Jasampaz kóshbasshy

El úshin 30 jyl – mańyzdy beles, biraq tarıh úshin qas-qaǵym sát. Al shyn máninde ózgeristerdiń tereńdigi, aýqymdylyǵy jáne túbegeıli sıpaty boıynsha bul jyldar Táýelsiz Qazaqstan úshin dáýirge teń. Onyń jarqyn da senimdi dáleli – Qazaqstan óziniń Tuńǵysh Prezıdentiniń basshylyǵymen eshkimge belgisiz burynǵy keńes respýblıkasynan, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń senimdi ári qurmetti seriktesine aınalǵany.
Sonymen qatar Nursultan Nazarbaev álemdik prosesterge aıtarlyqtaı áser ete aldy. Táýelsiz memlekettiń tabys­ty qurylysy boıynsha Elbasynyń teorııasy men praktıkasy, «Qazaqstan joly» álemniń belgili sarapshylarynyń, saıasatkerleriniń jáne taldaý ortalyq­tarynyń eleýli zertteýleriniń nysanyna aınalǵany kezdeısoq emes.
Elbasynyń kóshbasshylyq qasıetteri, batyldyǵy, kóregendigi men danalyǵy jáne týǵan eliniń taǵdyry úshin erekshe jaýapkershiligi 1991 jylǵy Tamyz tóńkerisiniń qıyn-qystaý kúnderinde aıqyn kórindi. Tuńǵysh Prezıdentimiz 19 tamyzdaǵy respýblıka halqyna ún­deýinde Qazaqstanda tótenshe jaǵdaı engi­zilmeıtinin, barlyq bılik jergilikti organdarǵa tıesili ekenin nyq ári bir­jaqty málimdedi jáne Qazaqstan halqy joǵary sanalylyq, qyraǵylyq pen aýyzbirshilik tanytatynyna senim bildirdi. Muny tek ózine jáne óz halqyna senimdi tulǵa ǵana aıta alady. Ol óz halqynyń taǵdyry úshin ómirin qııýǵa daıyn boldy. Bul jaı ǵana sóz emes, óıtkeni sol kúnderi Máskeýdiń qolynda kez kelgen búlikshini ornyna qoıý úshin barlyq múmkindik boldy, al qazaqtar 1986 jylǵy 16-17 jeltoqsanda Kremldiń ne isteı alatyndyǵyn anyq sezingen.
Sondaı-aq Nursultan Ábishuly KSRO-daǵy belgili de bedeldi saıasatker retinde Máskeýde qan tógilmeýi jáne búlik azamattyq soǵysqa ákelmeýi úshin qolynan kelgenniń bárin jasady. Sol bir mazasyz úsh kún men túnniń bárinde men Prezıdentimizdiń aqyl-oıyna da, jan-tánine de úlken salmaq túsirgen belsendi is-qımylynyń kýási boldym. Ol ár saǵat saıyn jan-jaqty aqparat alyp, ony taldap, sheshim qabyldady jáne tıisti tapsyrmalar berdi. Únemi respýblıkanyń tamyryn basyp, orasan zor halyq sharýashylyǵy kesheniniń jumysyna bir sekýnd ta irkilis bergizbeı, Qazaqstandaǵy zańdylyqty, turaqtylyq pen kelisimdi saqtaı bildi. Sonymen qatar odaqtas respýblıkalardyń basshylary mezgil-mezgil onymen baılanysqa shyǵyp otyrdy. Osylaısha, Nursultan Nazarbaevtyń kóshbasshylyǵy sol qaıǵyly kúnderde taǵy bir moıyndaldy.
