Medıasaýattylyq – zamannyń basty talaby

Al maqalamyzǵa arqaý bolǵan medıa saýattylyq turǵysynan kelgende áriden bastaýǵa týra keledi. Eń aldymen «medıanyń» ne ekenin anyqtap alaıyq. Birden gazet-jýrnal, radıo, televızııa, ınternet dersiz. Qolyńyzdaǵy kitap pen smartfon, kóshe boıyndaǵy jarnama taqtaıshalary, dúkenniń mańdaıshasy, fılm, kóne eskertkishter, vıdeo oıyn­dar, mýzyka, ańyz-ertegiler men aýyzeki sóz­ge deıin medıaǵa jatady degenge ne deısiz? Medıa – aǵylshynsha me­dium sóziniń kópshe túri, aqparat jetki­zetin kez kelgen kommýnıkasııa qura­lyn osylaı ataýǵa bolady. Endi tehno­lo­gııanyń qaryshtap damýymen engen me­dıa­saýattylyq uǵymy neni bildiredi?

Biz joǵaryda aıtqan aqparat qural­dary arqyly adam kúnine qansha aqparat alatynyn bilý úshin, 2020 jyly ortasha eseppen kún saıyn qansha derek paıda bolǵanyn qarap kóreıik. Bul san kúnine 2,5 kvıntıllıon baıtty quraǵan. Kvıntıllıon degen san mólsherin birinshi ret kórip tursańyz, jalǵyz emessiz. Salystyryp kórý úshin 18 nóli bar eke­nin aıta keteıik. Árıne, osy sekildi adam kúnine, sekýndyna qansha aqparat óńdeıtinin kórsetetin tolyp jatqan ózge de statıstıkany keltire berýge bolady.

Dese de, úı men jumystyń arasy­nyń ózinde qansha nárse kórip, qansha aqparat oqıtynyńyzdy ózińiz de bilip otyrsyz. Ol málimettiń barlyǵyna zer salyp qaraý mindetti emes, mıyńyz ózi qabyldap óńdeı beredi, al jadyńyz saqtaı beredi. Bul aqparattarǵa ortaq bir nárse bar, ol – avtorynyń bolýy. Kez kelgen aqparatty taratarda bel­gili bir sebeptiń bolatynyn este ustaý kerek. Al sol sebepti túsine bilý – medıa­saýattylyqtyń negizi.

Bizdi qorshaǵan dıjıtal zamanda aqparattyń qaıdan, qandaı maqsatpen shyqqanyn, qanshalyqty senimdi ekenin anyqtaý odan saıyn qıyndaı tústi. Degenmen, moıyndaǵymyz kelse de, kelmese de, bul búgingi kúnniń eń mańyzdy qabiletteriniń birine aınaldy. Qorshaǵan ortany endi tanyp-bilip, dúnıetanymy qalyptasyp kele jatqan, bolashaqta tolyǵymen teh­nologııa dáýirinde ómir súretin balalarǵa bul, tipti, ózekti. Medıasaýattylyqty balalardy aqparattan qorǵaý dep túsinýge áste bolmaıdy. «Bala­nyń mıyn ýlaıtyn kontent kórsetpeımin» degen jeleýmen teledıdardy óshirip, ınternetti shekteıtin ata-ananyń áreketimen aqparatty aıy­ra alatyn urpaq tárbıeleýdiń arasy jer men kókteı.

Medıasaýattylyq anyqtama­la­rynda birinshi mán beretin nárse – adamnyń synı oılaı bilý qabileti. Bul shetinen barlyǵyn synaý emes. Synı oılaı biletin adam birjaqty pikirden aýlaq bolady, kez kelgen aqparatty túrli rakýrstan taldaı biledi. Bul – negizi mektep jasynda qalyptasatyn mashyq. Batys elde­rinde bilim alǵan otandastarymyz biz­diń bilim berý baǵdarlamamyz osy jerde aqsaıtynyn jıi alǵa tartady. Ata-ananyń, ustazdyń, ne ózinen jasy úlken adamnyń aıtqanyn ózdiginen saralap, jeke pikirin bildirý – burys ne tárbıesizdik emes. Kishkentaıynan kez kelgen aıtylǵan nárseni suraqqa alyp, shamasy kelgenshe taldaı biletin balalardyń ýaqyt óte kele synı oılaý qabileti qalyptasady. Mine, osy mashyqty boıyna sińirgen bala medıasaýattylyqtyń negizin meńgergen desek artyq emes.

