Arab álemindegi qazaq elshileri

Osy ýaqytta ulttyq syrtqy saıasat­tyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – qazaq halqymen tarıhı, mádenı, rýhanı sabaqtastyǵy bar bolǵan arab álemi de nazardan tys qalmady.

1993 jyly Qazaqstan arab elderiniń kóshbastaýshy memleketi Egıpettiń astanasy Kaırde tuńǵysh elshiligin ashty. Odan ári kóp uzamaı Saýd Arabııasy Koroldiginde, Birikken Arab Ámir­likterinde, Qatarda, Iordanııa Korol­diginde, Kýveıt memleketi jáne Oman Sul­tandyǵynda elshilikterimiz boı kóterdi. Bıyl Marokkoda elshi­ligimizdi ashtyq.

Endigi sóz árqaısysymen dıplomatııa­lyq qyzmette birge jumys isteýdiń sáti tús­ken arab elderindegi elshilikterdi bas­qarǵan, qazirgi kezde basqaryp kele jat­qan elshilerimiz týraly bolmaq.

Osy oraıda birinshi kezekte Bolathan Taıjan men Asqar Mýsınov týraly aıt­qan jón. Sonaý Keńes Odaǵynyń dıplo­matııalyq mektebinen ótken, osy salanyń qyr-syryn biletin, arab álemin tereńinen tanyǵan mamandar bolǵandyqtan, osy elshilerdiń kásibı ómirlik tájirıbesi men sııaqty jas dıplomattarǵa taptyrmas qazyna edi.

О́mirden ótse de Bolathan aǵamyzdyń aqyl-keńesteri, ustazdyq ósıetteri, Otanǵa degen onyń súıispenshiligi árdaıym jadymyzda. Qazaq tiliniń janashyry bola otyryp, dıplomatııalyq qujattardy memlekettik tilge kóshirý­degi eńbegi sheksiz. Kelissózderdi qazaq tilinde ótkizip, qazaq tiliniń únin sheteldik áriptesterine estirtken.

Birinshi sheteldik issaparǵa shy­ǵar kezimde Bolathan aǵamyz meni shaqy­ryp alyp, arab tilin qanshalyqty meńger­genimdi arabsha gazet berip teksergen. Endi ǵana shyǵystaný fakýltetiniń arab bólimin bitirgen men onyń emtıhanynan «úshke» óttim dep te aıta almaımyn. «Iá, Babyr, arab tilin jaman emes, biraq áli de bolsa mashyqtaný qajet. Jalpy, oılaıtyn adamǵa uqsaısyń, oqasy joq, kemshilik bárimizde bar. Úırenýge ıkemiń bar eken úıretem», dep áńgimesin támamdaǵan. Eki aıdan keıin Qazaqstan Respýblıkasynyń Egı­pettegi elshiliginiń attashesine aınaldym. Dıplomatııalyq jolym osylaısha bastaldy.

Saýd Arabııasynda sol kezdegi el­shi Asqar Mýsınov aǵamyzdyń qol astyn­da istep, mol konsýldyq jáne proto­koldyq tájirıbe jınaqtadym. Bul kisiniń dıplomatııalyq mektebinen ótý tııanaqtylyq pen shydamdylyqqa, berilgen tapsyrmalardy egjeı-tegjeıli oryndaýǵa, ár zattyń túpnusqasyna úńi­lýge úıretti. Lıvııada áskerı aýdar­mashydan bastaǵan, kóptegen úlken mem­lekettik, dıplomatııalyq laýazymdarda bolǵan Asqar aǵamyz qazirgi tańda Islam yntymaqtastyǵy uıymy Bas hat­shysynyń orynbasary qyzmetinde jemisti qyzmet atqarýda.

Saýd Arabııasyndaǵy Názir Tóre­qulov­tan keıingi alǵashqy qazaq elshisi Baǵdat Ámireevtiń dıplomatııalyq jetistikteriniń ishinde Qazaqstanǵa tartqan arab ınvestısııalary men astananyń kórkeıýine qosqan úlesin erekshe atap ótken jón. Myqty arabtanýshy, arab álemin jaqsy biletin sheber dıplomat retinde arab qarjy­synyń Qazaqstanǵa quıylýyna tike­leı qatysqan. Sonymen birge, Baǵdat aǵamyz­dyń saraptamalyq qujattardy sheber­likpen daıyndaý erek­sheligi umytyl­maıdy. Syrtqy ister mınıstrligine qazaq-arab qatynastaryna jalpy saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik taqyryptaǵy túrli máselelerge baılanysty kúrdeli qujattardy jeke ózi jazatyn. Arab elderinen basqa memleketterde de elshi qyzmetin atqarǵan B.Ámireev qazir Túrki keńesiniń Bas hatshysy retinde túrki álemimen baılanystardy ilgeriletýde qajyrlylyqpen eńbek etip júr.

