Aıyrtaý – syryn ishine búkken kóne tarıhtyń qatparly da tylsym qupııalaryna tunyp turǵan óńirlerdiń biri. Kórse, kóz toımaıtyn Imantaý, Shalqar, Syrymbet sııaqty tabıǵı aımaq qoınaýlarynda tarıhı, arheologııalyq jádigerler men eskertkishter jetip artylady. Solardyń biri de, biregeıi de Iman Borlyq ózeni jaǵasynda ornalasqan Botaı qonysy der edik. Tarıhı aınalymǵa «Botaı mádenıeti» degen atpen engen sensasııalyq jańalyq búginde osy attas aýyldyń esimin ıelenedi. Tarıhqa belgili mádenıetterdiń jer ataýyna telinetini álimsaqtan bar. Máselen, Andron, Beǵazy – Dándibaı, Dolmatov mádenıeti sekildi. Botaı desek, jer ataýy men jeke adamnyń esimi qosarlana júredi. Osy eldi mekenniń týmasy, saıası ǵylymdar doktory Ámirjan Shaltyqov nemere aǵasy Aıdarhanmen birge týǵan aýyly jóninde tarıhı-tanymy mol birneshe kitap jazdy. Avtorlar adyrymyzdy qoparsa, astynan qalalar, obamyzdy aqtarsa, astynan altyn adamdar shyǵatyn ejelgi eskertkishter qataryna Botaı qalashyǵyn da jatqyzyp, Andron mádenıetimen teteles, tipti, odan ári tarıh qoınaýyna tereńdep ketetinin naqty aıǵaqtarmen dáleldep berdi. Bul oraıda, atasy Sháltik qajy qurastyrǵan shejire derekterin keńinen paıdalanyp, qazirgi urpaq jadyna quıýy – óte quptarlyq.
Aıyrtaý – syryn ishine búkken kóne tarıhtyń qatparly da tylsym qupııalaryna tunyp turǵan óńirlerdiń biri. Kórse, kóz toımaıtyn Imantaý, Shalqar, Syrymbet sııaqty tabıǵı aımaq qoınaýlarynda tarıhı, arheologııalyq jádigerler men eskertkishter jetip artylady. Solardyń biri de, biregeıi de Iman Borlyq ózeni jaǵasynda ornalasqan Botaı qonysy der edik. Tarıhı aınalymǵa «Botaı mádenıeti» degen atpen engen sensasııalyq jańalyq búginde osy attas aýyldyń esimin ıelenedi. Tarıhqa belgili mádenıetterdiń jer ataýyna telinetini álimsaqtan bar. Máselen, Andron, Beǵazy – Dándibaı, Dolmatov mádenıeti sekildi. Botaı desek, jer ataýy men jeke adamnyń esimi qosarlana júredi. Osy eldi mekenniń týmasy, saıası ǵylymdar doktory Ámirjan Shaltyqov nemere aǵasy Aıdarhanmen birge týǵan aýyly jóninde tarıhı-tanymy mol birneshe kitap jazdy. Avtorlar adyrymyzdy qoparsa, astynan qalalar, obamyzdy aqtarsa, astynan altyn adamdar shyǵatyn ejelgi eskertkishter qataryna Botaı qalashyǵyn da jatqyzyp, Andron mádenıetimen teteles, tipti, odan ári tarıh qoınaýyna tereńdep ketetinin naqty aıǵaqtarmen dáleldep berdi. Bul oraıda, atasy Sháltik qajy qurastyrǵan shejire derekterin keńinen paıdalanyp, qazirgi urpaq jadyna quıýy – óte quptarlyq.
