Onjyldyq sanaq: Demografııaǵa alańdaǵan álem elderi

О́tken aıda eki birdeı alpaýyt el halyq sanaǵynyń nátıjesinde el turǵyndarynyń sany olar oılaǵannan da erte qysqara bastaıtynyn aıtyp, dabyl qaqty. Olar qoǵamda bala týý deńgeıi azaıyp, qartaıǵan halyq ekonomıkalyq ósim alyp kelmeıtinin alǵa tartady. El úkimetteri mundaı ssenarıı­den nege qashqaqtaıtyny túsinikti.
2020 jylǵy sanaq boıynsha AQSh-ta halyq sanynyń ósý qarqyny sońǵy 10 jyl ishinde 1930 jyldardan bastap eń tómengi deńgeıge deıin baıaýlaǵan. 2020 jylǵy 1 sáýirdegi eldegi halyq sany – 331,5 mıllıon adam, 2010 jyl­dan bergi ósim – 7,4 paıyz ǵana bolǵan. Al Qytaıdyń «bir otbasy – bir bala» saıasaty 2016 jyly toqtaǵanymen, eldegi bala týý deńgeıi asa óspe­gen. Eki el halqynyń jaqyn ara­da qartaımaıtyny belgili bol­ǵanymen, úkimetter qazirden máse­le kóterip, demografııalyq quldy­raý­dyń aldyn almaq nıet tanytyp otyr.
Zertteýshilerdiń pikirinshe, álem qoǵamǵa orasan áseri bar bala týý deńgeıiniń kúrt tómendeýine daıyn emes. Jalpy, jaǵdaı osylaı jalǵassa, ǵasyr sońyna deıin barlyq elde turǵyndar sany azaımaq. 2100 jylǵa qaraı Ispanııa men Japonııany qosqanda, 23 eldiń halqy eki ese azaıady degen de boljam bar. Máselen, Japonııa halqy 2017 jylǵy eń joǵary kórsetkishi – 128 mıllıonnan ǵasyr sońyna qaraı 53 mıllıonǵa deıin azaıýy múmkin. Al Italııada halyq sany 61 mıllıonnan 28 mıllıonǵa deıin kúrt tómendeıdi dep kútilýde. Turǵyndar sany eki ese azaıatyn 23 eldiń qatarynda Ispanııa, Portýgalııa, Taıland jáne Ońtústik Koreıa da bar.
Bul jaǵdaıdy boldyrmas úshin ne istemek kerek? Keıbir elder otbasylardy balaly bolýǵa yntalandyrý úshin qarjylaı kómek berýge tyrysady. Máselen, Reseı byltyr balaly bolǵan analarǵa qomaqty aqshalaı kómek berýge ýáde etti. Degenmen, sarapshylar mundaı saıasat jemis bermeıtinin alǵa tartady. Onyń ornyna bala ósirýge qolaıly bolatyn memlekettik deńgeıdegi júıeni qalyptastyrý mańyzdy deıdi. Oǵan qoljetimdi bala kútimi, ata-analar úshin jumys ýaqytyn beıimdeý, er adamdardyń úı jumysyna kóbirek aralasýy sekildi sharalardy jatqyzǵan.
Qoljetimdi bala kútimi dege­nimiz – memleketten aqsha alyp otyrý emes, Úkimettiń otba­sylarǵa balany ósirýde kór­setetin jan-jaqty qoldaýy. Ja­ponııada halyq sany azaıyp bara jatqan Nagı-Cho degen shaǵyn qalanyń mysaly kópke úlgi bolyp otyr. Toǵyz jyl ishinde qalanyń otbasyna baǵyttalǵan arnaıy baǵdarlamasynyń arqasynda bala týý deńgeıi bir áıelge 1,4-ten 2,8-ge deıin, ıaǵnı eki ese artqan. Otbasylar sondaı-aq balalarǵa arnalǵan jeńildikter men jár­demaqy alyp otyrǵan. Odan bólek, qaladaǵy balabaqsha baǵasy eldegi ortasha kórsetkishten eki ese arzan bolǵan. Bul – Japonııadaǵy shaǵyn qalanyń jetken jetistigi. Bálkim, bul mysal ózge de elder men qalalardyń keregine jarap qalar. Degenmen, ár eldegi saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵdaı ártúrli bolǵandyqtan, bir memlekettegi sátti baǵdarlama ekinshi qoǵamǵa týra solaı áser etpeýi múmkin.
