El tarıhyna engen tulǵalar jáne olardyń datalary

Nildidegi orys-qazaq, Aqmoladaǵy bas­taýysh prıhod mektebinde, Ombydaǵy muǵalimder semınarııasynda oqyǵan. «О́tken kúnder» atty tuńǵysh óleńder jınaǵyn 1914 jyly Qazan qalasynda bas­tyryp shyǵarǵan. Ombydaǵy qazaq jas­tary uıymdastyrǵan «Birlik» qaýymy basshylarynyń biri bolǵan. 1920-1936 jyldary Aqmola atqarý komıteti tóraǵa­­synyń orynbasary jáne ákimshilik bóli­miniń meńgerýshisi, Qazaq Keńes Avto­nomııalyq Respýblıkasy Ortalyq Atqarý Ko­mıteti Prezıdıýmynyń múshesi, «Eń­bekshi qazaq» (qazirgi respýblıkalyq «Ege­men Qazaqstan») gazetiniń redaktory, halyq aǵartý komıssarynyń orynbasary, Qa­­zaqstan proletar jazýshylary asso­sıa­­sııasynyń basshysy, t.b qyzmetter atqarǵan.

Poezııalyq týyndylarynyń ishinde «Kel, jigitter», «Jas qazaq marselezasy», «Jumyskerlerge», «Joldastar» sııaqty saıası lırıkalary men «Kókshetaý», «Albatros», «Sosıalıstan», «Qyzyl at» poemalary Sáken qoltańbasyn anyq kórsetedi. Ol proza salasynda da eńbek etken. «Jer qazǵandar», «Aısha», «Bizdiń turmys», «Sol jyldarda», «Jemister» povesteri men «Tar jol, taıǵaq keshý» atty memýarlyq roman jazǵan.

S.Seıfýllın qazaq tiliniń memlekettik dárejege kóterilýin oılap, 1923 jyly 9 maýsymda «Keńse isterin qazaq tilinde júrgizý kerek» degen maqalasyn jarııa­laıdy. 1923 jyldyń 22 qarashasynda Ortalyq Atqarý Komıteti dekret qa­byldap, sol boıynsha keńse isteri 1924 jyl­dyń 1 shildesinen bastap qazaq tilinde júr­giziletin bolǵan.

ILIIаS JANSÚGIROV – 120

Ilııas Jansúgirov – aqyn, qoǵam qaıratkeri. 1894 jyly Almaty obly­synyń Aqsý aýda­nyn­da dúnıege kelgen. Alǵashynda óz áke­­­si­nen, aýyl moldalarynan saýat ashqan. 1919 jyly Tashkenttegi eki jyl­dyq muǵalimdik kýrs­qa túsedi. Ony bitir­gen soń óz aýylynda muǵa­lim bolyp, keıin «Tilshi» gazetinde qyzmet atqarady. 1922 jyly Ver­nyıdaǵy (Almatydaǵy) Qazaq aǵartý ınstıtýtynyń meńgerýshiligine taǵaıyndalady.

1925 jyly Máskeýdegi Jýrna­lıs­­tıka ınstıtýtyna oqýǵa túsip, ony 1928 jyly bitirip shyqqan soń, «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qa­zaqstan») gazetine qyzmetke jiberi­­­ledi. Jansúgirov shyǵarmashylyq jumyspen qatar Qazaqstan Jazýshylar odaǵyn uıymdastyrý isine de belsene qatysqan. Jazýshylar odaǵynyń alǵashqy tóraǵasy bolyp saılanǵan. 1934-1937 jyldary Qazaq saıası bas­pasynyń redaktory, sonymen bir mezgilde; 1933-1936 jyldary Qazaq AKSR-i OAK-niń múshesi boldy.

Jansúgirovtiń baspa betin kórgen alǵashqy týyndylary «Saryarqaǵa», «Tilek» degen óleńderi. Alǵashqy jınaǵy 1928 jyly 34 jasynda jaryq kórgen.