Botaıdyń ákesi Dosan Abylaı hannyń zamandasy, jaqyn serikteriniń biri bolǵan. 18 jasynan han jasaǵyna qosylyp, erlik isterimen kózge túsken. Dosan batyr Abylaı hannyń Peterborǵa jibergen elshilerin eki ret basqaryp barǵan. Bul muraǵat qujattary Syrymbet aýylyndaǵy Shoqan Ýálıhanovtyń murajaıynda saqtaýly tur. Botaı babamyz Aıǵanym hanshamen kórshi qonǵan. Kenesary hannyń kóterilisine kenje ulyn attandyrǵan. Oqyǵan-toqyǵany, ómirden túıgeni kóp qajy otarshyl áreketterge qarsy shyǵyp, patshaǵa qyzmet etýden sanaly túrde bas tartqan. Aýyldastarynyń basyn biriktirip, eldikten, jerden aıyrylmaýdyń barlyq jaǵdaılaryn qarastyryp otyrǵan. Endi bul ataýǵa «mádenıet» degen sóz tirkesip, ǵun men saq babalarymyzdyń at tuıaǵy tıgen Aıyrtaý óńirin mekendegen baǵzy zamandardaǵy ejelgi adamdar órkenıeti jaıly álem qulaqtanyp otyr.
Botaı mádenıeti jaıly alǵashqy málimetter ótken ǵasyrdyń 70-jyldary jarııalana bastady. Ǵylymǵa beımálim jádigerler men qundy zattardy alǵash ret tarıh pániniń muǵalimi, Respýblıkanyń eńbek sińirgen ustazy Eslámbek Zákirııanov kezdeısoq tapty. Jergilikti ólketanýshy oqýshylardy Botaı aýylynyń eski jurtyna apara júrip, shashylyp jatqan mal súıekteriniń qaldyqtaryn, ańshylyq quraldar synyqtaryn, tastan, balshyqtan jasalǵan ydystardy keziktirgen. Olardyń bul jerde jaı jatpaǵanyn sezip, Kókshetaý oblystyq murajaıyna eksponat retinde usynǵan. Bálkim, onyń týǵan jer tarıhyn zertteýge degen qulshynysy men eren súıispenshiligi keleshektegi úlken tarıhqa qozǵaý salǵan bolar. Álemdi dúrliktirgen oqıǵa osyndaı kózge kórinbeıtin eleýsiz isten óris alǵanyn, onyń bastaýynda Eslámbek aǵa turǵanyn bireý biler, bireý bilmes.
80-jyldary Petropavl pedagogıkalyq ınstıtýty tarıh pániniń oqytýshysy Vıktor Zaıbert eksponat retinde qoıylǵan tastan, súıekten, balshyqtan, múıizden jasalǵan quraldar men qarýlarǵa kóńil bólmegende shań basyp jata berer me edi. Jas ǵalym Botaı qalashyǵyna arnaıy ekspedısııalar uıymdastyryp, qazba jumystaryn talmaı júrgizdi. Sóıtip, 158 eldi mekennen 120 myńǵa jýyq zattaı aıǵaqtar ushyrasty. Basty olja sol, jylqynyń 70 myń súıegi tabylǵan. V.Zaıbertke «Botaı–ejelgi adamdar mekeni» eńbegi úshin Berlın ınstıtýtynyń korrespondent-múshesi ǵylymı ataǵy berildi. Tyń taqyrypty odan ári indete zerttep, Botaıdy aıdaı álemge tanytty. Alaıda, Botaı aýylynan ejelgi adamdar qonysynyń tabylýy álem ǵalymdarynyń nazaryn aýdaryp, ashyq kúndegi naızaǵaıdaı áser etkenimen, mundaı tosyn oqıǵaǵa senbeýshiler tabylmaı qalǵan joq. Ásirese, Keńes Odaǵynyń ǵalymdary tyń jańalyqqa tosyrqaı qarap, «uly derjavalyq» kózqarastan asa almaı jatty. 1983 jyly Botaı jerinde búkilodaqtyq, 1995 jyly búkilálemdik semınar-sımpozıýmdar ótkizilip, osydan 40-50 ǵasyr buryn qylquıryqtyń alǵash qolǵa úıretilip, úı maly retinde ósirilgeni, bıe sútinen qymyz ashytylǵany, baǵzy zaman adamdary búgingi qazaqtardaı jylqy malyn kólik, etin tamaq, sútin sýsyn retinde paıdalanǵany ǵylymı turǵydan tujyrymdaldy. Qazba jumystary jylqymen birge arbanyń da birinshi bolyp qoldanylǵanyn dáleldedi. 1998 jyly asa qundy tarıhı-mádenı eskertkish IýNESKO-nyń tizimine, joǵary jáne orta mektepterdiń oqýlyqtaryna engizilip, «Botaı mádenıeti» degen atpen tarıhı aınalymǵa shyǵaryldy. Botaı mádenıetiniń ashylýy Qazaqstannyń tarıhyn odan ári ulǵaıtyp, tarıh tegershigin 53 ǵasyr keıin aınaldyrdy deýge ábden bolady. Bul – daýsyz shyndyq.
Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin Botaı mádenıetin zertteý odan ári jalǵastyryldy. Sheteldik ǵalymdardy Botaıdyń bizdiń zamanymyzdan tórt-bes myń jyl burynǵy tarıhı dáýirdiń mádenı murasy bolyp tabylatyny óte-móte qyzyqtyrdy. Amerıkalyq oqymysty D.Entonıdiń «qazirgi zamannyń ǵalymdary álemdik tarıhtyń kóptegen saýaldaryna jaýapty Botaıdan tabady» degen salıqaly pikiri keri tartýshylarǵa toqtaý saldy. Kembrıdj ýnıversıtetiniń professory M.Levına bastaǵan ǵalymdar ǵylymı-zertteý ekspedısııasyn uıymdastyrdy. Bı-Bı-Sı telekompanııasy erte dáýir adamdarynyń ómiri, olardyń tynys-tirshiliginiń bólinbes bir bóligine aınalǵan jylqy jaıly telehabarlar túsirdi. V.Zaıbert Koroldik ǵylym akademııasynyń shaqyrýymen Londonǵa baryp, Belfast, Oksford, Edınbýrg sekildi bedeldi ýnıversıtetterde dala órkenıetteri jaıynda dáris oqydy. Kembrıdj arheologııalyq murajaıynda Botaı mádenıeti týraly kórme uıymdastyrylyp, álemdik arheologııanyń úzdigi dep tanyldy.
«Mádenı mura» memlekettik baǵdarlama aıasynda da biraz sharýalar tyndyryldy. Kókshetaý ulttyq parkiniń bastamasymen bul mekende tarıhı-arheologııalyq qoryq uıymdastyryldy. 1,5 gektar aımaqty alyp jatqan qalashyq aınala qorshalyp, 158 úıdiń orny qazylyp, qalpyna keltirildi. Olar qabyrǵalary bir-birine jalǵastyra salynǵan birneshe tuıyqtalǵan bólikterden turady. Mundaı tomaǵa-tuıyq josparlanǵan oryndarǵa jatatyn qurylystar 30-ǵa taqaý. Olardyń ishinen belgili bir júıemen eni 4-8 metr, al uzyndyǵy 50 metrge deıin jetetin qaz-qatar kóshelerdiń eki jaǵyna keıde 15-16 úıden salynǵan. Sharýashylyq quraldary da kóz qyzyqtyrarlyq. Kóbine alýan túrli tastan, saz balshyqtan, súıekten jasalǵany birden baıqalady. Al, qural-saımandarǵa qarap sharýashylyqtyń kúrdeli bolǵanyn ańǵarýǵa bolady. Tas toqpaqtar, pyshaqtar, qanjarlar, súńgiler, naızalardyń ushtary, taǵy ańdar, shanyshqylar balyq aýlaýǵa, júgenniń súıek tetikter men ilgekteri jylqy ustaýǵa arnalǵanyn boljaý qıyn emes. Turǵyn úıler salý kezinde balǵa, shot, qashaý, keskish, qyrǵysh sekildi aǵash óńdeıtin aspaptar molynan paıdalanylǵan. Qosalqy saımandar arasynda shoı balǵalar, túrpiler, shaqpaqtastan jasalǵan burǵylar jıi kezdesedi. Teri óńdeý isiniń, keramıka óndirisiniń, tiginshiliktiń jolǵa qoıylǵanyn aıǵaqtaıtyn zattar jetkilikti. Orasan zor mólsherdegi osteologııalyq materıaldardyń basym kópshiligine jylqy súıekteri jumsalǵan. Jerleý ǵurpyna baılanysty birqatar sımvoldyq zattar totemızmniń, babalarǵa tabyný dástúriniń bolǵanyn kórsetedi.
