Eger baıqap qarasańyz, bizdiń Qazaqstanymyzda ótip jatqan sońǵy jyldar bir-birine uqsamaıtyn bolyp júr. Bul neniń belgisi? Bul – damýdyń belgisi. Osy damýdyń nátıjesinde árbir jyl óz ózgeristerin ala kelýde. О́mir jyl saıyn ózgeris ústinde. Jalpy, el kóleminde alsaq, burynǵy marǵaýlyq joq, kerisinshe, tyń serpilister bar. Biz muny, tipti, árbir qazaqstandyq otbasy sezinip otyr dep esepteımiz. О́ıtkeni, árbir áýlet boıynsha alǵanda sol áýlettiń bir múshesiniń jańa úıge ıe bolýy, nemese shetelge oqýǵa ketýi, nemese jańa bıznes bastaýy, nemese jańa jerge qonys aýystyrýy, nemese máshıne satyp alýy, áıtpese ony ózgertip, basqa máshıne minýi, memlekettik grant boıynsha oqýǵa túsýi qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Qysqasyn aıtqanda, elimizde árbir otbasynda ońǵa basqan bir ózgeristiń bolýy dástúrli sıpatqa ıe bolyp keledi.
Eger baıqap qarasańyz, bizdiń Qazaqstanymyzda ótip jatqan sońǵy jyldar bir-birine uqsamaıtyn bolyp júr. Bul neniń belgisi? Bul – damýdyń belgisi. Osy damýdyń nátıjesinde árbir jyl óz ózgeristerin ala kelýde. О́mir jyl saıyn ózgeris ústinde. Jalpy, el kóleminde alsaq, burynǵy marǵaýlyq joq, kerisinshe, tyń serpilister bar. Biz muny, tipti, árbir qazaqstandyq otbasy sezinip otyr dep esepteımiz. О́ıtkeni, árbir áýlet boıynsha alǵanda sol áýlettiń bir múshesiniń jańa úıge ıe bolýy, nemese shetelge oqýǵa ketýi, nemese jańa bıznes bastaýy, nemese jańa jerge qonys aýystyrýy, nemese máshıne satyp alýy, áıtpese ony ózgertip, basqa máshıne minýi, memlekettik grant boıynsha oqýǵa túsýi qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Qysqasyn aıtqanda, elimizde árbir otbasynda ońǵa basqan bir ózgeristiń bolýy dástúrli sıpatqa ıe bolyp keledi.
Eger memleket deńgeıinde jylma-jyl úlken ózgerister júrip jatpasa, árbir otbasy deńgeıindegi mundaı usaq ózgerister de bolmas edi. Sondyqtan biz osy ózgeristerge «ultymyzdyń túleý kezeńiniń aıshyqty belgileri» degen baǵa bermekpiz.
Qazirgi zamanda ulttyq turǵydan túleý el kóleminde alǵa qoıylǵan maqsattardyń qanshalyqty ómirsheń ekendigine baılanysty. Al el kólemindegi maqsat ómirsheń bolýy úshin ol jalpy adamzat qoǵamynyń zamanaýı damý aǵymdaryn dóp basyp otyrýy kerek. Bizdiń Elbasymyzdyń memleket basqarý saıasatynyń bir kóregendigi – Úkimetke berip otyrǵan tapsyrmalarynyń qashanda bolsyn álemdik damý aǵymymen sáıkes keletindigi. «Qazaqstan-2050» Strategııasy osynyń aıqyn kórinisi.
Bul Strategııadaǵy negizgi maqsattardyń biri – Qazaqstanda ınnovasııalyq ekonomıkany, ıaǵnı adam resýrstarynyń áleýetin tolyq paıdalanatyn, búkil ulttyń kúsh-jigerin, aqyly men oı sanasyn toptastyra otyryp, ony jumylǵan judyryq sekildi pármendi túrde damýǵa baǵyttaıtyn ekonomıkany qurý.
Qazir biz damyǵan eldermen salystyrǵanda, ınnovasııalyq ekonomıka qurýdyń tómengi satylarynyń birinde turmyz. Biraq ekonomıka salasynda durys ta júıeli jolǵa qoıylǵan memlekettik saıasattyń nátıjesinde qarqyndy túrde alǵa jyljý ústindemiz. Sondyqtan da esigin endi ashyp otyrǵan 2014 jyldyń basty mindetteriniń biri naq osy ınnovasııalyq salany qarqyndy túrde damytý bolady desek, eshbir qatelespeıtindigimiz anyq.
Qazaqstanda ulttyq ınnovasııalyq júıeniń bastapqy negizderi 2000 jyldardyń ortasynan bastap qalandy. Osy kezeńde onyń negizgi zańnamalary, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq qurylymdary, damý ınstıtýttary, qarjylaı qoldaý quraldary qalyptastyryldy.