Onyń shyǵarmalary san salaly, kóp qyrly. Jansúgirov halyqtyń baı folkloryn jınasýǵa, onyń ozyq úlgilerin halyq ıgiligine aınaldyrýǵa, basylyp kitap bolyp shyǵýy­na úlken úles qosqan. I.Jan­súgi­rov ádebıet synyna da aralasyp, ádebı kór­kem syn janrynyń damýyna atsalysty. Ol A.S.Pýshkınniń, M.Iý.Lermontovtyń, N.A.Nekrasovtyń, M.Gorkııdiń, G.Geıne men V.Gıýgonyń, Toqaıdyń shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdaryp, qazaq ádebıetiniń álem ádebıetimen baıla­nysyn keńeıtti.

BEIIMBET MAILIN – 120

Beıimbet Maılın – qazaqtyń kórnek­ti jazýshysy, qazaq ádebıetin qalyptastyrýshylardyń biri.

Ol Qostanaı oblysynyń Taran aýdanynda 1894 jyly dúnıege kelgen. Troısk qalasyndaǵy Ýázıfa medresesinde, Qostanaıdaǵy orys­sha-qazaqsha mektepte, Ýfadaǵy Ǵalııa med­resesinde oqyp bilim alǵan.

1916-1919 jyldary muǵalim bolady, jazýshylyqpen shuǵyldana bastaıdy. «Qazaq», «Aýyl» gazetteri men «Aıqap», «Sadaq» jýrnaldaryna jazyp turady. Beıimbet Maılın «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde qyzmet istegen. (1922 j.). Qostanaıdaǵy gýbernııalyq «Aýyl» gazetin shyǵarǵan. (1925). 30-shy jyldarda «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde bólim meńgerýshisi, redaktordyń orynbasary, «Aýyl tili», «Qazaq ádebıeti» basylymdarynyń bas redaktory bolyp qyzmet istegen.

Qazaq prozasynda áńgime janry Beıimbet shyǵarmalary arqyly kemeldene tústi.

B.Maılın on beske tarta povest, «Azamat Azamatovıch» atty roman jazǵan. Onyń «Qyzyl jalaý», «Qońsylar» atty romandary aıaqtalmaı qalǵan. Munyń syrtynda ol irili-usaqty 25 pesa, lıbretto, ssenarıılerdiń avtory.

TURAR RYSQULOV – 120

Bıyl 1937-1938 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgindi bastan ótkerip, taǵdyr talaıyn keshken Alash arystarynyń birqatarynyń, atap aıtqanda, 120 jyldyq mereıtoılary atap ótiledi. Turar Rys­qulovtyń, Sultanbek Qojanovtyń, Beıim­bet Maılın, Sáken Seıfýllın jáne Ilııas Jansúgirov.

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Turar Rysqulov 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysqa, 1917 jylǵy tóńkeriske qa­­­ty­sýshy tulǵa. Ol Almaty oblysynyń Tal­ǵar aýdanynda 1894 jyly dúnıege kelgen.

1907-1910 jyldary Merkidegi orys-qazaq bastaýysh mektebinde, al 1910-1914 jyldary Pishpektegi (qazirgi Bishkek) aýyl sharýashylyq ýchılıshesinde oqıdy, bitirgennen keıin baý-baqshashy mamandyǵyn alady. 1914-1916 jyldary T.Rysqulov Merkide jáne Tashkent túbindegi dalada jumys isteıdi.

1916 jyldyń jazynda ol Áýlıeata oıazynda otarshyldyqqa qarsy qarýly kóterilisti uıymdastyrady, sonysy úshin qamaýǵa alynady. 1916 jyly kúzde T.Rysqulov Tashkenttegi muǵalimder ıns­tıtýtyna oqýǵa túsedi.

1917 jylǵy revolıýsııa kezinde patshanyń taqtan qulaǵany jóninde habar alǵan sátten bastap, T. Rysqulov Tashkenttegi oqýyn tastap, elge oralady. 1917 jyldyń basynda Áýlıeatada Turar «Qazaq jastarynyń revolıýsııalyq odaǵyn» uıymdastyrdy, 1918 jyly ol Áýlıeata oıazy Sovdepi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqardy.