2012 jyly Syrtqy ister mınıstrli­ginde Iordanııa Koroldigindegi alǵashqy elshi Bolat Sársenbaevpen tanystym. Ol kisi maǵan Sırııaǵa konsýl bolýǵa usynys jasady. Sırııada ishki saıası jaǵdaı órship bara jatqandyǵyna qaramastan, kelisimimdi berdim. Qaýipsizdik sharalaryn eskere otyryp, Damaskidegi qazaq konsýldyǵy ýaqytsha Iordanııa astanasy Ammanda ornalasty. Qyzmettik maqsattarda Damaskige issaparǵa shyǵyp turatynbyz. Bir ereksheligi, Bolat aǵa­myz Sırııaǵa sapar jasaǵan kezde elshi dárejesinde bolǵandyqtan, Sırııa jaǵy oǵan qarýly kúzet beretin. Meniń qaýip­sizdigimdi oılaı otyryp, árdaıym Sırııaǵa menimen birge jol júretin. Izraılde keńesshi bolǵan ol Taıaý Shy­ǵystaǵy, ásirese, palestına-ızraıl shıelenisi problemasyn jetik biletin.

Bolat aǵamyz Palestına men Sırııada jaǵdaı ýshyqqan kezderi qazaqstandyq azamattardyń elge qaıtarylýyna úlken úles qosqan. Damaskidegi ál-Farabı atyndaǵy mádenı ortalyqtyń salynýy­na jáne saqtalýyna kómegi tıdi.

Adamı turǵydan alǵanda da B.Sár­senbaevty elshiliktegi dıplomattar erekshe qurmet tutatyn. Tipti qazir­diń ózinde talaı jyldar ótse-daǵy bu­rynǵy ujym elshisimen baılany­syn úzbeı keledi. Zeınet jasyna kel­genimen, mol dıplomatııalyq tájirı­besin elimiz úshin mańyzdy bolyp tabylatyn Konfessııaaralyq jáne órke­nıetaralyq dıalogty damytý jónin­degi N.Nazarbaev atyndaǵy KeAQ basqar­masy tóraǵalyǵynda qoldaný ústinde.

Arab áleminiń esigin ashqan bizdiń eldiń elshileriniń júgi aýyr boldy. Jańadan elshilik ashý ol kezde ońaı sharýa bolmady. Ekonomıkalyq qıyndyqtardy bastan keshirip jatqan Qazaqstanda jaǵdaı máz emes edi. Bul elshilikterge de áserin tıgizdi. Jarty jyldap dıplomattar aılyq almaǵan kez boldy. Dıplomatııalyq arnaıy oqý oryndaryn bitirmegen men sııaqty jas dıplomattar bárin is júzinde tanyp bildik, úırendik. Biraq belgili shyǵystanýshylar, Ult­tyq ýnıversıtettiń Shyǵystaný fakýl­tetiniń túlekteri – arab tiliniń maıtalmandary, sondaı-aq Keńes Odaǵy kezinde Irakta, Sırııada, Lıvııada ás­kerı aýdarmashy mektebinen ótken aǵala­rymyz dıplomatııanyń qyr-syryn tez meńgerdi. Osy oraıda olardyń atta­ryn atap ótpeske bolmas. Bul qatar­da Shyǵystaný fakýltetiniń negizin qa­la­ǵan ǵalym, dıplomat Ábdisattar Der­bisáli aǵamyzdyń orny bólek. Son­daı-aq Erjan Qalekenov – Lıvanda, Baqyt Arystanov – Sırııada, Talǵat Shaldanbaı – Djıddada konsýl bolyp, nátıjeli qyzmet atqaryp júr. Qaırat Saqı dıplomatııalyq jumysyn zeınetke shyǵýyna baılanysty aıaqtap, shyǵarmashylyqpen aınalysýda. Aıta keterlik jaıt, bul kisiniń qalamynan mámlúkter taqyrybynda birqatar týyn­dy shyqqan. Qaı arab elinde bolsyn Qaırat aǵamyz kitap dúkenderinen, býkınısterden, jergilikti arhıvterden mámlúkterge qatysty tarıhı derekterdi jınaýdy ádetke aınaldyrǵan.