Shyǵys Azııa turǵyndarynyń kóbi ózderindegi tym qatal eńbek talaby kóp jaǵdaıda úı men jumysty birdeı alyp júrýge múmkindik bermeıtinin aıtady. Ońtústik Koreıa – álemdegi bala týý deńgeıi eń tómen elderdiń biri. Elde otbasylardy yntalandyrý úshin 130 mıllıard dollardan astam qarajat jumsalǵan. Olardyń qatarynda tegin bala kútimi, turǵyn úı jeńildikteri nemese EKO jasatý shyǵyndary bar. Odan bólek, balaly bolýǵa ıtermeleıtin arnaıy demalystar berý sekildi kreatıv sheshimder de bar. Dese de, Ońtústik Koreıadaǵy jaǵdaı áli de ózgermeı tur. Ata-analar kóp balaly bolýdy jumyspen qatar alyp júrý óte qıyn dep esepteıdi. Úlken qalalarda memlekettik balabaqshalarǵa kezek kútý ýaqyty 7 jylǵa deıin jetedi eken, al jekeleri tym qymbat. Joǵaryda aıtylǵan úkimet sharalarynyń eshqaısysy otbasyn keńeıtýge qarama-qaıshy qıyn jumys talaby men eńbek tártibin ózgerte almaǵan.
Otbasy qundylyqtaryna kedergi bolatyn qatal jumys tártibi Shyǵys Azııa elderinde, ásirese, Ońtústik Koreıa, Qytaı men Japonııada keń taraǵan. Jumys istemeýge taǵy bolmaıdy. Batys elderinde bul tártip sál jeńilirek bolǵanymen, mansap pen otbasy qatar turǵanda kóbi qyzmetin tańdaıdy. Bul – Batys mádenıetiniń bir bóligi bolyp ketti. Al endi «chaıldfrı», aǵylshynsha balaly bolǵysy kelmeıtinder qatary Shyǵysta da kóbeıip kele jatqan sekildi.
Qazaqstanda Prezıdent usyn­ǵan «Ańsaǵan sábı» baǵdar­lamasy boıynsha jylyna kvota sanyn 7 myńǵa jetkizý máse­lesi sheshildi. Bul bala týý kórset­kishiniń tómendeýi álemdik quby­lys ekenin jáne ár memleket óz múm­kindiginshe shara qoldanyp jat­qanyn kórsetedi.
Degenmen, Qazaqstandaǵy jaǵdaı basqasha. Ulttyq statıstıka bıýrosy 2020 jyly elimizde bala týýdan rekordtyq kórsetkish ornaǵanyn málimdedi. Sońǵy joǵary kórsetkish 1987 jyly tirkelgen, ol jyly 417 myń náreste dúnıege kelgen eken. Al byltyr elimizde 425 625 bala týǵan. Áıtse de bizdi de ózge elderdiń kúni kútip turmaǵanyna kepildik bolmaǵan soń, qazirden barlyq múmkindikti jasaı bergen abzal bolar. О́ıtkeni balanyń az týy­lýy densaýlyq nemese áleýmettik máselelerge emes, kóbine eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıyna baılanysty sekildi. Ozyq damyǵan memleketter halqy kásibı mansap pen óziniń jeke basynyń áleýetin otbasy, bala-shaǵadan joǵary qoıady. Bala kútimimen úıde otyryp qalǵan áıeldiń kásibı qyzmeti turalap qalatyny kóp áıel adamdy alańdatady.