21 tamyzda keshke Mıhaıl Gorbachev Nursultan Ábishulyna qońyraý shaldy. Sodan keıin ol túnde respýblıkalyq teledıdardan daǵdarystyń aıaqtalǵanyn jarııalady jáne otandastaryna osy qıyn kúnderde shydamdylyq tanytyp, qoǵamdaǵy turaqtylyq pen kelisimdi saqtaǵandyqtary úshin alǵys aıtty. Úsh kún boıy Prezıdenttiń qasynda bolǵan biz ony osy mazasyz kúnderdiń aıaqtalýymen quttyqtap, qoshtasa bastadyq. Alaıda Nursultan Ábishuly meni ózimen birge júrýge shaqyrdy. Biz onyń úıine bardyq. Tún ortasy bolsa da Sara Alpysqyzy ony úreılene kútip otyr eken. Sonda Nur­sultan Ábishulynyń kóp jyldyq úzilisten keıin qaıtadan temeki tartqany esimde. Sol sátte men óz halqy men eli úshin basyn báıgege tikken tańǵajaıyp adamdy kórdim. Bizdi uzaq jyldar boıy jaqsy qarym-qatynas baılanystyryp kelgenimen, dál osy sátte men halqyma tektonıkalyq ózgerister kezinde Qudaı syılaǵan adamǵa degen baýyrmaldyq pen janashyrlyq sezimin bastan keshtim. Biz únsiz otyrdyq, biraq bul únsizdik barlyq sózden qymbat boldy. Tańǵy saǵat 5-te men N.Nazarbaevtyń úıinen shyǵyp, onyń densaýlyǵy men sáttiligi úshin duǵa ettim. Endi ómir qaıtadan qalypty baǵyt­qa orala­dy jáne biz ádettegi jumysymyzǵa kirisemiz dep oıladym.
Biraq búlik aıaqtalǵannan keıin bir kún ótken soń, biz Prezıdentpen egjeı-tegjeıli sóılestik. Ol bylaı dedi: «Endi biz Máskeýmen múldem basqa qarym-qatynasta bolamyz, KOKP bolmaıdy, al KSRO jaqynda bolmaýy múmkin». Shynymdy aıtsam, bul sóz men úshin naǵyz shok boldy.
Keıingi oqıǵalar N.Nazarbaevtyń aıt­qan sóziniń durystyǵyn rastady. Sonda men onyń biregeıligine, bolashaqty bá­ri­nen buryn kóre biletindigine kózim jetti.
Áńgime sońynda ol: «Bul ońaı emes ýaqytta maǵan Máskeýdegi Senimdi ókil kerek, ol ortalyqtaǵy jaǵdaıdyń damýy týraly tez arada habardar etetin, qajet bol­ǵan jaǵdaıda Gorbachev, Elsın jáne bas­qa adamdarmen, sonyń ishinde shet mem­leketterdiń elshilerimen tikeleı baı­lanys ornatatyn tulǵa bolýy kerek», dedi.
Prezıdent Qazaq KSR-niń KSRO-daǵy ókiletti ókiliniń jańa laýazymyn taǵaıyndady, ol is júzinde Qazaqstannyń birinshi elshisi boldy. Osy turǵyda 16 qyrkúıekte Kremlde Nursultan Ábishuly meni KSRO-nyń birinshi jáne sońǵy Prezıdenti Mıhaıl Gorbachevpen tanystyrdy.
Qazaqstannyń kópetnosty halqy 1991 jylǵy 1 jeltoqsanda alǵashqy erkin saılaýda óziniń Tuńǵysh Prezıdenti etip Nursultan Nazarbaevty biraýyzdan saı­lady. Sodan keıin ol Máskeýge qaramaı, alǵash ret Almatyda odaqtyq respýblıkalardyń basshylaryn jınady. Sóıtip 1991 jylǵy 21 jeltoqsanda Elbasymyzdyń bastamasy boıynsha Almaty Deklarasııasy qabyldandy. KSRO beıbit túrde taratylyp, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy quryldy.
«Úlken eldiń kúıreý energııasy to­lyq aýqymdy azamattyq soǵysqa ákel­me­gendigine Nazarbaevtyń qosqan zor jeke úlesin tarıh laıyqty baǵalaı­ty­nyna senimdimin». Sol kezde AQSh Prezıdentiniń Ulttyq qaýipsizdik jónin­degi keńesshisi bolǵan general Skýkroft osylaı degen edi.
Eldiń asa kúrdeli geosaıası jaǵdaıyna súıene otyryp, Nursultan Nazarbaev táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bas­tap bizdiń elimizdiń jaǵdaıynda múmkin bolatyn birden-bir durys kópvektorly syrtqy saıasat strategııasyn aıqyndady. Aıta ketý kerek, ol óz minezimen de, is-áre­ke­timen de sentrıst. Osy jyldar boıy kúrdeli ishki jáne syrtqy syn-qater­lerge qaramastan, orasan zor shydamdylyq, danalyq pen batyldyq tanyta otyryp, Elbasy el ishinde de, halyqaralyq arenada da qandaı da bir shekten shyǵýǵa jol bermedi. Dál osy ustanym oǵan árdaıym manevr jasaý erkindigin, tez ózgeretin álemdegi kez kelgen syn-qaterge barabar jáne ýaqtyly jaýap berý múmkindigin berdi.