Arabtanýshy dıplomattar arasynda ult janashyry, naǵyz patrıot, jazýshy, ǵalym Saılaý Batyrshaulynyń shoqtyǵy bıik. Keńes Odaǵy zamanynda arab mem­leketterinde elshilikte istep, keıin Qazaq­stannyń Syrtqy ister mınıstrligi men dıplomatııalyq ókil­dikterinde biraz istegen. Meni maqala jazýǵa daǵdylandyrǵan, alǵash shyqqan maqalalaryma qoldaý bildirip, jol sil­tegen aǵalarymyzdyń biri.

Osy kúnderi Saýd Arabııasy Korol­digindegi elshimiz, odan buryn Egı­pet­tegi Qazaqstannyń elshisi bol­ǵan Berik Arynmen 1995 jyly Syrt­qy ister mınıstrliginiń Taıaý shyǵys bas­qarmasynda tanysqan edik. Attasheden elshi dárejesine deıin kóterilgen, arab elderinde kóptegen jyldar boıy qyzmet istegen, kásipqoı dıplomattardyń biri. Osy oraıda belsendiligimen tanymal elshi B.Arynnyń júzege asyrǵan keıbir bastamalaryna toqtala keteıin.

Atap aıtqanda, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń uly oıshyl ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyn ha­lyqaralyq deńgeıde atap ótý týraly qaýlysyn iske asyrý aıasynda, Rııad qalasynda Qazaqstannyń Saýd Ara­bııa­syndaǵy elshiligi Korol Feısal atyndaǵy Islam zertteý ortalyǵymen birlesip, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetiniń qoldaýymen ótkiz­gen «Ábý Nasyr ál-Farabıdiń adamzat órkenıetiniń damýyna qosqan úlesi» ta­qyrybynda halyqaralyq konfe­rensııa­ny atap aıtýǵa bolady.

Uly aqyn, qazaq jazba ádebıetiniń negizin qalaýshy Abaı Qunanbaıulynyń shyǵarmalaryn Saýd Arabııasynda keńinen nasıhattaý aıasynda Qazaqstan elshiligi men saýdtyq Zertteý jáne mádenıetaralyq bilim ortalyǵy birlese otyryp, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń qoldaýymen sımpozıým ótkizdi.

Egıpette istegen kezinde B.Aryn Kaır qalasynda Qazaq handyǵynyń 550-jyldyǵyna arnalǵan ǵylymı-tájirıbelik konferensııa, sondaı-aq «Kóshpendiler» kitabynyń arab tilindegi aýdarmasynyń tusaýkeserin ótkizdi. Arab elderi basshylary ishinen birinshi ret Egıpet Prezıdenti Abdil Fattah As-Sısıdiń Qazaqstanǵa saparyn uıymdastyrdy.

Elshi Madııar Meńilbekti birneshe márte teledıdardan Prezıdentke arab delegasııalarymen kezdesýlerde aýdar­ma jasap júrgeninde kórdim. Keıin mınıstr­lik qabyrǵalarynda tanysyp, jaqsy joldasqa aınaldyq. Ol da men sııaqty, Almatydaǵy ekinshi mektep-ınternatty bitirgen bolyp shyqty. Arab tilin, ádebıetin, kóp arabtanýshy­lar tereńinen bilmeıtin dinı aspek­tilerdi arab suhbattastarymen solardyń tilinde talqyǵa sala alatyn kásibı maman dıplomat. Qazaqstan men Ámirlikter arasyndaǵy ekijaqty qarym-qatynastardy joǵary deńgeıge kóterip kele jatqan azamat. Jýyrda Qazaqstanda jalpy somasy $2,2 mlrdqa jýyq ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý týraly birqatar ýaǵdalastyqtar men kelisimderge qol jetkizdi. Olar aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip, taý-ken metallýrgııa kesheni, týrızm, qarjy jáne energetıka salasyndaǵy jobalardy iske asyrýdy kózdeıdi. Pandemııa kezinde Birikken Ámirlikterden qomaqty medısınalyq gýmanıtarlyq kómek te tartyldy.

Baıqap qarasaq, egemendik alǵannan beri arab elderi baǵytyndaǵy dıplomatııa salasyndaǵy mamandar birshama ósip, sapa jaǵynan da joǵary dárejege ıe boldy. Buryndary Taıaý Shyǵystaǵy saıası ahýalǵa, negizinen, Reseı dıplo­ma­tııa­synyń turǵysynan qaraǵan bol­saq, endi otandyq shyǵystanýshy dı­plomattardyń arqasynda derbes syrtqy saıası kózqaras qalyptasty.

Qazaq dıplomatııasy salasynyń arab baǵytynda qyzmet atqaryp kele jatqan, túrli ómirlik sebeptermen basqa baǵyttarda qyzmet istep júrgen keıbir azamattardyń esimderi kásibı meıram kúni atap ótýge laıyqty.