Sol sebepti de sarapshylar jumys talabyn jeńildetip, balaly adamdarǵa beıimdeı bilý de mańyzdy sheshimderdiń biri bolar edi dep otyr. Jarty jumys kúndik oryndar kóbirek ashyp, kishkentaı balasy barlarǵa túsi­nis­tikpen qaraýǵa bolatynyn usynady. Damyǵan elder arasynda qyzmettegi áıelderdiń balaly bolýyna jaqsy jaǵdaı jasaǵan Shvesııa mysaly kóp aıtylady. Stokgolm ýnıversıtetiniń demografııa bóliminiń basshysy professor Gýnnar Andersson ómirdiń bir kezeńinde áıelder men erlerdiń kishkentaı balalary bolatynyn jáne oǵan túsinistik tanytyp, úıge erte qaıtýyna sep bolý keregin basa aıtty. Oǵan qosa, jumys ýaqytyn qysqartpaı-aq, jumysty balaly qyzmetkerlerge yńǵaıly etýdiń joldary bar. Máselen, 2017 jyly júrgizilgen zertteý Germanııada keń jolaqty Internettiń paıda bolýy men joǵary bilimdi áıelderdiń týý deńgeıiniń ósýi arasyndaǵy baılanysty anyqtaǵan eken. Úıde jumys isteı otyryp, áıelder balalarymen kóbirek ýaqyt ótkizýdi tańdaǵan. Al joǵary bilimi joq áıel­der men er adamdarǵa jasalǵan týra osyndaı zertteýdiń nátıjesi mundaı bolmaǵan. Fınlıandııada da osyǵan uqsas jaǵdaı oryn alǵan. Pandemııa kezinde eldegi bala týý kórsetkishi óskeni baı­qalǵan. Árıne, bul qashyqtan ju­mys isteıtin áıelderdiń bar­lyǵy balaly bolýǵa daıyn degendi bildirmeıdi. Ár eldiń nátıjesi bir-birine uqsamaıdy. Saýaldamaǵa qatysqandar úı ju­mysyna er adamdar qol ushyn sozǵan óńirlerde otbasylardaǵy bala sany kóbirek bolǵanyn kórsetken. Osylaısha, sarapshylar eger úkimetter eldegi bala týý deńgeıin kóteremin dese, úı­degi qyzmetti teń bólýdi usynyp otyr. Bul – adamzatty alańdatqan máseleniń yqtımal sheshimderiniń biri ǵana. Jalǵyz bir shara búkil eldiń jaǵdaıyn túzeı qoımasy anyq. Demografııa problemasy jan-jaqty júıe men strategııany qajet etpek. Sondaı-aq áıelder men er azamattarǵa beriletin bala kútimine baılanysty jeńildikter de mańyzdy ról oınaıdy. Ásirese, bala kútýge beriletin merzim men qarajat somasy mańyzdy.
Jer betindegi adam sany­nyń azaıýy qorshaǵan orta úshin kerisinshe jaqsy nárse deı­tinder de bolýy múmkin. Biraq qar­taıǵandar sany kóp qoǵamda eko­nomıkalyq ósim bolmaı, salyq tólenbeı, densaýlyq saqtaý salasyna aıtarlyqtaı kúsh túsetini belgili. Sol sebepti kóp elder bul máseleni kóshi-qon turǵysynan sheshýge tyrysady. Syrttan jumys izdep, kóship kelgen halyq sol eldiń tirshi­ligin jalǵastyrady. Osy úrdis baı­qalǵan elder sany kóbeıip keledi.
Elimizdegi aldaǵy halyq sa­naǵy turǵyndar sanynyń ósý dınamıkasyn saralap, bul qaýip bizge tóner-tónbesin anyqtamaq. Degenmen, damyǵan elderdiń úl­gisinen keıin, qazirden ana men balanyń máselesin sheship, qoǵamda otbasylyq qundylyqtardyń ústem bolýyna nazar aýdarý kerek shyǵar degen oı túıesiń.