KSRO birtutas óndiristik-ekono­mıkalyq kesheniniń joıylýy burynǵy keńestik respýblıkalardyń barlyǵyn eko­no­mıkalyq kúıreýge ákeldi. Osy­ǵan oraı, 1992 jylǵy 17 qańtarda Máskeý qalasynda N.Nazarbaev pen B.Elsın taýarlardyń, kapıtaldardyń, qyzmetter men jumys kúshiniń erkin qozǵalysy týraly Qazaqstan – Reseı memleketaralyq kelisimine qol qoıdy. Nursultan Ábishuly bolashaq Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ózindik bastaýshysy bolyp tabylatyn osy Kelisimniń mátinin Borıs Nıkolaevıch Elsınmen kelissózder qarsańynda bir demmen aıtyp berdi. Alaıda sol kezdegi reseılik sheneýnikterdiń keıbir eıforııasy men kóregendiginiń shamalylyǵynan sol kezde bul strategııalyq qujatty júzege asyrýǵa múmkindik berilmedi. Biraq ýaqyt osy tarıhı bastamanyń danalyǵy men qajettiligin rastady. Búginde qatysýshy elderdiń ıgiligi úshin jemisti jumys istep kele jatqan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq osynyń aıqyn dáleli.
Barlyq ıntegrasııalyq kúsh-jigerde Elbasy árqashan kóziniń qarashyǵyndaı egemen­digimizge qol suǵylmaýyna erek­she mán bergendigin atap ótkim keledi. Máselen, ol Eýrazııalyq ekonomı­ka­lyq odaqty qatysýshy elderdiń ekono­mıkalyq, óndiristik-logıstıkalyq ynty­maqtastyǵynyń tetigi retinde ǵana kórdi. Osyǵan baılanysty Qazaqstan óziniń ege­mendigine nuqsan kelgen jaǵdaıda birden kez kelgen birlestikten shyǵatynyn bir­ne­she ret málimdegen bolatyn. Bul rette Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemel­uly Toqaev EAEO-ǵa qatysýshy mem­leketter basshylarynyń otyrysynda El­basynyń osy myzǵymas ustanymyn qa­tań da aıqyn bildirgenin aıta ketken jón.
Nursultan Nazarbaevtyń Semeı ıadro­lyq polıgonyn jabý jáne álemdegi qýaty boıynsha tórtinshi ıadrolyq arsenaldan bas tartý sııaqty jahandyq aýqymdaǵy qaýip­sizdikti qamtamasyz etýdegi tarıhı úlesin ádil baǵalaý kerek.
Tamyz búligi aıaqtalǵannan keıin bir aptadan soń, 1991 jyldyń 29 tamyzynda Qa­zaq KSR Prezıdenti N. Nazarbaev Se­meı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly tarıhı Jarlyqqa qol qoıdy. Bul Elbasynyń jeke basynyń batyldyǵynyń aıǵaǵy edi. Sondaı-aq ıadrolyq qarýdan óz erki­men bas tartý týraly birden-bir durys strategııalyq tarıhı sheshim qabyldaǵan Prezıdent ıadrolyq derjavalardan qaýip­sizdigimizdiń kepildikterine qol jetkizip, elimizge sheteldik ınvestısııalar men tehno­logııalardyń kelýin jol ashty.
Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bastap jas táýelsiz memleketimizdiń basshysy úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq deńgeıde tanylǵan shekaralaryn zańdy resimdeý máselesi mańyzdy basymdyqqa aınaldy. Shekaramyzdyń kóp bóligi Reseımen jáne Qytaımen baı­lanysty ekeni belgili. Tipti KSRO Qytaımen shekara máselesin retteı al­maǵan. Osy strategııalyq taǵdyrsheshti mindetti sheshý úshin Prezıdent 1992 jyldan bastap Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik shekaralaryn aıqyndaý jáne zańdy túrde bekitý jóninde orasan zor, dáıekti, keıde tynymsyz jumys júrgizgen talantty dıplomat Qasym-Jomart Toqaev bastaǵan arnaıy top qurdy. Bul topqa qatysýshylar dıplomattar men tarıhshylar, kartograftar men topografter, geodezıster men geologter bolýy kerek edi. Top jumysyn únemi, qolmen basqarý rejiminde Elbasy ózi baǵyttap otyrdy. Shekaralardy resimdeý máselesinde onyń kórnekti kóshbasshylyq jáne keremet adamı qasıetteri anyq kórindi. Ol Memleket basshysy retinde ǵana emes, adam retinde QHR basshysy Szıan Szemındi Qazaqstan-Qytaı shekarasy týraly kelisimge qol qoıýǵa jeke sendirý úshin qoldan kelgenniń bárin jasady. Aıta ketý kerek, Qytaı basshysy N. Nazarbaevtyń jeke ózine degen erekshe adamı qatynasyn kórsetti: «Nursultan, men saǵan basqa eldiń basshysy retinde ǵana qaramaımyn, men saǵan dos retinde qaraı­myn jáne ashyq aıtamyn, eger biz bul máseleni qazir sheshpesek, bolashaqta bul máseleni sheshý qıynǵa soǵady. Urpaqtar ózgeredi, basshylar ózgeredi». Uly Qytaı kóshbasshysynyń jas memleket Prezıdentine degen kózqarasy biz úshin óte qymbat boldy.