Botaı obalaryndaǵy babalarymyzdyń ótken ómirinen, turmys-tirshiliginen san alýan syr shertetin baǵzy tarıhty zertteý keleshektiń isi desek, barymyzy baǵalaı almaı otyrǵanymyzdy qalaı túsinemiz? Asyly, mádenıettiń mundaı bıik úlgisi árqaısymyzdyń boıymyzda maqtanysh sezimin uıalatsa kerek. Mine, birneshe jyldan beri Saǵyndyq Salmurzın jetekshilik etetin «Urpaq» qazaq mádenı-aǵartý ortalyǵy tabıǵaty ásem kýrortty aımaqta etnografııalyq, ekologııalyq, sporttyq-saýyqtyrý, týrıstik qyzmetterdiń basyn biriktiretin etnoaýyl uıymdastyrýǵa talpynyp keledi. Bıznes-jospar qolóner buıymdaryn jasaıtyn óndiris ashý, at ábzelderin jasaý, qus salý, ıt júgirtý, saıatshylyq, ańshylyq, atbegilik ulttyq kásipshilikti jańǵyrtý, salt atty saıahattar uıymdastyrý jańǵyrtý sekildi san salaly aýqymdylyǵymen erekshelenedi. Alaıda, qarjylyq qoldaý tappaı kele jatqany ókinishti. Jobanyń quny 100 mıllıon teńgeden aspaıdy, 5 jylda ózin ózi aqtaıtyn kórinedi. Olaı deıtinimiz, osyndaǵy tabıǵaty ásem jerler men qoryqtar, eskertkish keshender, ulttyq tarıhı saıabaqtar jurtshylyqtyń nazaryn aýdaryp, ishki-syrtqy týrızmdi damytýǵa suranyp-aq tur. Botaı qonysy olardyń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týdyrar edi. Bir kezderi osy jerdi ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aınaldyrý jumystary qolǵa alynyp, ókinishtisi sol, ıgi bastama aıaqsyz qaldy. Másele taǵy da qarjyǵa kelip tireledi. Aýdan ortalyǵynda Botaı murajaıyn qurý, babamyzdyń basyna eskertkish belgi qoıý, jastarǵa dáripteý, otandyq, sheteldik týrıster ortalyǵyna aınaldyrý da kezek kútpeıtin jaıttardyń biri. Sondyqtan osy sharalarǵa memleket tarapynan qarjylyq qoldaý kórsetilse degen usynys aıtqymyz keledi.
Botaı – Qazaqstandaǵy erte dúnıe aımaǵynyń eń kóne mekeni, bizdiń zamanymyzǵa deıingi 53 ǵasyr burynǵy tarıhı dáýirdiń asyl murasy. Osy jerden dala órkenıeti bastaldy deýge tolyq negiz bar. Jylqy malynyń qolǵa úıretilýiniń saıası-áleýmettik mańyzyn da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Turmys-tirshiligi jylqynyń tisi men tuıaǵyna tikeleı baılanysty kóshpeli qazaq halqy bul ólkege kelimsek emes, kerisinshe, 4-5 myń jyldan beri arda túliktiń qazysyn kertip jep kele jatqan baıyrǵy turǵyn ekenin aıǵaqtaıdy.
Taılaq JALMURZENOV,
Aıyrtaý aýdanynyń qurmetti
azamaty, ólketanýshy.
Soltústik Qazaqstan oblysy.