Aqparat kóbeıgen saıyn onyń aqıqat ne jalǵan ekenin anyqtaý qıyndap ketti. Oǵan pandemııa kezinde tolyq kóz jetkizdik. Koronavırýs týraly burmalanǵan aqparattar ár otbasynda talqylandy. Buǵan shúbá keltirmeıtinimiz anyq. Vaksına salǵan jerdi magnıtpen teksergen talaıdy kórdik, áli kóretinimizge senimdimin. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy qoldanysqa pandemııa­dan qaýpi kem emes «ınfodemııa» termınin engizdi.

Jalǵan aqparattyń keń taraǵany sonshalyq, medıa jáne kommýnıkasııa salasynda faktchekıń baǵyty paıda boldy. Ol boıynsha derekterdi tek­serip, habarlardyń ras-ótirigi anyq­talady. Byltyr pandemııa ke­zin­de indetpen qatar, aqparattyq vı­­rýs­tyń keń taraǵany sonshalyq, Qa­zaqstan úkimeti arnaıy stopfake.kz jobasyn iske qosýǵa májbúr boldy. Bul salada jalǵan aqparat máselesiniń kezek kúttirmeıtinin kórsetti.

Qoǵamda medıasaýattylyqtyń deń­geıin kótermesek, saldary qan­daı bolatyny týraly jýrnalıst, faktcheker, Factcheck.kz onlaın basy­lymynyń redaktory Pavel Ban­nıkovpen áńgimelestik. Ol bul máseleniń saldaryn qazirdiń ózinde baıqaýǵa bolatynyn aıtady.

– Qoǵamda medısaýattylyqtyń tómen­digi úreıge, senimsizdikke, den­saý­lyq salasyndaǵy jobalardyń sát­siz bolýyna, áleýmettik polıarı­za­sııaǵa, jek kórýshilikke alyp kele­tinin byltyrdyń ózinde anyq kórdik. Bárimizge aıqyn kúndelikti kórinistiń biri – halyq alaıaqtardyń aldynda qorǵansyz qalady. Byltyrǵy statıstıkanyń ózinen alaıaqtardyń arbaýyna túsken adamdardyń qan­shalyqty kóp ekenin kórýge bolady. Alaıaqtar keltirgen zalal 2019 jylmen salystyrǵanda 180 mlrd teńgege artqan. Bul quqyq qorǵaý organdaryna shaǵymdanǵandardyń úlesi ǵana, aqshaǵa aldanǵanyn aıtqysy kel­meıtini qanshama. Qoǵamda medıa­saýattylyqtyń tómendiginen týyndaıtyn eń qarapaıym mysal osy. Al bolashaqta eń qorqynyshtysy – qoǵam­daǵy polıarızasııa der edim. Halyqtyń birtutastyǵy buzylǵanda, medıasaýatsyz qoǵamda úlken aqparat aǵynyn radıkaldy toptardyń teris oılary ońaı jaýlap alady. Bul – Qazaqstan úshin de eń qaýipti másele, – deıdi sarapshy.

Rasymen, ınternet alaıaqtardy aıyra almaý – qaýipsizdik salasyn­daǵy úlken máselelerdiń biri. Jaýap­kershilik quqyq qorǵaý organdarynyń moınyna artylǵanmen, bul da medıasaýattylyqqa kelip tirelip tur. Osy sekildi aqparatty saralaı almaı opyq jegen jan qanshama. Bul, ásirese, áleý­mettik jeli men ınternetten oqy­ǵan kez kelgen málimetke sene ketetin orta jastan asqan adamdar arasynda jıi kezdesedi.

Máseleniń ózektiligin anyqtadyq. Ony sheshý úshin ne isteı alamyz? Damyǵan elderdiń mysalyna zer sal­saq, bul másele ótken ǵasyrdyń sońynda kóterile bastaǵan. Sonda zert­teýshiler men sarapshylar medıa­nyń qoǵamǵa teris áserin saralaı kele, kúndelikti tutynatyn aqparattyń qaıdan, qalaı, qandaı maqsatpen taraǵanyn ajyrata bilý kerek degen toqtamǵa kelgen. Osylaısha medıasaýattylyq dep atalatyn pán Batysta mektep baǵdarlamasynda oqytylatyn bolǵan. Qazir álemdegi basqa da elder bul máseleniń ózekti ekenin aıtyp, kóbirek kóńil bóle bastaǵan. Osynda bir qýanyshty jańalyqty aıtpaı ketpeýge bolmas. Jaqynda Qazaqstandaǵy medıasaýattylyq boıynsha alǵashqy oqý quralyn memlekettik komıssııa maquldap, bilim berý mekemelerinde paıdalanýǵa usyndy. MediaNet halyqaralyq jýrnalıstıka ortalyǵy daıyndaǵan oqý-ádistemelik keshendi elimizdegi oqý oryndarynda qosymsha sabaq retinde ótýge bolady degen sóz. Sý jańa oqý­lyq týraly joba jetekshisi Alena Koshkınadan surastyryp bildik.