Uzyndyǵy 7591 shaqyrym bolatyn Qazaqstan – Reseı shekarasy týraly máseleni talqylaý Prezıdent B.Elsın­niń kezinde bastaldy. Onymen Nursultan Ábishuly óte dostyq qarym-qatynasta boldy. Reseı Prezıdenti bolyp Vladımır Pýtın saılanǵan soń prosess odan ári jalǵasty. Qudaıǵa shúkir, N.Nazarbaev pen V. Pýtınniń arasynda qalyp­tasqan óte senimdi jáne meıirimdi adamı qarym-qatynastardyń arqasynda biz­diń elderimiz taǵdyrsheshti kelisimge keldi.
Sóıtip kóp jylǵy kúsh-jigerdiń nátıjesinde Qazaqstan 2002 jyly QHR-men jáne 2005 jyly Reseımen óziniń memlekettik shekaralary boıynsha tıisti memleketaralyq kelisimderge qol qoıdy. Osylaısha, qazaqtardyń kóp­tegen urpaqtarynyń san ǵasyrlyq armany oryndaldy, olardyń qasıetti jeri halyqaralyq deńgeıde tanylǵan mem­lekettik shekaralarǵa ıe boldy. Bul tarıhı dáýirlik jetistik, eń aldymen, Tuńǵysh Prezıdentimizdiń stra­tegııalyq kóregendiginiń, týǵan jerge degen perzenttik súıispenshiligi men adal­dyǵynyń, zor erik-jigeriniń jáne joǵary dıplomatııalyq darynynyń arqasynda múmkin boldy.
Nursultan Ábishuly Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharala­ry jónindegi keńes, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Túrkitildes memleketter yntymaqtastyq keńesi sııaqty halyqaralyq qurylymdar­dy qurýdyń bastamashysy bolǵany belgili. Elbasynyń Túrkitildes memleket­ter yntymaqtastyǵy keńesin qurýynyń arqa­synda baýyrlas halyqtardyń ádilet­siz kúıregen tarıhı jáne rýhanı birligi qalpyna keltirildi.
Túrkııa prezıdenti Turǵyt О́zal 1991 jylǵy naýryzda Nursultan Nazar­baev­tyń jeke shaqyrýymen keńes­tik Qazaqstanǵa kelgen alǵashqy shetel­dik kóshbasshy boldy. Túrkııanyń ekono­mıkalyq jandanýynyń atasy sanalatyn Turǵyt О́zal bizdiń Prezıdentimizge naryqtyq ekonomıkaǵa sátti ótý týraly alǵashqy keńester berdi. Onyń: «Eger ekonomıkada quldyraý bastalsa, bıznes­ke taǵy ne kómektese alady dep oılaımyn», degeni esimde. Nursultan Ábishuly daǵdarystardyń barlyq kezeńinde osyndaı tásildi birneshe ret qoldandy jáne búgingi qazaqstandyq bıznes kóp jaǵdaıda Elbasynyń turaqty qoldaýynyń arqa­synda damydy. Sondyqtan ol taıaýda táýelsizdik jyldarynda memleket bıznesmenderge kómektesti, endi qazir­gi álemdik daǵdarys kezinde olar el men otandastarymyzǵa kómektesýi tıis dep ádil málimdedi. Al elimizdiń bıznes­menderi Elbasynyń úndeýine belsendi ári jomart­tyqpen ún qosty.
