memlekettik áleýetke ınvestısııa salý jáne áleýmettik senimdi arttyrý uzaq ýaqytty qajet etýi múmkin. Ári oǵan jaqsy saıası kóshbasshylyq kerek. Soǵan qaramastan, pandemııa kezinde tıimsiz basqarýǵa tap kelgen elderdiń saıası kóshbasshylary ózara baılanysty úsh salada syndarly áreket ete alady. Birinshisi jáne eń jedeli – memlekettik saıasat. Pandemııanyń densaýlyq saqtaýǵa, ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalarǵa túsirgen saldarlaryn joıý jónindegi sharalardy jetildirýge nemese keńeıtýge áli de kesh emes.
Ekinshiden, Latyn Amerıkasy men Karıb teńizi basseıni elderi keńirek oılanyp, «oıyn erejelerin» qaıta qaraýlary kerek. Iаǵnı kiristerdi qaıta bólý úshin bıýdjettik saıasatty júrgizý, birneshe sýbektiniń naryqty basyp alýyna jol bermeıtin erejeler qabyldaý jáne azamattyq qoǵam uıymdarynyń saıasatty qurýǵa jáne basqarýǵa qatysýyna tıimdi jol qalyptastyrý qajet. Bul uzaq merzimdi joba, biraq kelesi pandemııadan saqtanýǵa kerekti búkil múmkindikti jasaýǵa jol ashady.
Sońǵysy, ózgeristerdi demokratııalyq jolmen júzege asyrýǵa qajet tulǵalardyń koalısııalaryn túsiný mańyzdy. О́zgeris saıası jumyldyrýdy qajet etedi. Bastysy, «ınstıtýttar» dep ataǵan erejeler men saıasatty jasaıtyn jáne qoldaıtyn adamdar, ıaǵnı bárimiz ekenimiz anyq.
Frensıs FÝKÝIаMA,
Stenford ýnıversıtetiniń Frıman Spoglı atyndaǵy Halyqaralyq zertteýler ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, FSI-diń Demokratııa, damý jáne zań ústemdigi ortalyǵynyń dırektory jáne Stenfordtyń halyqaralyq saıasat baǵdarlamasy boıynsha magıstri,
Lýıs Felıpe LOPES-KALVA,
Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasy jetekshisiniń kómekshisi jáne Latyn Amerıkasy men Karıb teńizi basseıni boıynsha aımaqtyq dırektory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