Kýveıttegi elshi Azamat Berdibaı, Egıpettegi elshi Qaırat Lama Sharıf, Qatardaǵy elshi Arman Isaǵalıev, Saýd Arabııasyndaǵy burynǵy elshi – Islam yntymaqtastyǵy uıymyndaǵy Qazaqstannyń ókili Baqyt Batyrshaev, qatardaǵy burynǵy elshi Asqar Shoqy­baev, Dýbaıdaǵy bas konsýl Raýan Jýmabek, Syrtqy ister mınıstrligindegi erekshe tapsyrmalar jónindegi elshi, Omandaǵy burynǵy elshi Erjan Muqash, Omandaǵy qazirgi elshi Nadjmeddın Mýhammedáli, belgili saıasattanýshy Rasýl Jumaly. Arab-ıslam álemindegi alǵashqy áıel elshi – Marokkodaǵy elshi Sáýlegúl Saılaýqyzy.

О́mir zańymen bireýler atqa minip jatsa, bireýler túsip jatady demekshi, dúnıeden ótken aǵamyz Baqtııar Tasy­mov týraly birer sóz aıtqan jón. Qazaq arabtanýynyń kemeńgeri, Qazaq­stannyń Egıpet pen Saýd Arabııa­syndaǵy elshisi. Bar ómirin arab tilin dáripteýge, arab álemin tanytýǵa jum­saǵan. Saraptamalyq qujattardy jazý jaǵynan bul aǵamyzdyń teńdesi joq. Stýdenttik kezde ol kisiniń leksııalaryn uıyp tyńdaýshy edik. Kóptegen jyldar arab elderinde aýdarmashy bolyp istegendikten bolý kerek, oǵan qosa jalpy biliminiń tereńdiginen shyǵar, arab elderi tarıhynan oqyǵan leksııalaryn ertegideı tyńdaıtynbyz.

Esimderi atalǵan tulǵalardyń árqaı­sysyn jeke bilgendikten, olardyń myq­ty dıplomattar ekendigin erekshe atap ótýge bolady, tipti árqaısysy týraly bir-bir kitap jazýǵa laıyqty tulǵalar. Qazaqstan osyndaı bilimdi de bilikti kadrlardyń arqasynda arab áleminde júzip kele jatqan kemesiniń qandaı da bolsyn tolqyndardan qoryqpaýyna bolady.

Árıne, dıplomatııa týraly aıt­qan kezde Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń syrtqy saıasat­tyń, dı­plo­matııalyq korpýstyń qalypta­sýyna qos­qan eleýli eńbegin aıtpasqa bolmaıdy. Memleket basshysynyń saıası jetistikteri týraly qyrýar maqa­la jazyl­ǵan, al men bolsam, onyń kún­delikti ómirde qandaı ekendigin óz basymnan ótken bir ǵana oqıǵaǵa súıenip baıandap bersem deımin.

1996 jyldyń kúzi, Almaty qalasy, syrtta jańbyr, shamasy keshki on birlerden asqan ýaqyt bolatyn, qatelespesem. Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstriniń kabınetine kireberis bólmede tym-tyrys. Túngi kezek­shilikte búgin meniń otyratyn kezegim. Men – ol kezde Azııa jáne Afrı­­ka basqarmasynyń referentimin. Mınıstr­likte istegenime bir jyldyń kólemi, mundaı kezekshilikterge úıren­genmin. Osy túnde, tańǵy toǵyzǵa deıin kezekshi mınıstrlikti syrtqy álemmen baılanystyratyn dánekerge aınalady. Shetelderden túsip jatqan shuǵyl habarlamalardy tirkeıdi, kerek jaǵdaıda bas­shylyqqa habarlaıdy. Tıis­ti baı­lanystardy ornatady. Fakstar jibe­rip, Qazaqstannyń shetelderdegi ókil­dik­­terine basshylyqtyń tapsyrmalaryn shuǵyl jetkizedi. Tótenshe jaǵdaılarda basqa da memlekettik organdarmen tyǵyz baılanys­ta bolyp, jalpy úılestirý jumysyna kómektesedi.

Egemendiktiń alǵashqy jyldarynda Syrtqy ister mınıstrliginiń negizi qalanyp jatqan kezde mendeı jastarǵa, keshe ǵana Qazaq ultyq ýnıversıtetiniń Shyǵystaný fakýltetin bitirgen túlek úshin munda jumys isteýdiń sáti túsýi eń joǵary baqyttaı seziletin.