Nursultan Ábishulynyń Túrkııanyń keıingi Prezıdentterimen de asa senim­di qarym-qatynasy qalyptasty. Túr­kııa – Reseı qarym-qatynasyndaǵy daǵdarys kezinde Prezıdent Taııp Erdoǵan Elbasyǵa kómek surap júgingeni kezdeısoqtyq emes. Prezıdent Pýtınniń N. Nazarbaevqa degen joǵary qurmeti men seniminiń arqasynda Qazaqstanǵa jaqyn eki memleket arasyndaǵy uzaqqa sozylǵan kıkiljiń sátti sheshildi.
Nursultan Nazarbaevtyń Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyǵyn ny­ǵaıtý jónindegi joǵary halyqaralyq bedeli men kóp jylǵy jemisti kúsh-jigerin moıyndaý belgisi retinde olar­dyń basshylary biraýyzdan bizdiń Elbasy­myzǵa túrki áleminiń Aqsaqaly ataǵyn berdi.
Búginde Nursultan Nazarbaev túrki áleminiń Aqsaqaly ǵana emes, sondaı-aq búkil álemdik saıasattyń moıyndalǵan Patrıarhy bolyp sanalady. Osy jyldar ishinde ol AQSh-tyń bes Prezıdentimen, Qytaıdyń úsh Tóraǵasymen jáne Reseı­diń úsh Prezıdentimen, Azııa men Eýropa elderi kóshbasshylarymen tabysty jumys istedi.
Qazaqstannyń halyqaralyq are­na­da­ǵy taǵy bir jetistigi – 2010 jy­ly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymyna tóraǵalyq etýi.
2003 jyldan bastap Nursultan Ábishuly óziniń barlyq halyqaralyq kezdesýleri men kelissózderinde Qazaq­stan­nyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etý týraly usynysyn nyq ári dáıekti túrde alǵa tartty. Osy marafon Elbasynyń 2006 jyldyń qyrkúıeginde Vashıngtonda Prezıdent Djordj Býshpen kezdesýiniń nátıjesinde aıaqtaldy.
Eki Prezıdenttiń kezdesýine daıyndyq barysynda AQSh Memlekettik hatshysy Kondolıza Raıs bizden EQYU taqyry­byn Aq úıde kótermeýimizdi surady, ol Qazaqstannyń EQYU-ǵa bolashaq tóraǵa­lyǵy máselesin óz deńgeıinde sheshýge ýáde berdi.
Sondyqtan sol kezde Syrtqy ister mınıstri bolǵan Qasym-Jomart Kemel­uly Toqaev pen AQSh-ta elshi bolyp júrgen men Elbasyn óz tarapynan bul máseleni D.Býshtyń aldynda kótermeýge kóndirýge tyrystyq. Degenmen Nursul­tan Ábishuly kelissózder barysynda AQSh prezıdentine Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etý máselesin osy jerde jáne qazir sheshý jóninde tabandy ótinish bildirdi. Nátıjesinde, ol kózdegen maqsatqa qol jetkizdi, biz­diń tóraǵalyǵymyz AQSh-tyń naqty qol­daýyna ıe boldy. Sol kúnnen bastap Elbasy únemi qolmen basqarý rejiminde Qazaq­stannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýine daıyndyqpen aınalysa bastady.
2010 jylǵy 1-2 jeltoqsanda
11 jyl­dyq úzilisten keıin ótken 56 mem­leket pen 40 halyqaralyq uıym kósh­basshylarynyń Astana Sammıti bizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyǵymyzdyń táji jáne Qazaqstan astanasy men onyń kóshba­shysyna álemdik qoǵamdastyq pen BAQ nazaryn aýdarǵan XXI ǵasyrdyń birinshi onjyldyǵyndaǵy iri halyqaralyq oqı­ǵalardyń biri boldy.
N.Nazarbaevtyń bastamasy boıynsha jáne onyń tóraǵalyǵymen EQYU-nyń tarıhı Astana Deklarasııasyn qabyldaý Uıymǵa qatysýshy barlyq memleket basshylarynyń ortaq tabysy boldy, olar Nursultan Nazarbaevtyń osy forýmdy ótkizýdegi jáne uzaq úzilisten keıin EQYU-nyń asa mańyzdy saıası qujatyn qabyldaýdaǵy erekshe rólin biraýyzdan atap ótti.
О́ziniń táýelsiz damýynyń 30 jyly ishinde Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń asa kórnekti basshylyǵynyń arqasynda halqymyz burynǵy keńes ımperııasynyń qıraǵan úıindileriniń bir bóliginen ekonomıkalyq qýatty, demokratııalyq damyǵan, álemde qurmetti memleket qura aldy.

Qanat SAÝDABAEV