– Biz aldymen synap kórý úshin oqý­lyqty 2019 jyly orys tilinde basyp shyǵardyq. Oqý quraly Qazaq­stannyń tórt mektebinde, tipti bir ýnıversıtette synaqtan ótti. Sony­men qatar, Almaty men Qaraǵan­dy­da medıasaýattylyq kýrsynyń baǵdarlamasy qabyldandy. Mektep jáne kolledj muǵalimderine arnalǵan medıa jáne aqparattyq saýattylyq boıynsha trenıngter 2019 jyly bastalyp, áli de ótip jatyr. Endi Qazaqstannyń barlyq óńirlerindegi muǵalimderdi oqý quralyna negiz­delgen baǵdarlama boıynsha oqytýdy josparlap otyrmyz. Oqýǵa tartylǵan mektepterdiń tolyq tizimi jaqyn arada kelisiletin bolady, – dedi A.Koshkına.

Maqalaǵa arqaý bolǵan máseleniń osy­laısha is júzinde sheshim taýyp jatqany qýantady. Endi tek mek­tep basshylary búgin bilimdi jas ur­­paq tárbıeleýde olardyń medıa­saýattylyǵyn kóterý qanshalyqty mańyzdy ekenin birden túsinse deımiz. Shetelden kelgen taǵy bir «sándegi» sózderdiń biri ǵana dep qabyldanbasa eken.

Jalpy, oqýlyq joǵary synyp oqýshylary men eresekterge de ar­nalǵan. Bul týraly jobanyń qazaq tilindegi redaktory Juldyz Ábdilda aı­typ berdi. Ol elimizde medıa­saýat deńgeıi tómen ekenin, tipti árip­testeriniń arasynda kezdesetinin alǵa tartty.

– О́kinishke qaraı, bizde medıa­saýattylyq óte tómen deń­geı­de. Basqany aıtpaǵanda, áriptes­terimizdiń ózi aqparatty tekserýdi, onyń ras-ótirigine kóz jetkizip almaı turyp jarııalaýǵa bolmaıtynyn, oǵan qosa medıa etıkanyń bar ekenin túsine bermeıdi, – deıdi Juldyz Ábdilda. Mamannyń aıtýynsha, oqýlyq aq­parat alý, aqparatpen jumys isteý, kıberqaýipsizdik, áleýmettik jeli­lerdiń bizdiń ómirimizge yqpaly, qaýpi, kıberbýllıng boıynsha jan-jaqty aqparat beredi.

Balalardyń saýatyn arttyrý má­selesi sál de bolsa túsinikti bol­dy. Al dúnıetanymy, belgili bir kóz­qarasy qalyptasyp qalǵan, ózgeristi ońaı qabyldaı qoımaıtyn, kóbine jalǵan aqparattyń qarmaǵyna ilinetin orta jastan asqan azamattarǵa qa­laı kómek­tesýge bolady. Dál osy suraqty jýrnalıst, faktcheker, Pavel Bannıkovke qoıdyq. Ol balalardan góri eresek adamdardy úı­retýdiń rasynda qıyn ekenin aıta kele, jaýapkershiliktiń bir ushyn BAQ-qa ákelip tiredi.

– Adam jasy ulǵaıǵan saıyn qosymsha bilim alýǵa qushtar bo­la bermeıdi. Sondyqtan BAQ pen bas­qa medıanyń mindeti medıa jáne aq­parattyq saýattylyq týraly jıi aıtyp, qoǵamda medıa saýatty adamnyń jaǵymdy tulǵasyn qalyptastyrýy kerek. Sheshimderdiń bireýi osy delik. Odan bólek oıyn túrinde nemese kásibı tegin kýrstar uıymdastyrýǵa bolady. Dese de, bul Qazaqstandy ǵana emes, búkil álemdi alańdatatyn saýal, – deıdi P.Bannıkov.

Adamzatty basqa tirshilik ıesinen erekshelep turatyn aqyly men sanasy desek, sol ekeýiniń ortaq jemisi – sózge kelip túıisedi. «Aqparatqa kim ıe bolsa, sol álemdi bıleıdi» degen qanatty sózdiń búgingi shyn­dyqqa qanshalyqty saı ekenine kún­delikti ómirde kóz jetkizip kelemiz. En­deshe osy turǵydan kelgende medıasaýattylyqty arttyrý zaman­nyń basty talaby ekeni sózsiz.