Sol kezdegi Syrtqy ister mınıstrligi týraly erekshe sezim jadymda saq­alǵan. Keńes Odaǵy syrtqy saıası vedomstvo­synda istegen aǵalarymyz biz úshin ǵulamadaı kórinetin. Naǵyz dıplomattardy kórý, olarmen birge jumys istep, áriptes sanalýymyz erekshe sezim týdyratyn. Olar bizge basty ustazdarymyz boldy deýge bolady. О́ıtkeni bizdiń bilgenimiz shamaly edi. Dıplomatııa degen biz úshin alys beles­teı kórinetin.

Qyzmetkerler men mınıstr bir kire­beristen kirip, árdaıym ony kórip tura­tynbyz. Qasym-Jomart Kemeluly da óz qyzmet­kerlerin kúnde kóretin. Mınıstr­likte qazirgideı arnaıy bólek esik joqtyń qasy edi.

Osy bir túni býterbrodpen shaıymdy daıyndap, shaı qaınaǵansha alyp kelgen kitabymdy alyp oqyp otyrǵanmyn. Kenetten baspaldaqpen bir adamnyń tez kóterilip kele jatqandyǵyn estidim. «Tars» etip esik ashyla qaldy. Sol kezdegi Syrtqy ister mınıstrimiz Qasym-Jomart Toqaev kirip keldi. Atyp turyp, «kezekshi Dáýrenbekov» dep ózimdi tanystyrdym. Qolyn sozyp amandasty da, nazaryn oqyp otyrǵan kitabyma aýdaryp: «Kitap oqyp otyrsyń ba? Bunyń durys. Ne oqyp jatyrsyń?», dep muqabasyn aýdaryp qarady. Oqyp jatqanym – Idrıs Shahat­tyń «Sýfızm» kitaby edi. Mınıstr: «Qol­daımyn, jaraısyń. Biraq mundaı kitap­tardy aqylmen tereń oılanyp oqý kerek», dep kabınetine kirip ketti. Bir shuǵyl jumys bolyp qalǵan-aý. Biraz otyryp, shyqty. Keterinde «kezekshiligiń jaqsy bolsyn» dep qoshtasyp, qolymdy aldy. Birinshi ret jaqynnan kórgen kezim edi. «Qarapaıym adam eken» dedim ishimnen.

Osy oqıǵadan keıin mınıstrmen birneshe márte ǵana kezdesýge múmkindik týdy. Olardyń ózi qyzmet babynda bol­ǵan qysqa ǵana kezdesýler. Olar qysqa bolǵanymen, árdaıym jyly da mándi bolatyn.

Iordanııaǵa jumys saparymen kelgen ýaqytta da tyǵyz jumys kestesine qara­mastan, hal-jaǵdaıymdy, jumys bary­syn surap, jeke shaqyryp alyp, «Belasý» kitabyn qoltańbasymen syı­laǵan. «Dıplomat – shyǵystanýshy Dáý­ren­bek Babyr Jaqaýulyna izgi nıet­pen!» degen qoltańbasy – men úshin úlken mártebe. Áli kúnge deıin balalaryma kórsetip otyramyn. Kúndelikti ústelim­de turatyn kitap.

Senatta qyzmet istegen kezde Qasym-Jomart Kemelulynyń kezdesýlerin da­ıyndap, suhbat jazbalarynda otyryp, jaqynyraq júrgen kezde onyń tek dıplomatııada ǵana emes, jalpy aqyl-oı órisiniń keń de tereń ekendigin ańǵar­dym. Qaǵazsyz sóılep, toqeterin aıtyp, suhbattasynyń oıynyń aldynda júre­tindigi – erekshe bir jaıt. Al eń bas­tysy – adamı qasıeti. Sonaý mınıstr bol­ǵan kezinde dıplomattardyń qam­qor­shysy bolatyn, kez kelgen máse­­lege zeıin qoıyp baryp sheshim qabyl­daıtyn. Tipti tańǵalarlyq jaıt: mınıstr­liktegi dıplomattardyń tómen dáreje­degileriniń de esim­derin biletin. Qıyn jaǵ­daıǵa tús­ken dıplomattarǵa qol ushyn aıamaıtyn.

Jyldar ótken saıyn qazaq dıplomatııasy kúsheıe túsýde, eseıe túsýde. Jańa, bilimdi, arnaıy oqý oryndaryn bitirgen, keıbiri shetelderde oqyǵan jas býyn aıaq basýda. Munyń barlyǵy – qýanarlyq jaıt. Búgingi mereıli kúni barsha dıplomat qaýymyn kásibı merekemen quttyqtap, jańa jetistikterge jete berýlerine tilek bildiremin.

Babyr Dáýrenbek