1918 jylǵy qazanda Keńesterdiń VI sezinde T.Rysqulov Túrk-OAK qura­myna kiredi, onan keıin ol Túr­kistan Respýblıkasynyń densaýlyq saq­taý halkomy bolyp taǵaıyndalady. Keıi­­nirek Túrkistan Respýblıkasy OAK tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndalady. 1919 jyly Turar Rys­­qulov Túrkistan OAK janyndaǵy ashtyq­pen kúresý jónindegi TK Ortalyq komıssııasynyń tóraǵasy, Ferǵanadaǵy basmashylarmen kúresý jónindegi komıssııa tóraǵasy boldy. Ol Túrkistandy meken etken túrkitildes halyqtyń biregeı basshysy bolady. 1920 jyly Túrkistan Kompartııasy OK-niń múshesi jáne Túr­kis­tan AKSR OAK Tóraǵasy bolyp saılanady.

Onyń qalamynan ondaǵan kitap, kitapsha, 100-den asa maqalalar shyqty.

SULTANBEK QOJANOV – 120

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ustaz, ǵalym, pýblısıst Sultanbek Qojanov Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Sozaq aýdanyna qarasty Aqsúmbe aýylynda 1894 jyly dúnıege kelgen. Túrkistandaǵy 4 synyptyq orys túzem bastaýysh mektebin (1910), 3 synyptyq qalalyq mektepti (1913), Tashkent muǵalimder semınarııasyn támamdaǵan. Máskeýde BK(b)P OK Marksızm-lenınızm kýrsyn (1927) bitirgen.

Saıası qyzmetin Tashkent qalasynda semınarııa oqýshylarynan quralǵan «Keńes» atty astyrtyn jastar uıymyn qurýdan bastaǵan. 1917 jyly kóktemde Tashkentte Mustafa Shoqaı, Q.Qojyqov, Q.Bolǵanbaev, S.Aqaevpen birge “Birlik týy” gazetin shyǵardy. Ashtyqpen kúresetin ortalyq komıssııanyń múshesi retinde 1918 jylǵy qarashadan bastap Túrkistan, Sozaq, Jańaqorǵan, Qyzylqum, Shıeli óńirlerinde ashyqqan adamdardy tamaqtandyratyn arnaıy oryndar ashýdy uıymdastyrdy.

1920 jyldyń sońyna qaraı Túrkistan respýblıkasynyń Ishki ister halyq komıssary, 1921 jyly qazanda Halyq aǵartý halyq komıssary bolyp taǵaıyndaldy. Oqý-aǵartý salasynda bilim berýdi jer­gilikti halyqtar tilinde júrgizý máselesin kóterip, ony júzege asyrýdy talap etti.

Túrkistanda baspasózdiń jáne ulttyq teatrdyń órkendeýine eleýli úles qosty. “Aq jol” gazetin shyǵarýdy uıymdastyryp, onyń alǵashqy redaktory boldy. 1922 – 1924 jyly Túrkistan KP kentiniń hatshysy, atqarý kenti tóraǵasynyń orynbasary, RK(b)P OK Orta Azııa bıýrosynyń múshesi boldy. 1924 jyly qarashada RK(b)P Qazaq obkomynyń ekinshi hatshysy qyzmetine jiberildi.

1925 jyly qarashada BK(b)P or­­talyq kentine shaqy­­rylyp, ult respýblıkalary boıynsha jaýapty nusqaýshy laýazymymen Kavkazda, 1928 jyly Tashkentte, Orta Azııa Bıýrosynda qyzmetter istegen. Qojanov negizgi mindetterin qoǵamdyq, ǵylymı-shyǵarmashylyq jumystarmen ushtastyryp otyrdy. Mektepke arnalǵan “Eseptaný quraly” atty oqýlyǵy (1924), “Túrkistannyń Keńestik Avtonomııasynyń on jyldyǵyna” atty orys tilindegi zertteýi (1928) jeke kitap bolyp shyqqan.