2010 jyly elimizdiń Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamasy qabyldanǵan soń jınaqtalǵan tájirıbeler eskerile otyryp, ınnovasııalyq saıasatqa degen kózqaras qaıta qaraldy. Bul kezeńde is júzinde ınnovasııalyq júıege júkteletin mindetter edáýir dárejede ózgeriske tústi. «Ǵylym týraly», «Indýstrııalyq-ınnovasııalyq qyzmetti memlekettik qoldaý týraly» jańa zańdar qabyldandy. Bul zańdarda ınnovasııalardy qoldaýdyń jańa quraldary bekitildi. Úkimet janyndaǵy Tehnologııalyq qoldaý jónindegi keńes jumysqa kiristi.
Ulttyq ınnovasııalyq qor arqaýynda Fınlıandııa, Fransııa, Ońtústik Koreıa tájirıbeleri boıynsha mamandandyrylǵan ınstıtýt – «Tehnologııalyq damý jónindegi ulttyq agenttik» AQ quryldy. Onyń basqarma tóraǵasy bolyp elimizdiń ınnovasııalyq damýyna úlken qyzmet etip júrgen, osy isti alǵa jyljytýshy bilikti top menedjerlerdiń biri Aıdyn Kúlseıitov taǵaıyndaldy. Búginde bul memlekettik qurylym ınnovasııalyq júıelerge qatysýshylardyń barlyǵyna, sonyń ishinde óńirlerdegi qatysýshylarǵa kórsetiletin qoldaý sharalarynyń ortalyǵy bolyp otyr. Agenttik ınnovasııalyq ınfraqurylymdardy belsendi damytýdy júzege asyrýda. Ol ınfraqurylymdardyń qatarynda «Innovasııalyq tehnologııalar» arnaıy ekonomıkalyq aımaqtary, 8 óńirlik tehnopark, 4 salalyq konstrýktorlyq bıýro, tehnologııalar transfertiniń qazaqstandyq-koreıalyq jáne qazaqstandyq-fransýzdyq ortalyqtary, 12 venchýrlyq qor, joǵary oqý oryndary janyndaǵy 15 kommersııalandyrý keńesi bar.
Koreıanyń ǵylymı jáne tehnologııalyq baǵalaý jáne josparlaý ınstıtýtynyń (KISTEP) ádistemelik qoldaýymen Qazaqstanda birinshi ǵylymı-tehnologııalyq forsaıt ótkizildi, el úshin asa mańyzdy 75 tehnologııa anyqtalyp, solar boıynsha bıznespen jáne ǵylymmen birige otyryp, maqsatty tehnologııalyq baǵdarlamalar ázirlenýde.
Tehnologııalyq damý jónindegi ulttyq agenttik barlyǵy 2500-den astam ıdeıalar men jobalardy qarady. Olardyń 520-sy júzege asyrýda praktıkalyq kómek aldy. Osyndaı kómek alǵandardyń qatarynda 152 ónerkásiptik kásiporyn, 123 shaǵyn ınnovasııalyq kompanııa, qazaqstandyq ǵalymdardyń 245 jobasy bar.
Qabyldanyp jatqan sharalar nátıjesinde 2012 jyly Qazaqstan ınnovasııalar damýynyń negizgi ındıkatorlary boıynsha joǵary dárejege jetti. 2009 jylmen salystyrǵanda, kásiporyndardyń tehnologııalyq ınnovasııalarǵa jumsaıtyn qarjylary 5 eseden astam ósti. Iаǵnı, 61 mlrd. teńgeden 326 mlrd. teńgege jetti. Innovasııalyq ónimder kólemi 82 mlrd. teńgeden 379 mlrd. teńgege jetip, 4 eseden astamǵa ósti. О́ńdeýshi kásiporyndarda eńbek ónimdiligi 34 paıyzǵa artyp, árbir jumysshyǵa 51 myń dollardan aınaldy. Elimizdegi ınnovasııalyq belsendi kásiporyndar úlesi 4 paıyzdan 7,6 paıyzǵa deıin kóbeıdi. Ishki jalpy ónimdegi ınnovasııalyq ónimder úlesi 2011 jyly 0,86 paıyzdy qurasa, 2012 jyly 1,3 paıyzdy qurap, osy aralyqtyń ózinde ǵana 70-80 paıyz ulǵaıa tústi.
Uıymdastyrylǵan jumystardyń nátıjesinde elimiz Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmnyń jahandyq básekege qabilettilik ındeksiniń reıtıngi boıynsha edáýir alǵa jyljı tústi. Sóıtip, Qazaqstan, Brazılııa, Malaızııa, Túrkııa, Reseı jáne taǵy basqa da eldermen qatar, «basqarý tıimdiligin» jáne «ınnovasııalardy» basshylyqqa alatyn elder tobyna ótti. О́z ornyn 21 baspaldaqqa kóterip, búkil álem boıynsha 51-orynǵa ıe boldy.
О́tken 2013 jyldyń mamyr aıynda Astanada ótken Shetel ınvestorlary keńesiniń 26-shy plenarlyq otyrysynda elimizdiń ınnovasııalyq turǵydan damýy osy otyrystyń basty taqyrybyna aınalǵan bolatyn. Osy otyrysta Elbasynyń aldynda esep bergen Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev ınnovasııalyq saıasattyń jańa kezeńin júzege asyrý aıasynda Qazaqstan Úkimetiniń 2020 jylǵa deıingi ınnovasııalyq damý tujyrymdamasy ázirlegendigin jarııa etti. Osy tujyrymdamada mindetterdiń 3 toby belgilengen.
Birinshi top – ekonomıkanyń dástúrli salalaryn jańǵyrtý arqyly olardy ınnovasııalyq damý jolyna shyǵarý. Bul bizdiń elimizdiń Birtutas ekonomıkalyq keńistik, Batys Qytaı, Ortalyq Azııa rynoktarynda óńirlik básekege qabilettiligin joǵarylatýǵa múmkindik beredi. Mundaǵy negizgi mindet – eńbek ónimdiligi men resýrstyq tıimdilikti arttyrý.
Ekinshi top tek ekonomıkada ǵana emes, sonymen qatar, áleýmettik salada da ınnovasııalardy damytýdyń álemdik trendin ıgerýdi kózdeıdi. Medısınada, bilim berý salasynda, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵynda, memlekettik qyzmetterdi usynýda ınnovasııalardy damytýǵa basa mán berilmek. Máselen, qazirdiń ózinde Astanada qalany basqarýdyń zamanaýı júıesi «smart city» jobasy engizilýde.
Úshinshi top – Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııanyń jańa tehnologııalyq mindetteri boıynsha jumys isteýge negizdelgen. Munda básekelestik sharttaryn túbegeıli ózgertetin faktorlar eskeriledi. Atap aıtqanda, suranys dınamıkasy men qurylymynyń ózgerýi, jańa tehnologııalardyń paıda bolýy jáne básekelestik sıpaty men oıynshylardyń bıznes úlgileriniń ózgerýi esepke alynady. О́ndiristerdi jappaı avtomattandyrý men robot tehnıkalardy engizý, jańa materıaldardy jasap shyǵarý, elektrondy saýda-sattyqty uıymdastyrý, logıstıkanyń jańa býynyna qol jetkizý, «jasyl» tehnologııalardy ıgerý sekildi máseleler barynsha ózekti bola túsedi.
Áset Isekeshev atalǵan uzaq merzimdi mindetterdi júzege asyrý maqsatynda qazirgi ýaqytta tehnologııalar men bilimder shoǵyrlandyrylyp, qyzmetkerler daıarlaıtyn quzyret ortalyqtaryn qurý jónindegi jumystardyń bastalǵandyǵyn málimdedi.
Innovasııalyq damýdyń 2020 jylǵa deıingi tujyrymdamasy barlyq berilgen mindetterdi esepke alǵanda óz ǵylymı biliktiligimizdi damytý, tehnologııalardyń aqyly transfertine qol jetkizý, ınnovasııalyq orta qalyptastyrý sekildi úsh mańyzdy baǵytqa shoǵyrlandyrylmaq.
О́z ǵylymı zertteýlerinde úzdik kórsetkishterge qol jetkizgen jáne ınnovasııalardy engizgen ǵalymdar úshin Ál-Farabı atyndaǵy Memlekettik syılyq taǵaıyndaý jóninde sheshim qabyldanǵandyǵyn Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev naq osy Shetel ınvestorlary keńesiniń 26-plenarlyq otyrysynda habarlaǵan bolatyn. Bizdiń qolymyzdaǵy derekterge qaraǵanda, bul syılyq ár jyl saıyn jeti nomınasııa boıynsha beriletin bolady.
Memleket basshysy otyrys barysynda elimizdegi ınnovasııalyq úderisterdi alǵa jyljytý maqsatynda mynadaı úsh túrli usynys aıtty. Olardyń birinshisi – Qazaqstanǵa keminde álemge aty áıgili 7 ǵalymdy shaqyrý. Ekinshisi – Qazaqstannyń 7 kompanııasyn joǵary tehnologııalyq tapsyrystarmen qamtamasyz etý. Úshinshisi – 7 ınnovasııalyq startapty qurýǵa qoldaý kórsetý.
– 2014 jyly Qazaqstannyń ekinshi ónerkásiptik besjyldyǵyn iske asyrýǵa shetel ınvestorlarynyń qatysýy máselesin talqylaǵan jón. Ol endi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq sıpat alady. Men Úkimetke bıylǵy qarashaǵa deıin onyń tujyrymdamasyn ázirleýdi jáne kelesi jylǵy mamyrǵa deıin baǵdarlamanyń ózin ázirlep bitirýdi tapsyramyn. Men ony Keńestiń 2014 jylǵy mamyrdaǵy kelesi otyrysynda sizder maquldaǵannan keıin bekitkim keledi, – degen edi Nursultan Nazarbaev.
Mine, osy aıtylǵandardyń barlyǵy elimiz úshin 2014 jyl – ınnovasııalyq damýǵa erekshe ekpin túsirý jyly bolatyndyǵyn bildiredi.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
